Projektowanie uniwersalne w edukacji: wykorzystywanie różnorodnych sposobów prezentacji treści

Pojęcie projektowania uniwersalnego coraz częściej pojawia się w kontekście edukacji (UDL – Universal Learning Design). Ale co ono właściwie znaczy? I jakie ma znaczenie dla procesu edukacji? Odpowiedź na te pytania wydaje się prosta: projektowanie uniwersalne ma odpowiadać potrzebom każdego ucznia, czyli służyć podnoszeniu jakości kształcenia i sprawiać, że edukacja staje się edukacją dla wszystkich. Stanowi strategię równych szans dla wszystkich uczniów, uwzględniając ich indywidualne predyspozycje i potrzeby.

Główną myślą przyświecającą UDL jest fakt, że ludzie uczą się w różny sposób. Ta różnorodność powinna być uwzględniona w środowisku edukacyjnym, ponieważ zapewnienie różnych ścieżek dochodzenia do wiedzy przynosi korzyści wszystkim uczniom bez zmuszania ich do samoidentyfikacji indywidualnych potrzeb (Gronnenberg, Johnston, 2015). Koncepcja projektowania uniwersalnego, stworzona przez Ronalda Mace w latach 80. XX w., wywodzi się z architektury i zakłada tworzenie przestrzeni dostępnej dla jak największej grupy odbiorców (Domagała‑Zyśk, 2015; Cichocka‑Siegiet, Mostowski, Rutkowski, 2019; Olechowska, 2021).

Wyniki badań psychologicznych, pedagogicznych i neurobiologicznych wykazują istotność zastosowania elastycznego (flexible) środowiska uczenia się (Rose, Meyer, Hitchcock, 2005). Projektowanie uniwersalne zagościło w edukacji za sprawą powstania organizacji CAST (Center for Applied Special Technology). Na ich stronach znajdziesz nie tylko informacje, jak wprowadzać UDL w życie, ale także dowody naukowe na skuteczność tych działań.

Według Rose’a i Mayer (2002) podstawą teoretyczną UDL jest odwołanie się do 3 systemów – sieci neuronalnych zaangażowanych w proces uczenia i uporządkowanych w sposób umożliwiający odpowiedź na 3 pytania: czego? (recognition network), jak? (strategic networks) i dlaczego? (affective networks) powinniśmy się uczyć (Knopik, Papuda‑Dolińska, Wiejak, Krasowicz‑Kupis, 2021). Te 3 pytania wpisują się w 3 zasady projektowania uniwersalnego, które brzmią:

1. zapewnienie różnorodnych sposobów przekazu informacji w czasie zajęć dydaktycznych;

2. zapewnienie uczniowi różnorodnych form ekspresji i prezentowania wiedzy i kompetencji;

3. zapewnienie różnorodnych form zaangażowania i motywowania ucznia do pracy.

Trzy zasady UDL w odniesieniu do obszarów związanych z procesem uczenia się:

Powyższe 3 główne zasady stały się podstawą do opracowania listy wytycznych do projektowania uniwersalnego w edukacji składającej się z 31 punktów odpowiadającym 9 kategoriom. „Każda kategoria powiązana jest z odrębnymi sieciami neuronowymi aktywnymi w mózgu i odpowiedzialnymi za zrozumienie, planowanie strategiczne i afektywność (CAST, 2018). Tym samym UDL uwzględnia sposób, w jaki nasz mózg przyswaja nowe informacje, przetwarza je i zapamiętuje” (Cichocka‑Sieget, Mostowski, Rutkowski, 2019, s. 210).

W niniejszym materiale zapoznasz się bliżej z pierwszą zasadą projektowania uniwersalnego w edukacji, którą jest:

tzn. dostarczanie różnorodnych i elastycznych sposobów prezentacji wiedzy uwzględniających różne preferencje w odbiorze, przyswajaniu wiedzy i informacji przez osoby uczące się (Karisa, 2022).

Ucząc się, postrzegamy, odbieramy i przetwarzamy informacje na różne sposoby. Nie ma zatem jednej formy prezentacji wiedzy, która byłaby odpowiednia dla wszystkich. W związku z tym, konieczne jest stosowanie różnorodnych sposobów prezentacji treści.

Ważnym elementem projektowania zajęć zgodnych z zasadami projektowania uniwersalnego jest odpowiedź na pytanie: czego uczymy? Czyli to, w jaki sposób przedstawiamy treści, które wcześniej uznaliśmy za zgodne z celami lekcji wyznaczonymi przez podstawę programową.

Wiedza dotycząca tego, czego uczymy, związana jest z badaniami nad przebiegiem tzw. sieci poznawczych – procesów percepcyjnych i realizacyjnych, rozpoznawania, umieszczania poznawanych treści w sensownych kategoriach. Ten rodzaj aktywności poznawczej angażuje przede wszystkim tylną część obydwu półkul, w tym płat potyliczny, płaty skroniowe, strumień brzuszny drogi wzrokowej, hipokamp. Procesy przebiegające w pierwszo-, drugo- i trzeciorzędowej korze zmysłowej: wzrokowej, słuchowej, ruchowej itd. odpowiadają za możliwość odbioru i przetwarzania bodźców, m.in. za widzenie, słyszenie, odczuwanie smaków, zapachów, dotyku czy ruchu, ale także za złożoną analizę bodźców czuciowych, kojarzenie pobudzeń kinestetycznych i wzrokowych z czynnościami ruchowymi, umiejętność pisania, czytania itd. (Olechowska, 2021).

W obszarze prezentacji najważniejsze jest, aby pamiętać o 3 podstawowych zasadach:

Poniżej znajdują się szczegóły dotyczące tego, w jaki sposób zastosować te 3 zasady w praktyce.