PROGRAM 2. System wsparcia edukacyjno‑specjalistycznego uwzględniający zróżnicowane potrzeby uczniów podczas zajęć lekcyjnych.
Podstawy oceniania zróżnicowanego
Proces oceniania w grupie uczniów ze zróżnicowanymi potrzebami i możliwościami edukacyjnymi wymaga uwzględnienia zarówno potrzeb grupy, jak i indywidualnej sytuacji każdego ucznia. Ten aspekt oceniana niejednokrotnie stanowi dużą trudność nie tylko dla nauczycieli, ale i dla uczniów. W przygotowanym materiale przyjrzymy się ocenianiu właśnie z tych dwóch perspektyw.
Perspektywa nauczycielska w ocenianiu to przestrzeganie przepisów prawa oraz procedur zapewniających odpowiednie wsparcie dla uczniów. To także właściwe planowanie procesu edukacyjnego, wnikliwe rozpoznawanie potrzeb i umiejętności uczniów oraz stosowanie zróżnicowanych sposobów oceniania efektów uczniowskiej pracy.
Dla uczniów ważne jest, aby ocenianie było sprawiedliwe i uczciwe. W tym kontekście istotne jest unikanie zbędnej rywalizacji i rankingu ocen, w zamian zaś częstsze stosowanie informacji zwrotnej, samooceny czy oceny rówieśniczej. Tak rozumiane ocenianie współbrzmi z odpowiedzialnością, podmiotowością i uczniowską autonomią.
Uwzględnianie obu perspektyw w ocenianiu jest kluczowym elementem tworzenia inkluzyjnego i efektywnego środowiska edukacyjnego. To ważny krok w kierunku zapewnienia uczniom wszechstronnego rozwoju oraz promowanie prawdziwego zrozumienia i zainteresowania nauką. Umożliwia także, a może przede wszystkim, doświadczanie pozytywnego podejścia do rozwijania wiedzy i umiejętności.
Badania dotyczące skuteczności i wpływu zróżnicowanych form oceniania na proces nauczania i uczenia się prowadzone są na całym świecie. Oto kilka najważniejszych wniosków dotyczących procesu oceniania:
Ocenianie uczniów powinno być wszechstronne i uwzględniać różnorodne aspekty osiągnięć uczniów, takie jak: wiedza, umiejętności praktyczne, postawy i zaangażowanie. Niezbędne jest unikanie jednostronnej oceny opartej tylko na wynikach testów (Black, Wiliam, 1998).
Forma oceny może wpływać na motywację uczniów. Ocenianie kształtujące, które koncentruje się na wspieraniu rozwoju i informowaniu o postępach, jest bardziej motywujące niż ocenianie sumujące, które jest skupione na przypisywaniu ocen na końcu procesu uczenia (Hattie, Timperley, 2007).
Ocena może być skutecznym narzędziem do diagnozowania indywidualnych potrzeb uczniów i dostosowywania nauczania do tych potrzeb. Ważne jest spersonalizowane podejścia do oceny (Brookhart, 2013).
Samodzielna ocena uczniów (self‑assessment) oraz ocena dokonywana przez rówieśników (peer assessment) mogą być skutecznymi narzędziami w procesie uczenia się. Pomagają one uczniom lepiej zrozumieć swoje mocne strony i obszary rozwoju (Topping, 2009).
Oceniając w szkole zgodnie z systemem oceniania, warto zwrócić uwagę na kilka kluczowych zagadnień, na podstawie których jest on zbudowany.
Dobra znajomość dziecka i prawa
Wiedzę o ocenianiu powinni mieć w szkole nie tylko nauczyciele poszczególnych przedmiotów, lecz także szkolni specjaliści i nauczyciele współorganizujący, zwłaszcza, że ci ostatni uczestniczą w sposób bezpośredni w ocenianiu uczniów.
Nauczyciele, myśląc o ocenianiu, zwłaszcza ocenianiu w klasie zróżnicowanej, muszą pamiętać o 2 niezwykle ważnych aspektach:
Po pierwsze:
muszą bardzo dobrze poznać swoich uczniów: ich potrzeby, możliwości, zdolności.
Po drugie:
muszą zadbać o bardzo dobrą znajomość prawa oświatowego w zakresie oceniania.
Z jakiego powodu?
W trosce o swoich uczniów, ale też w trosce o siebie – o własne poczucie uczciwego, rzetelnego oceniania.
Jak spełnić pierwszy warunek?
Należy wykorzystać sprawdzoną w szkole, często używaną przez nauczycieli, metodę obserwacji. Porozmawiać z rodzicami, innymi nauczycielami, szkolnymi specjalistami, jeśli znają ucznia, i dokładnie przeanalizować tzw. teczkę ucznia, czyli dokumentowanie przez szkołę wszystkich działań i czynności w ramach pomocy psychologiczno‑pedagogicznej czy kształcenia specjalnego. Niezbędne jest wnikliwe przeczytanie opinii, orzeczenia, jeśli uczeń je posiada, a może zaświadczenia lekarskiego bądź innego dokumentu, który opisuje funkcjonowanie dziecka.
To pierwsza, podstawowa rzecz, którą musi zrobić nauczyciel. Na podstawie zebranych informacji określa się możliwości ucznia, żeby dostosować zarówno proces nauczania, jak i oceniania.
A drugi warunek?
Drugim warunkiem jest konieczność bardzo dobrej znajomości prawa oświatowego w zakresie oceniania.
Ocenianie uczniów w polskich szkołach regulują, w szczególności, przepisy rozdziału 3a ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz.U. z 2022 r., poz. 2230 ze zm.) oraz rozporządzenia wykonawcze Ministra Edukacji Narodowej z dnia 22 lutego 2019 r. w sprawie oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy w szkołach publicznych (Dz. U. z 2019 r., poz. 373 ze zm.).
Rozporządzenie w sprawie w sprawie oceniania w szkołach artystycznych wydał także Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego jest to Rozporządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 28 sierpnia 2019 r. w sprawie oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów w publicznych szkołach artystycznych (tj. Dz. U. z 2023 r., poz. 147).
Przepisy wskazują systemowe rozwiązania w zakresie oceniania (w tym np. sześciostopniową skalę ocen, oceny zachowania, procedury w przypadku wnoszenia zastrzeżeń do ustalonej oceny czy wyników egzaminów poprawkowych bądź klasyfikacyjnych), ale też dają szkołom bardzo dużą autonomię w ocenianiu wewnętrznym.
Tu wspomnieć należy, co podlega ocenianiu w szkole, ponieważ nie zawsze jest to oczywiste dla uczniów, ich rodziców, a także samych nauczycieli.