Ogólny opis interwencji:

W reakcji na pojawienie się zachowania samobójczego członka społeczności szkolnej konieczne jest uruchomienie procedur i podjęcie działań postwencyjnych, czyli różnych form pomocy i interwencji mających na celu wspieranie osób, które doświadczyły próby samobójczej lub śmierci kogoś bliskiego lub znajomego. Opracowana procedura obejmuje dwa warianty. Wariant A uruchamiany jest w przypadku próby samobójczej, a wariant B – w przypadku samobójstwa. Do kluczowych elementów procedury dotyczącej próby samobójczej należą, po pierwsze, w przypadku próby samobójczej podjętej na terenie szkoły, działania związane z bezpieczeństwem ucznia, czyli podjęcie akcji ratunkowej i uruchomienie zespołu interwencyjnego. Następne interwencje są wspólne, niezależnie od tego, czy do zdarzenia doszło na terenie szkoły, czy poza nią, i obejmują interwencje ukierunkowane na społeczność szkolną, w postaci spotkań indywidualnych lub grupowych. Kolejny element to działania związane powrotem ucznia do szkoły i następnie monitorowanie jego funkcjonowania w szkole. Ostatni element procedury dotyczy aspektów związanych ze współpracą ze strony instytucji zewnętrznych, między innymi podmiotów leczniczych, organizacji pozarządowych czy ośrodków interwencji kryzysowej. Celem współpracy jest wsparcie szkoły w oddziaływaniach postwencyjnych i opiece nad powracającym uczniem. W wariancie B procedury dotyczącej samobójstwa kluczowe elementy obejmują – w przypadku, gdy do zdarzenia dochodzi na terenie szkoły – wszystkie działania związane z zabezpieczeniem miejsca zdarzenia i uruchomieniem działania zespołu interwencyjnego. Następnie – działania związane z opracowaniem i przekazaniem społeczności szkolnej informacji dotyczącej samobójstwa. Pozostałe kluczowe elementy procedury obejmują działania postwencyjne krótko- i długoterminowe, jak również możliwości współpracy z instytucjami zewnętrznymi z otoczenia szkoły. Pierwsze oddziaływania o charakterze kryzysowym muszą mieć miejsce w ciągu 24–72 godzin od zdarzenia, następnie w pierwszym tygodniu, a pozostałe oddziaływania mają miejsce w drugim i kolejnych tygodniach, i trwają do momentu, dopóki istnieje potrzeba obejmowania społeczności szkolnej taką formą pomocy i profilaktyki zachowań samobójczych.

Podstawy naukowe interwencji:

Samobójstwo popełnione przez członka społeczności szkolnej może być postrzegane jako trauma społeczna, czasami dla wielu uczniów jest to pierwsze doświadczenie związane z ekspozycją na śmierć, w tym przypadku śmierć rówieśnika. Uczniowie mogą doświadczyć szeregu reakcji emocjonalnych, takich jak szok, złość, lęk, poczucie winy czy samotność. Na te reakcje emocjonalne wpływa wiele czynników, np. pochodzenie społeczno‑kulturowe czy religia. Uczniowie po samobójstwie członka społeczności są narażeni na zwiększone ryzyko pojawienia się zaburzeń psychicznych, używania substancji psychoaktywnych, jak i samobójstwa. Dynamika procesów żałoby w przypadku żałoby nagłej jest specyficzna. Nagła żałoba z powodu samobójstwa ma znaczący negatywny wpływ na dobrostan psychiczny i fizyczny, zwiększa ryzyko depresji i śmierci samobójczej, a negatywne skutki samobójstwa członka społeczności szkolnej są częstsze niż w ogólnej populacji (Kaur, Stedmon, 2022). Żałoba po śmierci samobójczej naznaczona jest dodatkowym cierpieniem wynikającym z faktu śmierci, która ze względu na swój charakter jest często piętnowana lub stanowi tabu (Lindsay, Szeto, 2022). Może to skutkować trudnościami relacyjnymi i wycofaniem się z życia społecznego, prowadząc do patologicznego, przedłużającego się przebiegu żałoby (Azorina i in., 2022). Jak już wcześniej wspomniano, śmierć samobójcza ma powikłania społeczne, dochodzi do nagłego przerwania więzi i ról społecznych osób, które popełniły samobójstwo z osobami z ich bliższego i dalszego otoczenia. Do tych powikłań społecznych należy dodać znaczenie nakładających się na proces żałoby kolejnych wydarzeń życiowych oraz wtórnych strat i zysków wynikających z jej przebiegu. Badania pokazują, że wszystkie te czynniki mają duży wpływ na stan psychofizyczny osób w żałobie w dłuższej perspektywie czasu. Tak więc powikłania i przebieg nagłej żałoby mogą mieć znacząco negatywny wpływ na funkcjonowanie osób ją przeżywających. w dłuższej perspektywie nie są procesem liniowym, charakteryzuje je narastająca i oscylująca dynamika ewentualnych zmian (Kaur, Stedmon, 2022). Uczniowie przeżywający żałobę w wyniku samobójstwa mają znaczące trudności z powrotem do normalnego funkcjonowania (Pitman i in., 2018). Nie tylko rówieśnicy i uczniowie mierzą się z konsekwencjami śmierci samobójczej ucznia. Kiedy umiera uczeń, miejsce pracy staje się miejscem straty, w którym nauczyciele zajmują się uczniami pogrążonymi w żałobie, co stanowi dla nich dodatkowe wyzwanie. Nieliczne wyniki badań dotyczące wpływu samobójstwa na kadrę nauczycielską wskazują, że nauczyciele, którzy pogrążyli się w żałobie w wyniku samobójstwa członka społeczności szkolnej, zgłaszają znaczne cierpienie, pogłębiane przez brak postrzeganego lub uzyskanego wsparcia (Kolves i in., 2017; Kim, 2019; Arksey i in., 2022). Badania pokazują, że uczniowie przeżywający żałobę w wyniku samobójstwa doświadczają wyższego poziomu negatywnych skutków tego procesu, aniżeli uczniowie przeżywający żałobę z innych powodów, np. przyczyn naturalnych czy wypadków. Członkowie społeczności szkolnej częściej narażeni są na myśli samobójcze czy podejmowanie prób samobójczych w trakcie procesu nagłej żałoby (Thompson, Range, 1991; Bailley i in., 1999; Silverman i in., 1995; Mueller, Abrutyn, 2015). W wyniku doświadczania żałoby wśród członków społeczności szkolnej, którzy nigdy nie rozważali samobójstwa, stało się ono bardziej znormalizowane jako zachowanie i uświadamiało, że samobójstwo może być wyjściem ze skrajnego cierpienia (Pitman i in., 2017). Ma to oczywiście swoje implikacje związane m.in. z podwyższonym ryzykiem pojawiania się zachowań samobójczych wśród uczniów i nauczycieli. Uczniowie doświadczający samobójstwa innego ucznia wykazują się znacznie wyższą potrzebą zrozumienia i określenia przyczyn, które doprowadziły do przedwczesnej śmierci. Dodatkowo czują się odpowiedzialni za to, że mogli coś zrobić, aby zapobiec samobójstwu, co rodzi znaczące poczucie winy, lęk i złość na siebie. Niektórzy odbierają samobójstwo osoby, którą znają, jako wymierzoną im karę i związane z nią odrzucenie przez zmarłego. Uczniowie pogrążeni w żałobie po śmierci samobójczej doświadczają silnego uczucia wstydu i zażenowania, co odróżnia ich znacząco do uczniów pogrążonych w żałobie po śmierci niesamobójczej (Bailley i in., 1999; Silverman i in., 1995; Mueller, Abrutyn, 2015). Odczuwają specyficzne piętno i mają poczucie, że inni nie rozumieją ich stanu emocjonalnego związanego z tym rodzajem doświadczenia, co znacząco wpływa na ich istniejące relacje, prowadząc do wycofania i poczucia wyobcowania (Pitman i in., 2016). Często czują też presję społeczną, aby nie wykazywać negatywnych skutków samobójstwa, więc ukrywają swojej stany emocjonalne, co ma niezwykle negatywne konsekwencje dla ich stanu psychofizycznego (Pitman i in., 2018a, 2018b). Pracownicy szkoły mogą zgłaszać fizyczne i psychiczne reakcje na śmierć samobójczą ucznia, które w znaczący sposób wpływają na ich życie zawodowe i osobiste. Po pierwszej reakcji wymagającej bycia w trybie zadaniowym, związanym z realizacją procedury i wymaganych wg niej czynności, nauczyciele zaczynają się zastanawiać, czy może przeoczyli jakieś sygnały świadczące o ryzyku podjęcia próby samobójczej przez zmarłego ucznia, czy mogli coś zrobić, aby zapobiec tej śmierci (Causer i in., 2021). Taki sposób przeżywania zdarzenia w znaczący sposób wpływa na ich funkcjonowanie w miejscu pracy, w szkole. Nauczyciele zgłaszają uczucia głębokiego smutku i lęku, które w znaczącym stopniu wpływają na ich koncentrację. Prowadzi to do pogorszenia jakości pracy i poczucia kompetencji. Wyniki badań (Causer, Bradley, Muse, 2012) wskazują, że uczniowie i nauczyciele często podkreślają potrzebę otrzymania m.in.:

• zorganizowanego wsparcia,

• przygotowania i wcześniejszego przeszkolenia, jak radzić sobie z taką sytuacją,

• wskazówek, jak wyznaczać role podczas radzenia sobie z sytuacją kryzysową i co w ramach tych ról powinni robić,

• wskazówek, jakie są wyzwania związane z rolami w procedurach dotyczących zachowań samobójczych,

• wskazówek, jak i kiedy informować we właściwy sposób społeczność szkolną,

• wskazówek, jak radzić sobie z wszechobecnymi mediami społecznościowymi w wypadku takiego zdarzenia.

Znacznym wyzwaniem dla społeczności szkolnej i osób odpowiedzialnych za procedury i działania postwencyjne jest zrównoważenie pragnienia uczczenia pamięci zmarłego ucznia przy jednoczesnej minimalizacji ryzyka pojawienia się efektu Wertera, czyli „zarażenia się” zachowaniami samobójczymi uczniów szkoły (Rompalo i in., 2021). W przypadku śmierci samobójczej przyjaciela lub ważnej osoby, może dojść do uruchomienia procesu, podczas którego doświadczenie takiej śmierci może przekształcić się w odległą myśl o samobójstwie jako sposobie wyrażenia siebie poprzez naśladowanie zachowań samobójczych. To nie sam akt samobójstwa jest najważniejszym czynnikiem ryzyka, a sposób, w jaki osoba rozumie tę śmierć (Miklin i in., 2021). W związku z tym niezwykle istotne jest wsparcie porządkujące i nadające sens procesowi żałoby. Z powyższych badań wynika również, że do tego rodzaju procesów dochodzi w wyniku nieumiejętnego lub nieprzemyślanego podawania informacji o zachowaniach samobójczych w przestrzeni publicznej, w tym przypadku w społeczności szkolnej.

Śmierć samobójcza od zawsze otoczona jest pewnego rodzaju piętnem i tabu. Z tego powodu osoby będące w żałobie po śmierci samobójczej kogoś bliskiego lub ważnego mogą wycofywać się z relacji społecznych, mieć trudność z korzystaniem ze wsparcia. w chwili uzyskania informacji o śmierci samobójczej rodzina zmarłego traci niejako prawo do przeżywania żałoby w prywatności. Okoliczności towarzyszące śmierci samobójczej i jej specyfika utrudniają pożegnanie ze zmarłym, skazują bliskich na analizowanie zdarzeń sprzed śmierci, tym samym utrudniając w znaczący sposób proces przeżywania żałoby.

Omówione powyżej różnice w procesach żałoby w wypadku samobójstwa i śmierci niesamobójczej wskazują na istotną potrzebę stworzenia specjalnych programów interwencji przeciwdziałających negatywnym skutkom przeżywania tego rodzaju żałoby, szczególnie jeśli zachowanie samobójcze dotyczy tak specyficznej społeczności jak społeczność szkolna. Szczególną uwagę w tych programach należy poświęcić zapobieganiu patologicznemu przebiegowi żałoby i minimalizowaniu ryzyka nasilenia zachowań samobójczych w danej społeczności. Strategie zapobiegania samobójstwom zalecają zapewnienie działań postwencyjnych, definiowanych jako udzielenie wsparcia i opieki osobom, które utraciły w wyniku śmierci samobójczej bliską lub ważną osobę. Działania te podejmowane są w celu zapobiegania negatywnym konsekwencjom związanym z przeżywaniem nagłej żałoby i wspieraniu zdrowia psychicznego, a postwencja jest kluczową częścią działań zapobiegających samobójstwom (Andriessen i in., 2017). Dysponujemy wynikami badań dotyczącymi zasadności jak i skuteczności interwencji postwencyjnych (Andriessen i in., 2019a; Andriessen i in., 2019b, Bruffaerts i in., 2019; Peters i in., 2022, Higgins i in., 2022). Niezwykle istotne w planowaniu tych oddziaływań jest zidentyfikowanie specyficznych interwencji postwencyjnych uwzględniających wyjątkowe potrzeby szkoły i jej społeczności. Potrzeby szkoły są ściśle związane ze specyfikę wynikającą z różnych etapów i wyzwań rozwojowych uczniów, częstością występowania zaburzeń psychicznych w okresie rozwojowym i zagrożeń związanych z zachowaniami samobójczymi członków społeczności szkolnej. Badania pokazują, że najskuteczniejsze oddziaływania profilaktyczne samobójstw są połączeniem:

• dostarczania uczniom informacji na temat zachowań samobójczych, procesów żałoby i sposobów jej przeżywania,

• podnoszenia ich kompetencji w zakresie rozwiązywania problemów i strategii radzenia sobie,

• wprowadzania interwencji ukierunkowanych na czynniki ryzyka z jednoczesnym wzmacnianiem czynników protekcyjnych.

Takie połączenie oddziaływań wpływa zmniejszająco na poziom obecności zachowań samobójczych wśród uczniów.