W ciągu minionego półwiecza ludność na świecie zwiększyła swoją liczebność z 3 mld do ponad 7 mld, czyli przeszło dwukrotnie. W tym samym czasie populacja naszego kraju zwiększyła się jedynie z 30 mln do ponad 38 mln. Dlaczego nie nadążamy za trendem ogólnoświatowym? Jakie są dodatnie i ujemne strony takiego stanu rzeczy?

R1HvifvypDdzA1
Od początku lat 90. XX wieku liczba ludności Polski ustabilizowała się i wynosi trochę ponad 38 mln (źródło danych: GUS)
Już wiesz
  • jak wyszukiwać dane statystyczne w różnych źródłach;

  • w jaki sposób odczytać dane dotyczące ludności w Polsce i w województwie.

Nauczysz się
  • obliczać przyrost naturalny, saldo migracji i przyrost rzeczywisty;

  • opisywać zmiany liczby ludności w Polsce w ostatnich kilkudziesięciu latach;

  • objaśniać wpływ przyrostu naturalnego na zmiany liczby ludności;

  • wymieniać inne przyczyny zmian liczby ludności;

  • wymieniać skutki depopulacji.

i774YB3CL6_d5e208

1. Przyrost rzeczywisty w Polsce po II wojnie światowej

Przyrost rzeczywistyprzyrost rzeczywistyPrzyrost rzeczywisty to zmiana liczby ludności na danym obszarze – np. w państwie – i w określonym czasie – np. w ciągu roku. Składają się na niego:

  • przyrost naturalnyprzyrost naturalny (ruch naturalny)przyrost naturalny – różnica między liczbą urodzeń i zgonów,

  • saldo migracjisaldo migracjisaldo migracji – różnica między liczbą imigrantów (ludność przyjeżdżająca na stałe) i emigrantów (ludność wyjeżdżająca na stałe).

    RwdI5nCC6Ix841
    Źródło: Dariusz Adryan, licencja: CC BY 3.0.

Słowo przyrost, choć kojarzy się ze zwiększeniem liczby mieszkańców, może przyjmować wartości ujemne. Wtedy oznacza zmniejszenie liczby mieszkańców.

Polecenie 1

Korzystając z danych zamieszczonych w tabeli poniżej, oblicz wartości salda migracji oraz przyrostu naturalnego i rzeczywistego w Polsce w latach 2007 i 2011.

Ludność

Rok

Przyrost rzeczywisty

Liczba urodzeń

Liczba zgonów

Przyrost naturalny

Liczba imigrantów

Liczba emigrantów

Saldo migracji

2007

……………..

387,9 tys.

377,2 tys.

……………..

15,0 tys.

35,5 tys.

……………..

2011

……………..

388,4 tys.

375,5 tys.

……………..

15,5 tys.

19,9 tys.

……………..

Polecenie 2

Po dokonaniu obliczeń odpowiedz na pytania:

  • Jakie były wartości – dodatnie czy ujemne – salda migracji oraz przyrostu naturalnego i rzeczywistego w poszczególnych latach?

  • W którym roku – 2007 czy 2011 – liczba ludności Polski zmniejszyła się?

Przez kilkadziesiąt powojennych lat liczba ludności Polski systematycznie rosła, głównie za sprawą wysokiego przyrostu naturalnego. MigracjemigracjaMigracje miały na to stosunkowo niewielki wpływ i przez cały powojenny okres przeważała emigracjaemigracjaemigracja nad imigracjąimigracjaimigracją.
1990 roku liczba ludności naszego kraju przekroczyła 38 mln, po czym dalszy wzrost został zahamowany. Był to skutek zmian ustrojowych z 1989 roku. Pojawiło się bezrobocie oraz wynikające z niego trudności ekonomiczne społeczeństwa, co znacząco wpłynęło na zmniejszenie liczby urodzeń. Wśród pracujących, zwłaszcza młodych, zmieniał się model życia, w którym coraz więcej czasu zajmowała kariera zawodowa, a coraz mniej ewentualna rodzina i wychowywanie dzieci. Skutek tego był taki, że od 1997 roku liczba ludności Polski zaczęła nieznacznie spadać. Później przyczyniła się też do tego zwiększona emigracja po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej.
Dopiero od 2008 roku ponownie zaczęło przybywać nam mieszkańców. Było to następstwem z jednej strony zwiększonego przyrostu naturalnego, a z drugiej – załamania fali emigracji.
Pod koniec 2011 roku liczba ludności Polski osiągnęła swoją maksymalną jak dotychczas wartość 38 mln 538 tys. Od tego czasu nasza liczebność znów się zmniejsza z powodów ekonomicznych, demograficznych i kulturowych. Demografowie prognozują, że ten trend spadkowy utrzyma się przez wiele następnych lat i na przykład w 2035 roku Polska liczyć będzie już tylko ok. 36 mln mieszkańców.

R1HvifvypDdzA1
Od początku lat 90. XX wieku liczba ludności Polski ustabilizowała się i wynosi trochę ponad 38 mln (źródło danych: GUS)
Polecenie 3

Na powyższym wykresie przeanalizuj przebieg zmian liczby ludności Polski. Wskaż okresy wzrostów oraz spadków i wyjaśnij przyczyny tych trendów.

i774YB3CL6_d5e293

2. Przyrost naturalny w Polsce

Po zakończeniu II wojny światowej ludzie organizowali sobie życie od nowa. Zakładali rodziny, dzięki czemu rodziło się coraz więcej dzieci. W latach 50. XX wieku osiągnięte zostało maksimum liczby urodzeń w Polsce – na świat przychodziło u nas wtedy blisko 800 tys. dzieci rocznie. Okres ten to tzw. wyż demograficznywyż demograficznywyż demograficzny. Po nim nastąpiło kilkanaście lat niższego poziomu urodzeń – był to niż demograficznyniż demograficznyniż demograficzny osiągający swoje ekstremalne wartości w latach 60. XX wieku. Następnie dzieci z powojennego wyżu demograficznego zaczęły osiągać wiek dorosły, dzięki czemu znów mogło rodzić się więcej nowych dzieci. Mieliśmy zatem wyż demograficzny z przełomu lat 70. i 80. XX wieku (tzw. echo powojennego wyżu). Potem nastąpił kolejny spadek liczby urodzeń – mniejsza ilość dorosłych z pierwszego powojennego niżu siłą rzeczy miała mniej dzieci. Było to tzw. echo niżu demograficznego.
W latach 90. XX wieku poziom urodzeń spadł bardzo nisko, do wartości rzędu 300–400 tys. rocznie. Przyczyniły się do tego przemiany ustrojowe po 1989 roku i związane z nimi trudności ekonomiczne oraz stopniowa zmiana stylu życia, w którym ważniejsze stały się sprawy zawodowe niż rodzinne. Macierzyństwo było odkładane na później, coraz częściej w ciążę zaczęły zachodzić kobiety bliżej 30. roku życia, a nie 20., jak to się działo w minionych dekadach. Pewien niewielki wzrost liczby urodzeń nastąpił ok. 2010 roku. Wynikał on ze zwiększonej liczby małżeństw i przychodzenia na świat dzieci ludzi urodzonych podczas ostatniego wyżu demograficznego. Jednak negatywne czynniki ekonomiczne i kulturowe były na tyle silne, że tak niewielkiego wzrostu nie można było uznać za wyż demograficzny.

RrsUkWggtuKfj1
Przyrost naturalny w Polsce w latach 1946–2013 (źródło danych: GUS)

Dzięki dużej liczbie urodzeń przez kilkadziesiąt powojennych lat przyrost naturalny w Polsce utrzymywał się na wysokim, dodatnim poziomie. Liczba zgonów stale powoli rosła ze względu na stopniowo zwiększającą się ogólną liczbę ludności. W 2002 roku w Polsce po raz pierwszy zmarło więcej osób niż się urodziło. Oznaczało to ujemny przyrost naturalny, który utrzymał się jeszcze przez kilka kolejnych lat. Dodatni przyrost naturalny powrócił w 2006 roku i trwał do 2012 roku. Jednak od 2013 roku ponownie mamy ujemny przyrost naturalny i wszystko wskazuje na to, że tak będzie w najbliższej przyszłości, gdyż prognozy mówią o dalszym spadku liczby urodzeń przy liczbie zgonów utrzymującej się mniej więcej na stałym poziomie.

Polecenie 4

Korzystając z wykresu powyżej, wyjaśnij znaczenia pojęć: wyż demograficzny, niż demograficzny, dodatni przyrost naturalny, ujemny przyrost naturalny. Podaj odpowiednie przykłady z powojennej historii Polski.

Wartości przyrostu naturalnego bardzo często podawane są w promilach lub w przeliczeniu na 1000 mieszkańców. Są to takie same wartości, ponieważ 1 promil [‰] to jedna tysięczna [1/1000] z całości.

Przykład 1

Przykład dla Polski w 2013 roku:
372 tys. urodzeń – 387 tys. zgonów = –15 tys. osób przyrostu naturalnego (wartość bezwzględna)
Ogólna liczba ludności to 38 500 tys.
Przyrost naturalny = –15 000 / 38 500 = –0,39 osoby na 1000 mieszkańców = –0,39‰

R1TuDPxtpqF961
Źródło: Wydawnictwo Edukacyjne Wiking, licencja: CC BY 3.0.

Zróżnicowanie przestrzenne przyrostu naturalnego w Polsce wykazuje pewne prawidłowości. Ujemne wartości przyrostu notowane są przede wszystkim w dużych miastach. Jest to efekt upowszechnienia się skutecznych metod antykoncepcyjnych i dominacji tzw. nowoczesnego stylu życia, w którym kobiety chętniej poświęcają się karierze zawodowej niż macierzyństwu. Przeważa model rodziny z jednym dzieckiem; dużo jest także rodzin bezdzietnych. Wiejskie tereny Polski Centralnej i Polski Wschodniej z przewagą gospodarki rolnej od dłuższego czasu wyludniają się wskutek ucieczki młodych ludzi do miast. Toteż na wsiach pozostaje niewielu chętnych, by założyć rodzinę i mieć dzieci. Wyjątkiem są dobrze zagospodarowane tereny województw małopolskiego, wielkopolskiego czy pomorskiego. Tam od lat utrzymuje się dodatni przyrost naturalny. W Małopolsce i na Podkarpaciu istotne jest też przywiązanie do tradycyjnych wartości chrześcijańskich, w których rodziny wielodzietne odgrywają ważną rolę.

Polecenie 5

Korzystając z mapy powyżej, odczytaj przedział wartości przyrostu naturalnego w twoim powiecie. Wyjaśnij, dlaczego przyrost ten jest dodatni lub ujemny. Uwzględnij ludzi, których znasz – rodzina bliższa i dalsza, znajomi, sąsiedzi. Jaki model rodziny przeważa w twoim otoczeniu? Jak dużo rodzi się dzieci?

i774YB3CL6_d5e366

3. Przyczyny i skutki depopulacji

Główne przyczyny zmniejszania się liczby ludności w Polsce to:

  • ujemny przyrost naturalny,

  • migracje zagraniczne osób młodych,

  • niestabilna sytuacja ekonomiczna,

  • model rodziny z jednym dzieckiem lub bez dzieci,

  • konsumpcyjny i indywidualistyczny styl życia (nastawiony na karierę zawodową),

  • upowszechnienie się skutecznych metod antykoncepcji.

Najważniejszymi skutkami depopulacji w naszym kraju są:

  • starzenie się społeczeństwa,

  • malejące wpływy na wypłaty emerytur – opóźnienie wieku emerytalnego,

  • wzrost bezrobocia w niektórych zawodach (np. w szkolnictwie).

W przyszłości może wystąpić:

  • brak rąk do pracy,

  • spowolnienie rozwoju lub regres społeczno‑gospodarczy.

Polecenie 6

Rozejrzyj się po swoim otoczeniu, przeprowadź wywiad środowiskowy i oceń, czy skutki depopulacji są już zauważalne.

i774YB3CL6_d5e441

Podsumowanie

  • W Polsce powojennej liczba ludności szybko rosła do 1989 roku. Działo się tak przede wszystkim za sprawą wysokiego przyrostu naturalnego, w którym kluczową rolę odgrywała duża liczba urodzeń.

  • W 1990 roku liczba ludności Polski osiągnęła 38 mln i do dziś utrzymuje się nieco powyżej tej wartości.

  • W latach 50. XX wieku oraz na przełomie lat 70. i 80. XX wieku mieliśmy wyż demograficzny. Niż demograficzny po raz pierwszy wystąpił w latach 60. XX wieku, a po raz drugi w latach 90. XX wieku i trwa do dzisiaj.

  • Depopulacja w Polsce wynika ze spadku liczby urodzeń, z trudnej sytuacji ekonomicznej, emigracji, wypierania modelu rodziny wielodzietnej przez model rodziny małodzietnej lub bezdzietnej.

  • Skutkiem depopulacji jest m.in. starzenie się społeczeństwa, a w przyszłości także brak rąk do pracy i niski wzrost lub nawet regres społeczno‑gospodarczy.

Praca domowa
Polecenie 7.1

Korzystając z danych zamieszczonych w tabeli poniżej (a także z najnowszych dostępnych), narysuj liniowy wykres zmian liczby ludności w twoim województwie.

Zmiany liczby ludności województw w latach 1999–2013

Liczba ludności [mln]

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

POLSKA

38,465

38,259

38,248

38,230

38,205

38,182

38,165

38,141

38,121

38,126

38,152

38,184

38,534

38,533

38,496

Dolnośląskie

2,950

2,915

2,911

2,907

2,902

2,896

2,891

2,885

2,880

2,878

2,877

2,877

2,917

2,914

2,910

Kujawsko‑Pomorskie

2,085

2,068

2,069

2,070

2,069

2,068

2,068

2,067

2,066

2,067

2,069

2,069

2,099

2,096

2,094

Lubelskie

2,224

2,208

2,204

2,199

2,194

2,188

2,182

2,176

2,170

2,164

2,160

2,155

2,175

2,166

2,159

Lubuskie

1,015

1,008

1,009

1,009

1,009

1,009

1,009

1,009

1,009

1,009

1,010

1,011

1,023

1,023

1,022

Łódzkie

2,651

2,633

2,623

2,612

2,602

2,592

2,583

2,572

2,561

2,552

2,545

2,538

2,538

2,525

2,515

Małopolskie

3,214

3,217

3,226

3,233

3,245

3,257

3,263

3,269

3,275

3,283

3,293

3,304

3,342

3,354

3,359

Mazowieckie

5,090

5,114

5,118

5,125

5,132

5,141

5,152

5,165

5,180

5,197

5,213

5,233

5,276

5,302

5,312

Opolskie

1,082

1,072

1,069

1,064

1,058

1,054

1,050

1,045

1,040

1,035

1,032

1,030

1,016

1,010

1,006

Podkarpackie

2,111

2,100

2,103

2,105

2,101

2,098

2,098

2,098

2,098

2,098

2,101

2,103

2,128

2,130

2,129

Podlaskie

1,218

1,212

1,210

1,209

1,206

1,204

1,201

1,198

1,194

1,192

1,191

1,189

1,202

1,199

1,195

Pomorskie

2,176

2,169

2,175

2,181

2,186

2,192

2,197

2,201

2,207

2,215

2,225

2,235

2,280

2,290

2,294

Śląskie

4,833

4,775

4,757

4,740

4,723

4,708

4,693

4,678

4,662

4,650

4,643

4,638

4,631

4,616

4,603

Świętokrzyskie

1,314

1,303

1,301

1,298

1,294

1,290

1,287

1,282

1,278

1,274

1,272

1,268

1,280

1,274

1,269

Warmińsko‑Mazurskie

1,444

1,426

1,428

1,429

1,429

1,429

1,429

1,428

1,427

1,427

1,427

1,427

1,453

1,451

1,447

Wielkopolskie

3,346

3,343

3,348

3,353

3,358

3,363

3,369

3,376

3,383

3,392

3,403

3,414

3,451

3,462

3,465

Zachodniopomorskie

1,714

1,697

1,698

1,698

1,697

1,696

1,695

1,694

1,693

1,693

1,693

1,693

1,723

1,721

1,719

Wpisz nazwę swojego województwa oraz rok, którego dotyczą najnowsze dane.
Na osi pionowej wpisz liczbę milionów ludności w twoim województwie.
W odpowiednich miejscach układu współrzędnych zaznaczaj kolejne punkty oznaczające rok i przypisaną mu liczbę ludności. Połącz punkty linią, tworząc tym samym wykres.
Po narysowaniu całego wykresu przyjrzyj mu się i wyjaśnij przyczyny zmian (wzrostów i spadków) liczby ludności twojego województwa w kolejnych latach.

R1eECcfjC47fy1
załącznik
Źródło: Robert Wers, licencja: CC BY 3.0.
Polecenie 7.2

Korzystając z danych zamieszczonych w tabeli poniżej (lub z najnowszych dostępnych), oblicz wartości przyrostu naturalnego w województwach, a następnie wykonaj odpowiednią mapę – kartogram.

Ruch naturalny ludności województw w 2012 roku

Ludność
[mln]

Przyrost naturalny

Urodzenia
[tys.]

Zgony
[tys.]

[‰]

[tys.]

POLSKA

38,536

+0,04

+1,5

386,3

384,8

Dolnośląskie

2,916

……...….

……...….

27,2

30,4

Kujawsko‑Pomorskie

2,097

……...….

……...….

20,8

20,4

Lubelskie

2,169

……...….

……...….

21,2

22,6

Lubuskie

1,023

……...….

……...….

10,4

9,6

Łódzkie

2,529

……...….

……...….

23,9

31,4

Małopolskie

3,350

……...….

……...….

35,1

30,6

Mazowieckie

5,294

……...….

……...….

57,3

54,5

Opolskie

1,012

……...….

……...….

8,9

10,2

Podkarpackie

2,129

……...….

……...….

21,1

18,4

Podlaskie

1,200

……...….

……...….

11,2

11,9

Pomorskie

2,287

……...….

……...….

25,1

20,5

Śląskie

4,621

……...….

……...….

44,6

49,0

Świętokrzyskie

1,276

……...….

……...….

11,5

14,0

Warmińsko‑Mazurskie

1,452

……...….

……...….

14,3

13,4

Wielkopolskie

3,459

……...….

……...….

37,8

31,5

Zachodniopomorskie

1,722

……...….

……...….

16,0

16,5

Przenieś kolory z legendy na powierzchnię województw – zgodnie z obliczonymi danymi.
Po wykonaniu mapy wyjaśnij zróżnicowanie przestrzenne przyrostu naturalnego w Polsce.

RGdhLpM4j93RH1
załącznik
Źródło: Robert Wers, licencja: CC BY 3.0.

Dowiedz się więcej

bibliography_itHf7xjC1C_d544t280

i774YB3CL6_d5e536

Słowniczek

emigracja
emigracja

wyjazd ludności z danego miejsca celem zamieszkania w innym miejscu

imigracja
imigracja

przyjazd ludności do danego miejsca celem zamieszkania

migracja
migracja

przemieszczanie się ludności prowadzące do zmiany miejsca zamieszkania lub pobytu; może być wewnętrzna (w granicach kraju) lub zewnętrzna (zagraniczna)

niż demograficzny
niż demograficzny

okres małej liczby urodzeń w stosunku do okresu poprzedniego i następnego

przyrost naturalny (ruch naturalny)
przyrost naturalny (ruch naturalny)

różnica między liczbą urodzeń a liczbą zgonów na danym obszarze (w państwie, województwie itp.) w określonym czasie, najczęściej w ciągu roku

przyrost rzeczywisty
przyrost rzeczywisty

zmiana liczby ludności na danym obszarze w określonym czasie; przyrost rzeczywisty to suma przyrostu naturalnego i salda migracji

saldo migracji
saldo migracji

różnica między liczbą imigrantów a liczbą emigrantów na danym obszarze w jednostce czasu, najczęściej w ciągu roku

wyż demograficzny
wyż demograficzny

okres dużej liczby urodzeń w stosunku do okresu poprzedniego i następnego

i774YB3CL6_d5e689

Zadania

Ćwiczenie 1
Rl0Uk8cxZhUvm1
zadanie interaktywne
Źródło: Robert Wers, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 2
RAiNGV37PkhJT1
zadanie interaktywne
Źródło: Robert Wers, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 3
Rj4zSpxMt1Z9w1
zadanie interaktywne
Źródło: Robert Wers, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 4
R7VdV09GfCWxJ1
zadanie interaktywne
Źródło: Robert Wers, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 5
R1SAVcEJ0UO0s1
zadanie interaktywne
Źródło: Robert Wers, licencja: CC BY 3.0.

Na podstawie danych z tabeli wskaż rok, w którym wystąpił w Polsce ujemny przyrost naturalny.

Liczba urodzeń i zgonów

Rok

Liczba URODZEŃ żywych
[tys.]

Liczba ZGONÓW
[tys.]

2008

241,3

228,7

2009

246,4

231,8

2010

241,9

227,5

2011

225,7

225,5

2012

223,8

233,0

Ćwiczenie 6.1
R1ctQ9pEoU6fw1
zadanie interaktywne
Źródło: Robert Wers, licencja: CC BY 3.0.