Wybrane normy prawne z ustawy z dnia 28 lipca 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2023 r. poz. 1606)
Znajomość dla wyżej wskazanych grup osób zmian przedstawionych w tej części opracowania powinna być istotna oraz pomocna w wykonywaniu obowiązków służbowych.
1. Władza rodzicielska
„Władza rodzicielska” to pojęcie związane z prawem i obowiązkami, które rodzice mają względem swojego dziecka. Znajomość i rozumienie tego pojęcia to również obowiązek osób sprawujących opiekę nad dziećmi w szkole/przedszkolu/placówce oświatowej, szczególnie istotny w odniesieniu do uczniów z niepełnosprawnościami, a szerzej – ze szczególnymi potrzebami rozwojowymi czy też edukacyjnymi.
Pojęcie „władzy rodzicielskiej” zostało zdefiniowane w rozdziale 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2020 r. poz. 1359 ze zmianami)Indeks górny 22Indeks górny 22.
O czym należy pamiętać?
Dziecko pozostaje, aż do pełnoletności, pod władzą rodzicielską.
Władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom.
Jeżeli wymaga tego dobro dziecka, sąd w wyroku ustalającym pochodzenie dziecka może orzec o zawieszeniu, ograniczeniu lub pozbawieniu władzy rodzicielskiej jednego lub obojga rodziców.
Osobom wykonującym władzę rodzicielską oraz sprawującym opiekę lub pieczę nad małoletnim zakazuje się stosowania kar cielesnych.
W istotnych sprawach dziecka rodzice rozstrzygają wspólnie; w braku porozumienia między nimi rozstrzyga sąd opiekuńczy.
Uzupełnieniem powyższych informacji są wprowadzone w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym zmiany, które wskazują określone zachowania opiekunów dzieci i zadania dla organów, instytucji, stowarzyszeń, organizacji społecznych lub innych podmiotów, do których należy dziecko, a także sugestie co do zachowania w tajemnicy pewnych informacji dotyczących dziecka:
„Art. 99. § 1. Dla dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską, którego żadne z rodziców nie może reprezentować, sąd opiekuńczy ustanawia reprezentanta dziecka.
§ 2. Reprezentant dziecka jest umocowany do dokonywania wszelkich czynności łączących się ze sprawą, również w zakresie zaskarżenia i wykonania orzeczenia”.
„Art. 99Indeks górny 22. § 2. Reprezentant dziecka może zwrócić się o informacje o dziecku, o których mowa w § 1 [dotyczące jego stanu zdrowia, sytuacji rodzinnej i środowiska, w zakresie niezbędnym do prawidłowej reprezentacji dziecka], także do organów, instytucji, stowarzyszeń, organizacji społecznych lub innych podmiotów, do których należy dziecko, które świadczą dziecku pomoc lub posiadają informacje o dziecku. Organy, instytucje, stowarzyszenia, organizacje społeczne lub inne podmioty są obowiązane do udzielenia tych informacji na wniosek reprezentanta dziecka.
§ 3. Jeżeli rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości dziecka na to pozwalają, reprezentant dziecka nawiązuje z dzieckiem kontakt i informuje je w sposób zrozumiały i dostosowany do stopnia jego rozwoju o podejmowanych czynnościach, przebiegu postępowania i sposobie jego zakończenia oraz konsekwencjach podjętych działań dla jego sytuacji prawnej.
§ 4. Reprezentant dziecka jest obowiązany zachować w tajemnicy okoliczności sprawy, o których powziął wiadomość ze względu na wykonywane czynności, z wyjątkiem wiarygodnych informacji o przestępstwach popełnionych na szkodę dziecka oraz zagrożeniu dobra dziecka. W przypadku gdy reprezentantem dziecka został ustanowiony adwokat lub radca prawny, tajemnica ta stanowi tajemnicę zawodową w rozumieniu ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze (Dz.U. z 2022 r. poz. 1184 i 1268) lub ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz.U. z 2022 r. poz. 1166)”.
Istotne jest również to, że w rozumieniu art. 115 § 11 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. z 2022 r. poz. 1138 ze zmianami) „osobą najbliższą jest małżonek, wstępny, zstępny, rodzeństwo, powinowaty w tej samej linii lub stopniu, osoba pozostająca w stosunku przysposobienia oraz jej małżonek, a także osoba pozostająca we wspólnym pożyciu”.
2. Wysłuchanie małoletniego przed sądem
Kolejna zmiana norm prawnych w istotny sposób wpływa na sytuację dotyczącą wysłuchania małoletniego przed sądem. W praktyce oświatowej spotykamy się z sytuacją prowadzenia różnego rodzaju rozmów/wywiadów/diagnoz z dziećmi. W mojej ocenie zmiany opisane w dalszej części opracowania mogą stanowić pewne sugestie dla praktyki zawodowej i być wyznacznikiem do postępowania w sprawach wychowawczo‑opiekuńczych w miejscu przebywania dziecka.
Przytoczone zapisy wychodzą też naprzeciw dzieciom z różnego rodzaju niepełnosprawnościami, w szczególności z niepełnosprawnością intelektualną, oraz zaburzeniami psychicznymi, takimi jak zaburzenia afektywne.
W art. 216Indeks górny 11 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (tekst jednolity, Dz.U. z 2023 r. poz. 1550 ze zmianami) czytamy: „Sąd w sprawach dotyczących osoby małoletniego dziecka wysłucha je, jeżeli jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości na to pozwala. Jeżeli przed sądem dziecko odmawia udziału w wysłuchaniu, sąd odstępuje od tej czynności”.
W kolejnych paragrafach znajdujemy doprecyzowanie wcześniejszego zapisu:
„§ 2. Sąd stosownie do okoliczności, rozwoju umysłowego, stanu zdrowia i stopnia dojrzałości dziecka uwzględni jego zdanie i rozsądne życzenia.
§ 3. Wysłuchanie dziecka może nastąpić tylko raz w toku postępowania, chyba że dobro dziecka wymaga ponownego przeprowadzenia tej czynności lub potrzebę ponownego wysłuchania zgłasza dziecko. Ponowne wysłuchanie dziecka przeprowadza ten sam sąd, chyba że jest to niemożliwe lub stoi temu na przeszkodzie dobro dziecka”.
Jednocześnie poszerzono prawa dziecka o zapisy:
„Art. 216Indeks górny 22. § 1. Wysłuchanie dziecka następuje na posiedzeniu niejawnym, które odbywa się w odpowiednio przystosowanych pomieszczeniach w siedzibie sądu lub, jeżeli dobro dziecka tego wymaga, poza jego siedzibą.
§ 2. W wysłuchaniu dziecka, oprócz sędziego, może brać udział wyłącznie biegły psycholog, jeżeli z uwagi na stan zdrowia, rozwój umysłowy lub wiek dziecka niezbędne jest zapewnienie mu pomocy psychologicznej podczas wysłuchania lub zachodzi konieczność udzielenia pomocy sędziemu w zakresie rozpoznania potrzeb dziecka podczas wysłuchania”.
3. Wyznaczanie reprezentanta dziecka
Jako opiekunowie dzieci spotykamy się z sytuacją, kiedy żadne z rodziców nie może reprezentować dziecka. Wyznaczanie reprezentanta dziecka reguluje art. 99 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jednolity, Dz.U. z 2020 r. poz. 1359 ze zmianami):
„§ 1. Dla dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską, którego żadne z rodziców nie może reprezentować, sąd opiekuńczy ustanawia reprezentanta dziecka.
§ 2. Reprezentant dziecka jest umocowany do dokonywania wszelkich czynności łączących się ze sprawą, również w zakresie zaskarżenia i wykonania orzeczenia”.
Taka regulacja jest bardzo ważna dla dzieci z niepełnosprawnościami oraz ze szczególnymi potrzebami, zwłaszcza rozwojowymi.
4. Współdziałanie organów z sądem rodzinnym w celu zapewnienia aktualnych informacji o przestępstwie popełnionym na szkodę małoletniego
Zdarza się, że podczas pracy występujemy do Sądu Rodzinnego z zapytaniami czy też zawiadomieniami dotyczącymi naszych podopiecznych. Ważne jest, aby ten organ posiadał aktualną wiedzę na temat konkretnego dziecka i jego sytuacji.
Ustawodawca wyszedł naprzeciw tym potrzebom. W art. 21 § 1 pkt 4 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (tekst jednolity, Dz.U. z 2022 r. poz. 1375 ze zmianami) znajdujemy następujący zapis: „O wszczęciu i ukończeniu postępowania toczącego się z urzędu przeciw (…) rodzicowi albo opiekunowi prawnemu lub faktycznemu o przestępstwo popełnione na szkodę małoletniego – należy bezzwłocznie zawiadomić sąd rodzinny właściwy dla miejsca zamieszkania małoletniego”.
Ponadto uzupełniony został przepis art. 51 tej ustawy o zapis ważny również z punktu widzenia stanu zdrowia psychicznego dziecka: „Jeżeli pokrzywdzonym jest małoletni albo ubezwłasnowolniony całkowicie lub częściowo, prawa jego wykonuje przedstawiciel ustawowy albo osoba, pod której stałą pieczą pokrzywdzony pozostaje” (§ 2).
5. Prawo osoby pokrzywdzonej lub jego przedstawiciela ustawowego do otrzymania informacji o udzieleniu skazanemu przepustki, czasowego zezwolenia na opuszczenie zakładu karnego bez nadzoru lub zezwolenie na odbycie kary pozbawienia wolności, między innymi w systemie dozoru elektronicznego
Poczucie bezpieczeństwa dziecka pokrzywdzonego oraz jego opiekunów jest jednym z istotnych elementów zdrowia psychicznego dziecka. Jeżeli dodatkowo weźmiemy pod uwagę dzieci z niepełnosprawnościami, to świadomość bezpieczeństwa nabiera jeszcze większego znaczenia.
W art. 43 lh ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (tekst jednolity, Dz.U. z 2023 r. poz. 127) znajdujemy zapisy dotyczące między innymi udzielenia skazanemu zezwolenia na odbycie kary pozbawienia wolności w systemie dozoru elektronicznego.
Dla zapewnienia pełnej informacji o skazanym dla dziecka pokrzywdzonego i jego opiekunów, które mogą być istotne również dla opiekunów dziecka w miejscu przebywania, została dodana następująca norma prawna:
„Art. 168a. § 1. Na wniosek pokrzywdzonego, odpowiednio, sędzia penitencjarny lub dyrektor zakładu karnego niezwłocznie zawiadamia pokrzywdzonego, jego przedstawiciela ustawowego lub osobę, pod której stałą pieczą pokrzywdzony pozostaje, o zwolnieniu skazanego z zakładu karnego, o ucieczce skazanego z zakładu karnego, a także o wydaniu decyzji o udzieleniu skazanemu:
przepustki, (…)
czasowego zezwolenia na opuszczenie zakładu karnego bez dozoru lub bez konwoju funkcjonariusza Służby Więziennej albo asysty innej osoby godnej zaufania (…)”.
6. Ochrona dziecka w przypadku zagrożenia jego życia lub zdrowia w związku z przemocą domową
Za celowe uważam posiadanie przez opiekunów dzieci sprawujących nad nimi opiekę wiedzy na temat ochrony dziecka w przypadku zagrożenia jego życia lub zdrowia w związku z przemocą domową. Swoistej ochrony wymagają dzieci z niepełnosprawnościami nie tylko intelektualnymi czy psychicznymi, ale i ruchowymi.
W art. 12a ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej (tekst jednolity, Dz.U. z 2021 r. poz. 1249 ze zmianami) zapisano:
„1. W razie zagrożenia życia lub zdrowia dziecka w związku z przemocą domową pracownik socjalny zapewnia dziecku ochronę przez umieszczenie go u innej niezamieszkującej wspólnie osoby najbliższej (…), dającej gwarancję zapewnienia dziecku bezpieczeństwa i należytej opieki, w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub instytucjonalnej pieczy zastępczej.
2. Tryb umieszczania dzieci w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub instytucjonalnej pieczy zastępczej regulują przepisy ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz.U. z 2022 r. poz. 447, 1700 i 2140 oraz z 2023 r. poz. 403)”.
Istotne jest również to, że decyzja o umieszczeniu dziecka w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub instytucjonalnej pieczy zastępczej podejmowana jest wspólnie z funkcjonariuszem Policji, lekarzem, ratownikiem medycznym lub pielęgniarką oraz w miarę możliwości w obecności i przy wsparciu psychologa (zob. art. 12a ust. 3 tej ustawy).