PROGRAM 3. Ochrona zdrowia psychicznego, zapobieganie zaburzeniom psychicznym dzieci i młodzieży oraz oddziaływanie edukacyjno‑specjalistyczne skierowane do uczniów
Dane dziecka/ucznia:
Oliwia, kobieta, 17 lat
Informacje dotyczące sytuacji rodzinnej
Oliwia wychowuje się w rodzinie pełnej, ma starszą przyrodnią siostrę, która jest dzieckiem z pierwszego związku ojca.
Matka, lat 45, wykształcenie wyższe, pracuje na stanowisku administracyjnym około 9 godzin dziennie. Od 6 lat leczy się onkologicznie i psychiatrycznie (depresja).
Ojciec, lat 51, wykształcenie zawodowe, wykonuje prace remontowo‑budowlane. Od 5 lat pracuje za granicą: wyjeżdża na około 2 miesiące, po czym wraca na tydzień do domu.
Siostra, lat 28, wykształcenie wyższe, na stale mieszkała ze swoją matką. Ojca odwiedzała sporadycznie, miała słaby kontakt z Oliwią. Wyjechała za granicę w wieku 18 lat.
Inne osoby znaczące w życiu Oliwii – babcia macierzysta, lat 68, wykształcenie zawodowe, mieszka na tej samej ulicy.
Rodzina mieszka na przedmieściach dużego miasta. Nastolatka codziennie dojeżdża do szkoły komunikacją miejską.
Informacje dotyczące wczesnego rozwoju
Oliwia urodziła się z pierwszej ciąży, poród przebiegał prawidłowo, otrzymała 10 pkt. w skali Apgar. Rozwój motoryczny, mowy oraz trening czystości przebiegał prawidłowo i nie wzbudzał niepokoju rodziców. Matka karmiła piersią przez 6 miesięcy, zajmowała się dzieckiem przez pierwszy rok życia, potem opiekę nad Oliwią sprawowała babcia od strony matki. Nie chorowała przewlekle, nie była hospitalizowana. W wieku 8 lat miała złamaną rękę.
Informacje o historii edukacyjnej
Oliwia chodziła do przedszkola od 3 roku życia, przeżywała trudności adaptacyjne. Była raczej wycofana, zazwyczaj bawiła się sama, czasami znajdowała sobie 1 koleżankę do zabawy, nie brała udziału w zabawach w większej grupie dzieci. Nauczyciele nie zgłaszali trudności. Rodzice opisują Oliwię z okresu przedszkolnego jako zalęknioną, bojącą się obcych osób dorosłych i bardzo przywiązaną do matki.
Oliwia uzyskiwała bardzo wysokie wyniki w nauce, kolejne klasy szkoły podstawowej kończyła z wyróżnieniem. Dziewczynka była wycofana z relacji rówieśniczych. Była spokojna, cicha, trzymała się na uboczu klasy, ale nie doświadczała odrzucenia czy przemocy rówieśniczej.
Gdy Oliwia miała 12 lat, u matki wykryto nowotwór, a rok później jej ojciec rozpoczął pracę za granicą. Przeżywała z tego powodu silne napięcie emocjonalne oraz lęk o życie i zdrowie matki. Starała się zachęcać matkę do podejmowania aktywności, przejmowała odpowiedzialność za codzienne czynności domowe. Osobą, która ją wspierała była babcia.
Oliwia zdecydowała się na kontynuowanie nauki w liceum, wybrała klasę o profilu biologiczno‑chemicznym. Nauka w pierwszej klasie z powodu pandemii COVID‑19 odbywała się w trybie zdalnym. Nastolatka uczyła się dobrze, choć zgłaszała trudności związane z koncentracją uwagi.
Po powrocie do nauki w szkole przeżywała trudności adaptacyjne, wycofywała się z grupy, choć zależało jej na relacjach, przeżywała silny lęk. Nauczyciele zgłaszali problemy z zachowaniem Oliwii. Opisywali ją jako impulsywną, zgłaszali, że nastolatka wpada w stan paniki/histerii. Miewa momenty, w których wychodzi z klasy do łazienki, bo nie jest w stanie znieść przeżywanego napięcia. Matka została poinformowana przez szkołę o zagrożeniu życia i zdrowia córki – Oliwia się samookaleczała. W rozmowie z psychologiem przyznała, że samookalecza się od 3 lat (od 14 r. ż.) – na początku na udach, żeby ukryć ślady po nacięciach, a obecnie również na rękach. Rodzice udali się na konsultację psychiatryczną.
Dziewczyna nawiązała relację romantyczną z chłopakiem z klasy, ale po 3 miesiącach ich związek się rozpadł. Wtedy Oliwia podjęła pierwszą z 2 prób samobójczych – w toalecie szkolnej zażyła leki i pomieszała je z alkoholem. Natomiast nie ujawniła tego faktu nikomu z osób dorosłych, pomoc uzyskała od koleżanki i kolegi z klasy, którzy odczytali wiadomość od nastolatki na portalu internetowym. Po tym wydarzeniu nastolatka weszła w intensywny konflikt z dziewczyną z równoległej klasy, z którą jej były chłopak zaczął się spotykać. Oliwia kierowała w jej stronę groźby, wyzwiska, planowała zemstę w postaci pobicia, rozsiewała oszczerstwa na jej temat w internecie.
Drugą próbę samobójczą Oliwia podjęła również na terenie szkoły 4 miesiące później (2 miesiące przed przerwą wakacyjną). Zażyła leki psychiatryczne skradzione matce. Poinformowała o tym koleżankę i kolegę z klasy, a oni zaalarmowali wychowawcę, który zadzwonił do matki nastolatki. Nie została wezwana karetka pogotowia, Oliwia trafiła pod opiekę matki, nie odbyła się konsultacja lekarska ani hospitalizacja. Matka zgłosiła się do ośrodka środowiskowej pomocy psychologicznej i psychoterapeutycznej dla dzieci i młodzieży (sektor zdrowia – I poziom referencyjny).
Relacje z innymi
Oliwia opisuje swoją relację z matką jako dość bliską. Obraz matki zmienia się w zależności od tego, czy zaspokaja ona potrzeby córki – głównie dotyczące dostępności emocjonalnej, gratyfikacji finansowej. Jeśli potrzeby są zaspokajane, to Oliwia myśli o niej w kategoriach opiekuńczej, troskliwej i wartościowej. Jeśli jednak nie są – pacjentka opisuje ją jako porzucającą, małowartościową i kieruje do niej ogromną wściekłość. Matkę charakteryzuje jako niekonsekwentną i poddającą się zachowaniom manipulacyjnym nastolatki. Sytuacje konfliktowe między matką i córką kończą się wybuchami złości, po czym ze strony matki pojawiają się poczucie winy i lęk oraz zachowania rekompensujące (np. drogie prezenty, wycieczki).
Relacja z ojcem – nastolatka opisuje ojca jako nieobecnego, niezainteresowanego i niezaangażowanego w życie domowe. Ma do niego żal, że wyjechał za granicę w momencie, kiedy matka zachorowała na raka i depresję. Mówi o nim w sposób pogardliwy, umniejszając jego wartości. Z drugiej strony chętnie korzysta z pieniędzy, które ojciec zarabia za granicą: „Jak go nie było w moim życiu, to niech chociaż da pieniądze”.
Oliwia ma trudności z nawiązywaniem i utrzymywaniem relacji rówieśniczych. Dopomina się w nich opieki i troski oraz przerzuca na innych odpowiedzialność za kontrolowanie swoich emocji i zachowań (np. potrafi zachowywać się ryzykownie na wspólnych imprezach w przekonaniu, że przyjaciele mają obowiązek sprawować nad nią nadzór). Ma tendencje do zrywania relacji, a następnie szukania intensywnej, przytłaczającej bliskości, wywołującej przeżywanie silnych emocji (np. informowanie o planie samobójczym i nieodpisywanie na wiadomości, przeplatane dopominaniem się o spektakularne zachowania, np. oczekiwanie, że ktoś przyjdzie do niej w środku nocy, żeby ją wesprzeć). Bardzo źle znosi sytuacje, w których ktoś postanawia się zdystansować – reaguje agresywnie lub autoagresywnie.
Nastolatka postrzega nauczycieli jako osoby wrogo do niej nastawione. Wypowiada się o nich pogardliwie, dewaluując ich wiedzę, umiejętności i doświadczenie. Oczekuje specjalnego traktowania (zgodnie z zaleceniem lekarza psychiatry), ale nadużywa swoich praw, np. opuszcza lekcje pod pretekstem złego samopoczucia. W sytuacji, w której pedagog lub psycholog w szkole nie mają dla niej czasu, czuje się dotknięta, urażona i rezygnuje ze wsparcia. Podczas lekcji wchodzi w konfrontacje z nauczycielami, deprecjonuje ich.