Ze względu na wielką różnorodność cennych przyrodniczo obszarów i obiektów, stopień ich zagrożenia, położenie i powierzchnię ustanawia się różne formy ochrony przyrody. Mimo że przekroczenie przepisów prawnych w odniesieniu do form ochrony przyrody obłożone jest różnymi karami, skuteczna ochrona zależy przede wszystkim od wrażliwości i świadomości ekologicznej każdego z nas.

RNDQYnSx859eT
W Polsce zimorodek zwyczajny jest objęty ścisłą ochroną gatunkową. Głównym powodem zanikania populacji tego ptaka jest utrata siedlisk i zanieczyszczenie wody
Źródło: Artemy Voikhansky, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 4.0.
Aby zrozumieć poruszane w tym materiale zagadnienia, przypomnij sobie:
  • Jakie są skutki działalności człowieka dla środowiska przyrodniczego.

  • Na czym polega ochrona przyrody.

Twoje cele
  • Przedstawisz formy ochrony przyrody w Polsce oraz uzasadnisz konieczność ich stosowania dla zachowania gatunków i ekosystemów.

  • Uzasadnisz konieczność ochrony przyrody.

  • Zaprezentujesz postawę szacunku wobec siebie i wszystkich istot żywych.

  • Opiszesz i zaprezentujesz postawę oraz zachowania człowieka odpowiedzialnie korzystającego z dóbr przyrody.

m5f4e7286af7c903f_d5e222

1. Formy ochrony przyrody

Ochrona przyrody to ogół działań, które mają na celu zachowanie zarówno ożywionych, jak i nieożywionych elementów przyrody w stanie niezmiennym lub umożliwiającym funkcjonowanie ekosystemówekosystemekosystemów.

Do głównych celów ochrony przyrody należą:

  • zachowanie bioróżnorodności,

  • utrzymanie stabilności ekosystemów,

  • zachowanie zasobów naturalnych,

  • zwalczanie degradacji środowiska,

  • zachowanie zdrowia ludzi,

  • zmniejszanie emisji gazów cieplarnianych,

  • zapewnienie ciągłości istnienia gatunków roślin, zwierząt i grzybów wraz z ich siedliskami.

Te cele są często ze sobą powiązane i współzależne, a ich realizacja wymaga współpracy na szczeblu lokalnym, krajowym i międzynarodowym.

Ze względu na stopień ingerencji człowieka wyróżnia się:

  • bierną ochronę przyrody, która polega na zabezpieczeniu danego obszaru i nieingerowaniu w procesy, które na nim zachodzą;

  • czynną ochronę przyrody, która polega na stosowaniu zabiegów ochronnych, np. restytucjirestytucjarestytucjireintrodukcjireintrodukcjareintrodukcji.

Ze względu na obiekt obejmowany ochroną wyróżnia się:

  • ochronę gatunkową,

  • ochronę obszarową,

  • ochronę indywidualną.

Polecenie 1
Re2tY2ZS5URYa
(Uzupełnij).
Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Ciekawostka

Różnymi formami ochrony przyrody objętych jest ok. 33 % powierzchni Polski. W tym: 32,5 % to formy ochrony obszarowej, a ok. 0,5 % – formy ochrony indywidualnej.

2. Ochrona gatunkowa w Polsce

W Polsce ochroną gatunkową objęte są rzadkie, endemiczneendemitendemiczne i zagrożone wyginięciem gatunki roślin, zwierząt i grzybów, a także ich siedliska.

Wyróżnia się dwie formy ochrony gatunkowej:

  • ochronę ścisłą, według której wszystkie zakazy dotyczące danego gatunku obowiązują na całym obszarze kraju przez cały rok,

  • ochronę częściową, która dopuszcza gospodarcze wykorzystanie chronionych gatunków w określony przepisami sposób.

W ramach ochrony gatunkowej obowiązują różne zakazy, do których zalicza się:

  • zakaz okaleczania i zabijania przedstawicieli chronionych gatunków,

  • zakaz posiadania, sprzedaży i hodowli przedstawicieli chronionych gatunków,

  • zakaz płoszenia, a także chwytania chronionych gatunków zwierząt,

  • zakaz zrywania chronionych gatunków roślin i grzybów,

  • zakaz niszczenia siedlisk chronionych gatunków.

3. Formy ochrony obszarowej w Polsce

Ochrona obszarowa obejmuje tereny, które są wyjątkowo cenne pod względem przyrodniczym, krajobrazowym lub kulturowym.

Do najważniejszych form ochrony obszarowej w Polsce należą:

  • parki narodowe,

  • rezerwaty przyrody,

  • parki krajobrazowe,

  • obszary chronionego krajobrazu,

  • obszary Natura 2000.

Parki narodowe

Park narodowy to obszar chroniony, którego powierzchnia przekracza 1000 ha (hektarów).

Parki narodowe tworzy się głównie w celu zachowania różnorodności biologicznej: na ich terenie występują rzadkie i zagrożone wyginięciem gatunki roślin, zwierząt i grzybów, a także wyjątkowe twory przyrody nieożywionej.

Strefy parków narodowych są również chronione ze względu na swoje szczególne walory krajobrazowe, naukowe, społeczne, kulturowe i edukacyjne.

W parkach narodowych prowadzi się badania naukowe umożliwiające poznawanie funkcjonowania ekosystemów stosunkowo mało zmienionych przez człowieka. Park narodowy ma własne służby, które są odpowiedzialne za wykonywanie zadań ochronnych oraz zapobieganie niszczeniu siedlisk i organizmów. Strażnicy parku prowadzą działalność edukacyjną. Prezentując turystom bogactwo i piękno otaczającej przyrody, uczą ich szacunku dla niej. W wielu parkach narodowych istnieją specjalne ośrodki i muzea służące edukacji przyrodniczej, uwzględniające często także walory historyczne i kulturowe danego obszaru.

RbH33TwYYsrxM
Wnętrze muzeum przyrodniczego w Wielkopolskim Parku Narodowym
Źródło: Azymut (Rafał M. Socha), Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Teren parku narodowego i wszystkie występujące w nim elementy przyrody ożywionej i nieożywionej podlegają ochronie. Wyznaczone są tam obszary ochrony ścisłej, częściowejkrajobrazowej. Działalność człowieka na terytorium parku narodowego może mieć na celu jedynie ochronę przyrody.

Wokół parku wyznacza się jego otulinęotulinaotulinę. Jest to obszar niebędący formą ochrony przyrody. Jego zadaniem jest zabezpieczenie przyrody parku przed negatywnym wpływem czynników zewnętrznych docierających z obszarów przyległych, tzn. dużych miast, fabryk oraz dróg. W celu ochrony walorów parku narodowego działalność gospodarcza w otulinie ograniczona jest do prac, które nie szkodzą otaczającej przyrodzie. Obowiązuje w niej na przykład zakaz polowania na zwierzęta łowne, ograniczenie możliwości wznoszenia budowli.

W Polsce utworzono 23 parki narodowe. Najstarszy jest Pieniński Park Narodowy, który został założony w 1932 r., a najmłodszy – Park Narodowy Ujście Warty, który został powołany w 2001 r.

Ru0dyyaSQVDsA1
Ilustracja interaktywna przedstawia mapę Polski. Numerami od 1 do 23 zaznaczono parki narodowe.
1. Woliński Park Narodowy został założony w 1960 r. Obejmuje część wyspy Wolin z urwistym klifem nad Morzem Bałtyckim i z klifem ze skałkami wapiennymi nad Zalewem Szczecińskim. Charakteryzuje go falisty krajobraz morenowy, jeziora, lasy bukowe, lasy mieszane bukowo-dębowe, bór mieszany z sosną, bukiem i dębem, nadmorski bór sosnowy, roślinność wydmowa. Na obrzeżu klifu występują skupienia rokitnika zwyczajnego. W Wolińskim Parku Narodowym żyją liczne gatunki ptaków drapieżnych: bielik, kobuz, orlik krzykliwy, rybołów, pszczołojad. Jest ostoją ptaków wodnych.
2. Słowiński Park Narodowy został założony w 1967 r. Obejmuje Mierzeję Łebską, jezioro Łebsko i jezioro Gardno oraz pas wybrzeża po ujście do Morza Bałtyckiego rzeki Łupawy. Znajdują się w nim największe w środkowej Europie ruchome wydmy, które osiągają wysokość do ok. 50 m. Występuje w nim typowa roślinność wydmowa z mikołajkiem i wydmuchrzycą nadmorską. Na torfowiskach rosną widłaki torfowe i rosiczki oraz nadmorskie bory sosnowe. Charakteryzuje się bogatą fauną ptaków wodnych. Jest ostoją ptaków przelotnych. W Wolińskim Parku Narodowym znajdują się zabytki słowińskiej kultury ludowej.
3. Park Narodowy „Bory Tucholskie” został założony w 1966 r. Obejmuje tereny na Równinie Charzykowskiej, w dorzeczu górnego biegu Brdy. Charakteryzuje go urozmaicony krajobraz polodowcowy z równinami sandrowymi, jeziorami rynnowymi. Większość jego terenu stanowią lasy z przewagą borów sosnowych. Występują gatunki reliktowe, np. zimoziół północny, chamedafne północna. Na terenie parku żyją zwierzęta: żółwie błotne, bobry, wydry, dziki, łosie.
4. Drawieński Park Narodowy został założony w 1990 r. Obejmuje odcinek doliny rzeki Drawy i jej dopływu Płocicznej, płynących przez obszar w środkowej części Puszczy Drawskiej na Pomorzu Zachodnim. Występują w nim głębokie doliny, liczne jeziora, starodrzew, głazy narzutowe, czyste rzeki o bystrych nurtach. Panują bory sosnowe, nie brak też lasów bukowych, grabowo-dębowych i olszowych. Jest ostoją rzadkich roślin górskich i reliktów glacjalnych. Żyją w nim zwierzęta: wydry, bociany czarne, bieliki; pstrągi potokowe, lipienie, trocie jeziorowe, sieje, sielawy, brzany, certy.
5. Park Narodowy „Ujście Warty” został założony w 2001 r. Obejmuje ujście Warty do Odry. Roślinność parku tworzą proste zespoły wodne z rzęsą, zbiorowiska roślin takich jak cibora brunatna, rdest ostrogorzki, sit dwudzielny, zbiorowiska szuwarów oraz zarośla i lasy (wikliny nadrzeczne, łozowiska, fragmenty łęgów). Park jest cenną ostoją ptaków: występuje tu 254 gatunki ptaków, w tym 174 lęgowe, wśród nich czajka, krwawodziób, kszyk, rycyk, ostrygojad, ohar, gęgawa, wodniczka, derkacz, żuraw, rybitwa czarna. W wodach parku żyje 35 gatunków ryb (w tym objęte ochroną częściową różanka, koza, słonecznica, śliz). W parku występuje także 9 gatunków płazów (w tym żaby śmieszka i wodna, ropucha szara i zielona, kumak nizinny). Z gadów liczny jest zaskroniec. Wśród 36 gatunków ssaków są m.in. borsuk, gronostaj, lis i — od niedawna — szop pracz.
6. Wielkopolski Park Narodowy został założony w 1957 r. Położony jest na Nizinie Wielkopolskiej, koło Poznania. Na terenie o krajobrazie polodowcowym znajdują się m.in.: utwory moreny czołowej i dennej, jeziora różnych typów, lasy – dąbrowa, grąd, bór sosnowy i mieszane. Występuje bogata fauna, zwłaszcza ptaków wodnych oraz owadów.
7. Karkonoski Park Narodowy został założony w 1959 r. Obejmuje pasmo górskie Karkonosze z najwyższym szczytem — Śnieżką (1602 m n.p.m.). W górnych partiach znajdują się grupy skał o fantastycznych kształtach, ponadto rumowiska skalne i jeziorka, liczne źródła i potoki. Na najwyższych częściach gór znajdują się torfowiska wysokie. Występuje roślinność o układzie piętrowym, z niewielkimi partiami naturalnych lasów bukowych. Obecne są stanowiska wierzby lapońskiej i poryblinu jeziornego oraz reliktowej skalnicy śnieżnej. Żyją tu: ryjówka górska, koszatka, siewka górska, płochacz halny.
8. Park Narodowy Gór Stołowych został założony w 1993 r. Obejmuje tereny w Górach Stołowych, ochroną są objęte unikatowe ostańce, labirynty skalne z piaskowca. Występują rośliny torfowisk wysokich, większą część parku zajmują lasy, ale są to głównie sztucznie wprowadzone świerczyny, lokalnie lasy bukowe z domieszką innych gatunków. Żyją tu jelenie, sarny, pustułki, puchacze.
9. Babiogórski Park Narodowy został założony w 1955 r. Obejmuje najwyższą część Beskidu Wysokiego — masyw Babiej Góry. Roślinność wykazuje układ naturalnych pięter klimatycznych: regiel dolny lasów bukowych, jodłowych i borów mieszanych, regiel górny borów świerkowych, piętro kosodrzewiny i piętro muraw alpejskich. W szacie roślinnej występuje endemiczna murawa kostrzewy pstrej. Wśród flory kwiatowej występuje okrzyn jeleni i rogownica alpejska. Ponadto rośnie ok. 200 gatunków mchów, 100 gatunków wątrobowców, 250 gatunków porostów. Wśród fauny występuje ryś, jeleń, niedźwiedź brunatny, głuszec, cietrzew.
10. Tatrzański Park Narodowy został założony w 1955 r. Obejmuje północną część Tatr Wysokich i Tatr Zachodnich. Występuje w nim bogata i urozmaicona rzeźba terenu, kotły lodowcowe, kominy, jeziora górskie, potoki, siklawy, jaskinie. Na jego terenie porasta bogata i zróżnicowana roślinność górska i wysokogórska: w reglu dolnym resztki boru mieszanego jodłowo-bukowego ze świerkiem, ponadto wprowadzone sztucznie świerczyny, w reglu górnym bory świerkowe z domieszką jaworu i modrzewia, zwarte połacie kosodrzewiny z brzozą karpacką i różą alpejską, wysokogórskie murawy (hale). Występują liczne rośliny chronione: sosna limba, szarotka alpejska, szafran spiski, goryczki, dziewięćsił bezłodygowy. Żyją tu: kozica, świstak, niedźwiedź brunatny, ryś, orzeł przedni, pomurnik, skrzelopływka bagienna (relikt).
11. Pieniński Park Narodowy został założony w 1932 r. Obejmuje zbudowaną z kredowych i jurajskich skał część pasma Pienin ze szczytem Trzy Korony (982 m n.p.m.) i przełomem Dunajca. Występują lasy bukowo-jodłowe, naskalne stanowiska sosny zwyczajnej, jałowca sawiny, endemity — m.in. mniszek pieniński i pszonak pieniński. Żyją tu ryś, żbik, liczne gatunki ptaków, np. puchacz, orzeł przedni, nagórnik skalny.
12. Gorczański Park Narodowy został założony w 1981 r. Obejmuje centralną część masywu Gorców z dwoma głównymi grzbietami biegnącymi od Turbacza w kierunku szczytów Gorc i Kudłoń. Zachowane są piętrowe zróżnicowanie roślinności, fragmenty pierwotnej Puszczy Karpackiej z jodłami i bukami liczącymi po ok. 250 lat, liczne gatunki roślin górskich i wysokogórskich, w tym jedyne w Polsce stanowisko podejźrzona lancetowatego. Żyją tu jelenie, rysie, żbiki, tchórze, gronostaje, głuszce, bociany czarne, kruki.
13. Ojcowski Park Narodowy został założony w 1956 r. Obejmuje dolinę Prądnika i Sąspówki. Znajdują się w nim liczne jary i jaskinie, m.in. Zbójecka, Łokietka, Ciemna, skały o fantastycznych formach (iglice, maczugi, bramy), wymyte w wapieniach jurajskich. Występują rośliny: wiśnia karłowata (gatunek reliktowy), las jaworowy. Żyją tu zwierzęta: pluszcz, drozd skalny, padalec turkusowy, nietoperze, troglobionty, rzadkie owady bezskrzydłe. W Ojcowskim Parku Narodowym znajdują się ślady kultur z epoki brązu i z okresu wpływów rzymskich.
14. Magurski Park Narodowy został założony w 1995 r. Obejmuje pasmo Magury Wątkowskiej oraz pasma wzgórz leżących na południe od niej, w Beskidzie Niskim. Przez park przepływa Wisłoka. W Magurskim Parku Narodowym występuje kilkadziesiąt jaskiń osuwiskowych w piaskowcach magurskich. Wśród zbiorowisk roślinnych dominują lasy, głównie grądy, olszynka karpacka, łęgi, buczyna karpacka, kwaśna buczyna, bory jodłowe i jodłowo-świerkowe. Żyją tu niedźwiedzie, żbiki, rysie, borsuki, bobry, kuny, orły przednie, puchacze, bociany czarne, węże Eskulapa, salamandry plamiste.
15. Bieszczadzki Park Narodowy został założony w 1973 r. Obejmuje najwyższe wzniesienia pasma Bieszczadów Zachodnich. W parku występuje piętro regla dolnego z naturalnym lasem bukowo-jodłowym. Powyżej występują zarośla olszy zielonej i wysokogórskie łąki — połoniny. Charakterystyczną cechą jest brak regla górnego i piętra kosodrzewiny. Flora roślin naczyniowych liczy ponad 800 gatunków, 27 gatunków to rośliny wschodniokarpackie, a wilczomlecz karpacki i pszeniec biały to endemity. Fauna kręgowców obejmuje ok. 200 gatunków, np. niedźwiedź brunatny, ryś, żbik, dzik, jeleń, oraz wprowadzony do Bieszczadzkiego Parku Narodowego żubr.
16. Roztoczański Park Narodowy został założony w 1974 r. Jest położony w zachodniej części Roztocza Środkowego. Tereny parku stanowi płaska wyżyna o urozmaiconej rzeźbie podłoża kredowego. Występują różnorodne lasy, m.in.: buczyna karpacka, dąbrowa, bór jodłowy, bory sosnowe, lasy mieszane. W bogatej florze występują gatunki górskie (tojad dzióbaty, widłak wroniec), borealne (np. zimoziół północny, wierzba borówkolistna), stepowe (np. storczyk kukawka), pontyjskie (np. powojnik prosty, róża francuska), subatlantyckie (np. rosiczka pośrednia). W faunie występują gatunki górskie (np. salamandra plamista) i południowe (np. wąż Eskulapa), żyją tu także konik polski (potomek wymarłych tarpanów), orzesznica, popielica, koszatka, liczne gatunki nietoperzy i ptaków (m.in.: orlik krzykliwy, trzmielojad, bocian czarny, białogrzbiety). Z gadów występuje rzadki żółw błotny.
17. Świętokrzyski Park Narodowy został założony w 1950 r. Obejmuje pasmo Łysogór z Łysicą, Łysą Górą, Górą Chełmową, część Pasma Klonowskiego i Doliny Wilkowskiej. W parku występują rumowiska skalne — gołoborza otoczone borem jodłowym z bzem koralowym, widłakiem jałowcowym (endemit). Rosną tu buczyna karpacka, lasy mieszane i bór mieszany z dębem, sosną i modrzewiem polskim (endemit). Z ptaków występują m.in.: orlik krzykliwy, krzyżodziób, płochacz, strzyżyk, mysikrólik.
18. Poleski Park Narodowy został założony w 1990 r. Leży w środkowozachodniej części Równiny Łęczyńsko-Włodawskiej. Znaczną część parku stanowią torfowiska, wśród lasów dominują bory sosnowe. Rozległe tereny zajmują także zbiorowiska wodne oraz szuwarowe. Z rzadkich gatunków roślin występują m.in.: brzoza niska, wierzby — lapońska i borówkolistna, gnidosz królewski, rosiczka długolistna, bagnica torfowa, lepnica litewska, wywłócznik skrętoległy, wąkrota zwyczajna i aldrowanda pęcherzykowata. Z rzadkich lub zagrożonych gatunków zwierząt występują m.in.: strzebla przekopowa i żółw błotny, błotniak popielaty, żuraw, brodźce — krwawodzioby i samotny, kulik wielki, puchacz, sowa błotna i wodniczka, karlik większy, wydra, łoś i wilk oraz reintrodukowany bóbr.
19. Kampinoski Park Narodowy został założony w 1959 r. Leży w pradolinie Wisły, na terenie Puszczy Kampinoskiej, od wschodu graniczy z Warszawą. Rosną w nim bory, lasy mieszane, grądy, olsy. Znajdują się pasy wydm piaszczystych, bagna, torfowiska. Jest ostoją łosi. Na jego terenie występują lęgowiska czapli siwej i reliktowe stanowisko chamedafne północnej.
20. Białowieski Park Narodowy został założony w 1947 r. Ostatni na Niżu Europy las o charakterze pierwotnym. Obejmuje tereny Puszczy Białowieskiej, w tym – ścisły rezerwat przyrody, Ośrodek Hodowli Rzadkich Zwierząt, Rezerwat Pokazowy Zwierząt Puszczańskich i Park Pałacowy. W szacie roślinnej przeważają grądy, są też łęgi, olsy, łozowiska oraz bory: mieszane, sosnowe, świerkowe i bagienne. W Białowieskim Parku Narodowym występuje ok. 900 gatunków roślin naczyniowych, ponad 200 gatunków mszaków i wątrobowców, ponad 200 gatunków porostów oraz ok. 1000 gatunków grzybów, z rzadkich roślin, m.in. obuwik, pełnik europejski, kosaciec syberyjski, arnika górska, turówka wonna. W faunie występują: żubr, konik leśny, łoś, bóbr europejski, bocian czarny, orzeł bielik, orlik krzykliwy.
21. Narwiański Park Narodowy został założony w 1996 r. Obejmuje fragment bagiennej doliny Narwi z bardzo rozwiniętym systemem rzecznym. Wody zajmują ok. 9% powierzchni parku. Dominuje roślinność szuwarowa i zarośla wierzbowe. Większość lasów porastają olsy, zbiorowiska ziołoroślowe, łąkowe oraz suchoroślowe. Z roślin chronionych występują tu m.in. grążel żółty, grzybienie białe, rosiczka okrągłolistna, kosaciec syberyjski, storczykowate. Żyją tu: łoś, bóbr, gronostaj, wydra.
22. Biebrzański Park Narodowy został założony w 1993 r. Obejmuje dolinę Biebrzy. Ochroną objęte są naturalne bagna, rozlewiska i torfowiska z całym bogactwem flory i fauny, tereny unikatowe w skali Europy. We florze liczne relikty borealne i rzadkości, np. brzoza niska, wierzba lapońska, gnidosz królewski, niebielistka trwała, skalnica torfowiskowa, wełnianeczka alpejska, turzyca życicowa. W faunie wyróżnia się ptactwo wodne, łoś, wilk, bóbr, cietrzew, batalion, rycyk.
23. Wigierski Park Narodowy został założony w 1989 r. Znajduje się w północno-wschodniej części Polski, na Pojezierzu Suwalskim i Równinie Augustowskiej. Został powołany głównie do ochrony jezior, obejmuje lasy, łąki, bagna, torfowiska, wydmy. Na terenie o krajobrazie polodowcowym m.in.: moreny czołowe, rynny i zagłębienia wytopiskowe, zajęte głównie przez jeziora, w tym jezioro Wigry. Dominującymi zbiorowiskami roślinnymi są zbiorowiska leśne i zaroślowe. Spośród drzew najliczniej występuje sosna, świerk, brzoza brodawkowata, omszona i olsza czarna. We florze występuje ok. 300 gatunków porostów, kilkaset gatunków mszaków i grzybów, oraz wiele rzadkich roślin kwiatowych. Żyją tu bieliki, orliki krzykliwe, kanie czarne i kanie rude, na wodach jezior liczne perkozy i kaczki, tracz nurogęś i nur czarnoszyi, 32 gatunki ryb (w tym sieja, sielawa, introdukowana troć jeziorowa). Z rzadkich i zagrożonych gatunków sporadycznie spotyka się rysia, wilka, puchacza, głuszca, bociana czarnego.
Parki narodowe w Polsce
Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Galeria zdjęć z polskich parków narodowych

Polecenie 2
R7I3PsWGrnpEM
Wybierz dowolny park narodowy i wyszukaj w jego opisie 5 walorów, które skłoniłyby cię do odwiedzenia tego miejsca. Uzasadnij, dlaczego mają one dla Ciebie takie znaczenie.
Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
1
Ćwiczenie 1
R9sX848DBqfH3
Wyjaśnij, czym jest otulina.
Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Rezerwaty przyrody

Rezerwaty przyrody to formy ochrony przyrody zajmujące obszary mniejsze niż parki narodowe. Tworzone są w celu ochrony niezmienionych (pierwotnych, naturalnych) lub nieznacznie zmienionych ekosystemów, lub ich fragmentów.

W rezerwacie, podobnie jak w parku narodowym, ochronie podlegać może cała przyroda lub jedynie wybrany jej składnik, np. stanowisko rzadkiego gatunku rośliny, zwierzęcia, grzyba, wyjątkowy twór przyrody nieożywionej, np. jaskinia lub forma skalna o wyszukanym kształcie.

Dla rezerwatów przygotowuje się plany ochrony, w których określa się rodzaj ochrony (całości lub części) i wyszczególnia wszystkie zadania, które powinny być realizowane, aby zachować wartości przyrodnicze w optymalnym stanie. W odróżnieniu od parków narodowych rezerwaty nie mają własnych służb ochrony przyrody.

Rezerwaty występujące w Polsce można podzielić na 9 kategorii:

  • leśne, które chronią wybrane ekosystemy leśne i całą ich przyrodę;

  • florystyczne, których zadaniem jest ochrona gatunków i stanowisk rzadkich roślin;

1
R1WkmsKxUdp4l
Panorama wirtualna przedstawia Rezerwat Kołacznia.
Panorama Rezerwat Kołacznia ustanowiony dla ochrony azalii pontyjskiej
Źródło: PANORAMIX, licencja: CC BY-SA 3.0.

Slajd informacyjny: Na zdjęciu przedstawiona jest azalia pontyjska. Ma eliptyczne zielone liście zaostrzone na wierzchołku i żółte groniaste kwiatostany. Kwiat jest dzwonowaty, składa się z pięciu płatków. Podpis: Rezerwat przyrody Kołacznia leży nieopodal przysiółka Kołacznia w pobliżu Leżajska w województwie podkarpackim. Jest najmniejszym rezerwatem w Polsce. Został utworzony dla ochrony jedynego w naszym kraju naturalnego stanowiska azalii pontyjskiej odkrytej w 1909 r. przez miejscowego nauczyciela. Stanowisko to jest ewenementem na skalę europejską, gdyż inne naturalne stanowiska tego krzewu znajdują się ponad 300 km na Wschód, na Wołyniu i Polesiu. W rezerwacie występują też inne gatunki chronione - rosiczka okrągłolistna i storczyk samiczy. Na fotografii przedstawiony jest stoczyk samczy, którego kwiaty mają fioletową barwę.

Na ostatnim slajdzie widoczna jest panorama rzeki rezerwatu Kołacznia. Animacje obracają się same. Można je zatrzymać i poruszać nimi w swoim tempie. Można zmieniać kierunek. Na dole przyciski do nawigacji, miniaturowa mapka Polski i plan. Na mapie Polski zlokalizowano rezerwat. Mieści się on w południowo‑wschodniej Polsce, na północny‑wschód od Rzeszowa. W niektórych miejscach grafiki interaktywnej umieszczono piktogramy informujące, można przeczytać tam opisy:

Kruszyna pospolita: zdjęcie przedstawia kruszynę pospolitą. Ma cienkie gałązki, na których osadzone są eliptyczne, szpiczasto zakończone, zielone liście. Ma kuliste czarne owoce. Podpis: Typowa roślina polskich lasów, licznie występująca w poszyciu lasów iglastych, liściastych i mieszanych. Kora kruszyny w ziołolecznictwie stosowana jest jako środek pobudzający pracę jelit.

Azalia pontyjska: Inaczej różanecznik żółty. Jest to roślina z rodziny wrzosowatych, w Polsce niewystępująca w naturze oprócz jednego stanowiska w rezerwacie Kołacznia. Legenda mówi, że różanecznik żółty został zasadzony na grobie tatarskiego chana. Obficie kwitnie w maju, rozprzestrzeniając wokół słodki, intensywny i przyjemny zapach.

  • faunistyczne, mające na celu zachowanie bioróżnorodności wybranych gatunków zwierząt;

1
RQCCLFYyZD6Ls
Wycieczka wirtualna przedstawia rezerwat rzeka Drwęca. Widoczne jest zdjęcie rzeki biegnącej przez las. Podpis: Drwęca jest prawym dopływem dolnej Wisły. Jej źródła znajdują się nieopodal miejscowości Drwęck w województwie warmińsko‑mazurskim. Do Wisły wpada w pobliżu Torunia. Od 1961 roku rzeka wraz z odcinkami niektórych swoich dopływów jest rezerwatem ichtiologicznym - najdłuższym w Polsce, bo liczącym ok. 300 km. długości.
Rezerwat rzeka Drwęca – panorama
Źródło: PANORAMIX, licencja: CC BY-SA 3.0.

Wycieczka wirtualna przedstawia rezerwat rzeka Drwęca.

Widoczne jest zdjęcie rzeki biegnącej przez las. Podpis: Drwęca jest prawym dopływem dolnej Wisły. Jej źródła znajdują się nieopodal miejscowości Drwęck w województwie warmińsko‑mazurskim. Do Wisły wpada w pobliżu Torunia. Od 1961 roku rzeka wraz z odcinkami niektórych swoich dopływów jest rezerwatem ichtiologicznym - najdłuższym w Polsce, bo liczącym ok. 300 km. długości.

Widoczne jest zdjęcia głowacza białopłetwego. Ryba ta ma brązowe, krępe ciało, zwężające się ku tyłowi. Posiada dwie płetwy grzbietowe oraz szerokie płetwy piersiowe. Na płetwach występują ciemne paski. Podpis: Oprócz wód i żyjących w nich organizmów ochroną objęty jest również 5‑metrowy pas przybrzeżny. Część siedlisk wchodzących w skład rezerwatu, np. Bagienna Dolina Drwęcy, znajduje się również w systemie obszarów chronionych Natura 2000.

Widać grafikę przedstawiającą trzy gatunki ryb: certę, łososia i troć. Podpis: Rezerwat został powołany w celu ochrony środowiska wodnego oraz żyjących w nim ryb, zwłaszcza zagrożonych zmianami środowiska ryb wędrownych: łososia, troci i certy. Obecnie gatunki te występują w rzece wyłącznie dzięki zarybieniom.

Kolejne zdjęcie przedstawia minoga rzecznego. To podłużne, wężowate zwierzę, którego otwór gębowy przypomina lejek. Jego grzbiet jest w kolorze ciemnoniebieskim, a brzuch srebrno‑biały. Płetwy grzbietowe stykają się ze sobą. Na każdym boku ciała ma siedem okrągłych otworów skrzelowych. Podpis: Wśród 44 gatunków ryb zamieszkujących Drwęcę są też takie rzadkie gatunki chronione jak głowacz białopłetwy, głowacz pręgopłetwy, piekielnica. Ciekawostką rezerwatu są nienależące do gromady ryb kręgowce bezżuchwowce: minóg rzeczny i strumieniowy, objęte ścisłą ochroną. Mimo że rzeka podlega ochronie, świadomość tego faktu wśród zamieszkujących jej okolice społeczności jest niewielka.

Fotografia przedstawia rzekę wraz z jej brzegiem porośniętym zieloną trawą. Widoczny pływający biały łabędź. Podpis: Odzwierciedla się to w niezadowalającym stanie czystości wód, odłowach ryb, zaniku naturalnych zespołów roślinnych na brzegach rzeki. Drwęca jest popularnym szlakiem kajakowym o zróżnicowanej trudności. Biwakowanie na szlaku dozwolone jest tylko w wyznaczonych miejscach.

Na ostatnim slajdzie widoczna jest panorama rzeki Drwęcy. Animacje obracają się same. Można je zatrzymać i poruszać nimi w swoim tempie. Można zmieniać kierunek. Na dole przyciski do nawigacji, miniaturowa mapka Polski i plan. Na mapie Polski zlokalizowano rezerwat. Na planie zlokalizowano trzy miejsca, które sfotografowano w rezerwacie. Z tego planu można wybrać miejsce, które chcemy odwiedzić. Można też zmieniać oglądane  miejsce poprzez kliknięcie ikony ze strzałką. W niektórych miejscach umieszczono piktogramy informujące, można przeczytać tam opisy:

  • roślinność łęgowa: łęgi to nadrzeczne lasy, w których występują głównie wierzby albo olchy; są cenne przyrodniczo, obfitują w różne gatunki roślin i zwierząt, przyczyniają się do retencji wód gruntowych i zalewowych; na obszarze rezerwatu zanikają na skutek wycinania pod łąki i pola uprawne;

  • roślinność brzegowa: ochronie podlega 5‑metrowej szerokości pas przybrzeżny; niestety, użytki rolne takie jak łąki i pastwiska często wkraczają w ten obszar ochronny;

  • most kolejowy: z nieczynnego mostu kolejowego w Brodnicy rozpościera się widok na rzekę i okalające ją łąki;

  • certa: wędrowna ryba z rodziny karpiowatych, stadna; rozmnaża się w rzekach, po tarle spływa do morza; obecnie w Drwęcy prowadzi się restytucję tego gatunku;

  • zakole rzeki: Drwęca w pewnym stopniu zachowała charakter rzeki meandrującej; w meandrach rzecznych dno rzeki jest zróżnicowane - od strony wewnętrznej woda jest płytsza, od zewnętrznej głębsza, a brzegi podcięte; w zakolach natrafia się na miejsca z nurtem wstecznym; wszystkie te czynniki sprzyjają liczniejszemu występowaniu ryb;

  • minóg rzeczny: chroniony kręgowiec należący do bezżuchwowców; jego cechą charakterystyczną jest lejkokształtny otwór gębowy z rogowymi zębami; dorosłe minogi przysysają się nim do ryb, aby na nich pasożytować; mięso minogów jest uważane za przysmak;

  • troć wędrowna: wędrowna ryba dwuśrodowiskowa, rozmnażająca się w rzekach, a część życia spędzająca w morzach; w Polsce obecnie dość liczna dzięki zarybieniom.

  • torfowiskowe, w których ochronie podlega cała przyroda ekosystemu torfowisk;

1
RQVlBFPTsOgHu
Panorama interaktywna przedstawia rezerwat Torfowisko Rąbień.
Rezerwat Torfowisko Rąbień
Źródło: PANORAMIX, licencja: CC BY-SA 3.0.

Panorama interaktywna przedstawia rezerwat Torfowisko Rąbień.

Slajd informacyjny przedstawia zieloną żabę jeziorkową, której tułów zanurzony jest w wodzie, a głowa znajduje się ponad powierzchnią. Na głowie wyłupiaste oczy. Podpis: W rezerwacie przyrody Rąbień ochroną objęte jest unikalne w województwie łódzkim torfowisko wysokie, położone w zagłębieniu między dwiema wydmami. Rezerwat ten został założony w 1988 roku. Do rosnących w nim roślin chronionych zaliczają się rosiczka okrągłolistna i bagno zwyczajne. Występuje tu również kilka gatunków płazów oraz ptaki związane ze środowiskiem wodnym.

Na kolejnym slajdzie widoczna jest panorama Torfowiska Rąbień. Animacje obracają się same. Można je zatrzymać i poruszać nimi w swoim tempie. Można zmieniać kierunek. Na dole przyciski do nawigacji, miniaturowa mapka Polski i plan. Na mapie Polski zlokalizowano rezerwat. Na planie zlokalizowano trzy miejsca, które sfotografowano w rezerwacie. Z tego planu wybieramy miejsce, które chcemy odwiedzić. Można też zmieniać oglądane miejsce poprzez kliknięcie ikony ze strzałką. W niektórych miejscach umieszczono piktogramy informujące, można przeczytać tam opisy:

Wśród drzew: na skraju torfowiska las zwykle jest podmokły. Często występują w nim gatunki roślin typowe dla obszarów bagiennych.

Szuwar trzcinowy: trzciny okalające zalane wodą wyrobiska torfowe (torfianki) przyczyniają się do i zarastania i zmniejszania.

Torfowisko: torfowiska wysokie powstają zwykle w nieckach i zagłębieniach bezodpływowych. Wskutek narastania złoża torfu rośliny porastające wierzch torfowiska zostają odcięte od wód gruntowych, a całość wody potrzebnej im do życia czerpią z wód opadowych. Są to zbiorowiska ubogie w substancje odżywcze, dlatego rosną na nich tylko nieliczne, mało wymagające gatunki roślin, wśród nich owadożerne rosiczki.

Oczko wodne: zbiorniki wodne na torfowisku powstały wskutek wtórnego zalania wyrobisk powstałych w wyniku eksploatacji torfu. Są to tak zwane torfianki. Ulegają one stopniowemu zarastaniu - najpierw roślinnością szuwarową i wodnymi roślinami o gęstych kłączach, potem pływającymi torfowcami i wełnianką. Równocześnie następuje wypłycanie zbiorników.

Zobacz z bliska: borówka bagienna. Pojawia się zdjęcie borówki bagiennej, która ma okrągłe granatowe owoce. Podpis: Zwana jest także łochynią lub pijanicą. Jest krzewinką o niebieskawych liściach, charakterystyczną dla środowisk podmokłych, takich jak bagna i torfowiska. Jej jagody są jadalne, lecz w nadmiarze mogą wywoływać objawy lekkiego zatrucia.

  • krajobrazowe, eksponujące walory krajobrazowe wybranych obszarów;

  • przyrody nieożywionej, otaczające ochroną niezwykłe formy przyrody nieożywionej;

1
RL46ZeUBXO9ul
Wirtualny spacer po Jaskini Raj. Wewnątrz jaskini w kilku miejscach zostały wykonane panoramy trzysta sześćdziesiąt stopni. Animacje obracają się same. Można je zatrzymać poruszać nimi w swoim tempie. Można zmieniać kierunek. W niektórych miejscach umieszczono piktogramy informujące, można przeczytać tam opis. Na dole przyciski do nawigacji, miniaturowa mapka Polski i plan. Na mapie Polski zlokalizowano Jaskinię Raj. Na planie jaskini zlokalizowano siedem miejsc, które sfotografowano w jaskini. Z tego planu wybieramy komorę lub salę, którą chcemy odwiedzić. Można też zmieniać oglądaną komorę poprzez kliknięcie ikony ze strzałką.
Jaskinia Raj – panorama
Źródło: PANORAMIX, licencja: CC BY-SA 3.0.

Slajd informacyjny: Jaskinia Raj to obok Jaskini Niedźwiedziej (Masyw Śnieżnika) najpiękniejsza jaskinia w Polsce. Znajduje się w Górach Świętokrzyskich, w pobliżu miejscowości Chęciny, kilka kilometrów od drogi Kraków‑Kielce (762). Powstała w wyniku zjawisk krasowych w skałach wapiennych pochodzących ze środkowego dewonu (sprzed 390 mln lat). Długość wszystkich jej korytarzy wynosi 240 metrów. Dla turystów udostępniono trasę o długości 180 metrów. Wewnątrz panuje stała temperatura (ok. 9 stopni Celsjusza) i wilgotność (ok. 95 %). Trasa rozpoczyna się w pawilonie wejściowym, gdzie zorganizowano niewielkie muzeum przedstawiające geologię jaskini, jej historię i znaleziska archeologiczne oraz paleontologiczne wydobyte podczas eksploracji przez naukowców.

Z pawilonu do wnętrza jaskini prowadzi sztuczny tunel pełniący rolę śluzy zabezpieczającej mikroklimat jaskini. Dochodzi się nim do rozpoczynającej trasę Komory Wstępnej. Dalej droga prowadzi przez największą w jaskini Salę Złomisk, następnie przez sztucznie przekopany chodnik do Sali Kolumnowej. Po przejściu przez mostek można obejrzeć najbogatszą w nacieki Salę Stalaktytową. Dalej mieści się Sala Wysoka, stąd ponownie trafia się do Komory Wstępnej i wyjścia. W jaskini można obejrzeć różnorodne formy krasu podziemnego: stalaktyty, stalagmity, stalagnaty, misy martwicowe wypełnione jeziorkami jaskiniowymi, tzw. pola ryżowe i perły jaskiniowe.

Wirtualny spacer po Jaskini Raj. Wewnątrz jaskini w kilku miejscach zostały wykonane panoramy trzysta sześćdziesiąt stopni. Animacje obracają się same. Można je zatrzymać i poruszać nimi w swoim tempie. Można zmieniać kierunek. Na dole przyciski do nawigacji, miniaturowa mapka Polski i plan. Na mapie Polski zlokalizowano Jaskinię Raj. Na planie jaskini zlokalizowano siedem miejsc, które sfotografowano w jaskini. Z tego planu wybieramy komorę lub salę, którą chcemy odwiedzić. Można też zmieniać oglądaną komorę poprzez kliknięcie ikony ze strzałką.

W niektórych miejscach umieszczono piktogramy informujące, można przeczytać tam opis:

Jaskinia zamieszkiwana była przez wymarłych około 30000 lat temu neandertalczyków, spokrewnionych ze współczesnymi ludźmi. Według ostatnich odkryć od jednego do kilku procent DNA współcześnie żyjących ludzi pochodzi od neandertalczyka.

Komora Wstępna skupia trzy ciągi korytarzy Jaskini Raj, prowadzące przez sztucznie wykute sztolnie i udostępnioną dla turystów Komorę Złomisk, Salę Kolumnową, Salę Stalaktytową i Salę Wysoką. Przez szczelinę w stropie tej właśnie komory do wnętrza jaskini przedostali się jej odkrywcy w latach 60. XX wieku.

Stalagmity – nacieki wapienne narastające od dna jaskini, powstałe w wyniku wytrącania się węglanu wapnia z kropel wody kapiących z jej stropu lub ze zwisających nad nimi stalaktytów; gdy dochodzi do połączenia stalaktytu i stalagmitu powstaje stalagnat.

Stalaktyty - nacieki jaskiniowe mające najczęściej kształt wydłużonego sopla narastającego od stropu jaskini. Powstają one na skutek wytrącania zawartego w wodzie węglanu wapnia. To stalaktytom zawdzięcza swą nazwę Sala Stalaktytowa, w której znajdują się ich setki, w różnych stadiach rozwoju. Liczba stalaktytów osiąga tu ponad 200 sztuk.

Sala Wysoka – swoją nazwę zawdzięcza bardzo wysokiemu stropowi, który sięga aż 8 metrów ponad poziom chodnika.

Kolumna naciekowa zwana „Pagodą” – jeden z wielu znajdujących się w jaskini stalagnatów – form krasowych powstałych z połączenia stalaktytów i stalagmitów.

Makarony – stalaktyty rurkowate, współcześnie przyrastające. Osiągają długość kilkudziesięciu cm, występując niekiedy w dużych skupiskach.

Polewy, często o znacznej grubości, pokrywają duże powierzchnie ścian i dna jaskini.

Misy naciekowe powstające w dnie jaskini, przypominające czasem swym wyglądem pola ryżowe z Azji Południowo‑Wschodniej.

Harfa – jeden ze stalagnatów (kolumn naciekowych) szczególnej urody – prześwituje po podświetleniu. Kiedyś, zanim jej górna część połączyła się z dolną, tworzyła tzw. draperię naciekową, czyli stalagmit w formie cienkiej zasłony powstałej w wyniku wytrącania się węglanu wapnia z wody sączącej się ze szczeliny skalnej.

Naciek warkoczowy powstający z mleka wapiennego - gęstej wodnej zawiesiny kalcytu.

Rumowisko głazów scementowanych naciekami. Od nich pochodzi nazwa Komory Złomisk.

  • wodne, służące ochronie ekosystemów wodnych, tzn. rzek, jezior, będących siedliskiem rzadkich organizmów,

  • stepowe, które powstają dla zachowania różnorodności biologicznej ciepło- i sucholubnej roślinności stepowej;

1
RSLsXeeiFBd7g
Rezerwat przyrody Góra Uszeście panorama interaktywna
Rezerwat przyrody Góra Uszeście ustanowiony w celu ochrony roślin ciepłolubnych
Źródło: PANORAMIX, licencja: CC BY-SA 3.0.

Slajd informacyjny: Widoczna stuletnia sosna z dużą rozpiętą koroną. Rośnie koło drogi. Podpis: Rezerwat Góra Uszeście znajduje się w miejscowości Mielnik na Podlasiu. Utworzony został w celu ochrony stanowiska roślin ciepłolubnych, tzw. kserofitów, porastających dwa wzgórza morenowe - Duże Uszeście i Małe Uszeście. Szczególne uwarunkowania geologiczno‑klimatyczne spowodowały, że miejsce to sprzyja występowaniu roślin charakterystycznych dla basenu Morza Śródziemnego. Jest to ostoja bioróżnorodności. W rezerwacie na powierzchni 12 ha stwierdzono obecność 290 gatunków roślin naczyniowych. Rezerwat został utworzony w 1985 roku.

Wirtualny spacer po rezerwacie. Animacje obracają się same. Można je zatrzymać i poruszać nimi w swoim tempie. Można zmieniać kierunek. Na dole przyciski do nawigacji, miniaturowa mapka Polski i plan. Na mapie Polski zlokalizowano rezerwat. Na planie zlokalizowano cztery miejsca, które sfotografowano w rezerwacie. Z tego planu wybieramy miejsce, które chcemy odwiedzić. Można też zmieniać oglądane miejsce poprzez kliknięcie ikony ze strzałką.

W niektórych miejscach umieszczono piktogramy informujące, można przeczytać tam opis:

Wzgórze Duże Uszeście mierzy 204 m n.p.m. Jest najwyższym wzniesieniem Wysoczyzny Drohickiej. Oba wzgórza po części porośnięte są ciepłolubnym lasem, głównie sosnowym, o bardzo bogatym poszyciu.

Ciepłolubna roślinność zielna rezerwatu zagrożona jest przez rozrastający się las, który odcina dopływ światła do dolnych partii gleby i zmienia warunki na mniej sprzyjające kserofitom.

Jałowiec jest gatunkiem światłolubnym, dobrze tolerującym wysokie temperatury i niedobór wody. Z tego względu dobrze znosi warunki panujące w rezerwacie. Granatowe szyszkojagody jałowca używane są jako przyprawa.

Wzgórze Małe Uszeście mierzy 174 m n.p.m. Znajdują się tu tablice informacyjne opisujące poszczególne gatunki muraw kserotermicznych. Rozpościera się stąd widok na dolinę Bugu.

Murawa kserotermiczna to zbiorowisko roślinne złożone z traw i roślin zielnych, cechujących się ciepłolubnością, światłolubnością i tolerancją niewielkiej wilgotności. Murawom na wzgórzu Uszeście nie przeszkadza, że temperatura gruntu w słoneczne dni osiąga tam nawet 78 stopni Celsjusza! Zbiorowiska tego typu są charakterystyczne dla basenu Morza Śródziemnego. Są bardzo bogate gatunkowo, a najpiękniej wyglądają w czerwcu, w okresie kwitnienia.

Płytko pod powierzchnią polodowcowych piasków, żwirów i glin pokrywających wzgórza Uszeście znajdują się skały kredowe, eksploatowane w pobliskiej kopalni. Ich obecność jest jednym z elementów sprzyjających występowaniu kserofitów, gdyż rośliny te lubią suche wapienne podłoże. Płytko zalegająca warstwa kredy powoduje również, że gleba na wzgórzach szybko się nagrzewa.

  • słonoroślowe, obejmujące ochroną zbiorowiska roślinności słonolubnej, rosnącej na silnie zasolonym podłożu.

1
RCTxrakqrbhDw
Rezerwat Owczary panorama interaktywna
Rezerwat Owczary ustanowiony w celu ochrony roślin słonolubnych
Źródło: PANORAMIX, licencja: CC BY-SA 3.0.

Slajd informacyjny: widoczne zdjęcie rupii morskiej, rosnącej w jeziorze. Ma cienkie mocno rozgałęzione zielone pędy. Podpis: Rezerwat Owczary powstał w 1959 roku w celu ochrony słonego bagna z rzadko spotykaną w Polsce roślinnością słonolubną (halofilną). Mieści się w obniżeniu terenu pomiędzy polami uprawnymi. Na obszarze rezerwatu znajdują się cztery słone źródła, z których jeszcze pod koniec XX wieku wypływały wody tworzące płytkie bajorka. Rozwijały się w nich słonorośla, między innymi spotykana w Morzu Bałtyckim rupia morska.

Widoczne zdjęcie trzciny zwyczajnej. Podpis: Obecnie, między innymi wskutek zaczopowania jednego ze źródeł solanki i zmniejszenia zasolenia terenu poprzez wody opadowe, rezerwat zagrożony jest ekspansją trzciny pospolitej. Zarasta ona nieckę, odcinając dopływ światła roślinom słonolubnym, które mają duże wymagania świetlne, i powodując ich ustępowanie. Rezerwat leży w pobliżu Buska‑Zdroju.

Wirtualny spacer po rezerwacie. Animacje obracają się same. Można je zatrzymać i poruszać nimi w swoim tempie. Można zmieniać kierunek. Na dole przyciski do nawigacji, miniaturowa mapka Polski i plan. Na mapie Polski zlokalizowano rezerwat. Na planie zlokalizowano cztery miejsca, które sfotografowano w rezerwacie. Z tego planu wybieramy miejsce, które chcemy odwiedzić. Można też zmieniać oglądane miejsce poprzez kliknięcie ikony ze strzałką.

W niektórych miejscach umieszczono piktogramy informujące, można przeczytać tam opis:

Na obszarze rezerwatu następuje ekspansja trzciny pospolitej. Bez podjęcia odpowiednich działań, polegających na wykaszaniu trzcinowisk i umożliwieniu dłuższej stagnacji słonej wody na obszarze rezerwatu, słonolubna roślinność prawdopodobnie skazana jest na zaniknięcie.

Na terenie rezerwatu biją źródła chlorkowo‑siarczanowe. Do przeżycia w tak słonej wodzie przystosowane są jedynie niektóre rośliny. Większość roślin przy podwyższonym stężeniu soli w podłożu wysycha.

Wśród rezerwatów wyróżnia się rezerwaty ścisłe, realizujące cele naukowe i dydaktyczne, udostępniane do zwiedzania za specjalnym zezwoleniem, oraz częściowe, gdzie można przebywać pod warunkiem przestrzegania obowiązującego w nich regulaminu.

Galeria zdjęć z polskich rezerwatów

Polecenie 3
RWdjbyJ6QoGDR
Korzystając z różnych źródeł informacji, przygotuj poster, na którym przedstawisz walory przyrodnicze rezerwatu przyrody zlokalizowanego najbliżej Twojego miejsca zamieszkania.
Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Parki krajobrazowe

Parki krajobrazowe to formy ochrony przyrody o dużej powierzchni, gdzie przepisy dotyczące ingerencji w przyrodę są mniej rygorystyczne niż w parkach narodowych i rezerwatach. Zadaniem parków krajobrazowych jest zachowanie środowiska przyrodniczego i odzyskiwanie jego utraconych walorów, stworzenie warunków przetrwania gatunków oraz prowadzenie obserwacji i popularyzowanie wiedzy przyrodniczej.

Parki krajobrazowe mają specjalne służby, które dbają o przyrodę na ich terenie oraz zajmują się organizowaniem działalności edukacyjnej i turystyczno‑rekreacyjnej.

Wokół parku krajobrazowego, podobnie jak w przypadku parku narodowego, wyznacza się otulinę. Na jej terenie wprowadza się różnorodne zakazy mające na celu ochronę wartości danego parku.

Na terenie parków krajobrazowych dopuszcza się prowadzenie działalności gospodarczej z pewnymi ograniczeniami. Dozwolone są m.in. aktywność rolnicza i leśna pod warunkiem, że nie stoją w sprzeczności z planem ochrony parku, oraz budowa obiektów niezagrażających przyrodzie.

Największy park krajobrazowy w Polsce, obejmujący Dolinę Baryczy, jest położony w województwach dolnośląskim i wielkopolskim. Znajduje się w nim jeden z  największych w Europie kompleksów stawów rybnych, stanowiących ostoję ptaków. Występuje tutaj ok. 300 gatunków, z czego 170 zakłada gniazda.

Obszary chronionego krajobrazu

Obszary chronionego krajobrazu to formy ochrony przyrody o niższej randze niż parki krajobrazowe, pełniące jednak podobne zadania. Na ich terenie obowiązują również podobne zakazy. Tworzy się je często w taki sposób, by łączyły ze sobą położone w pobliżu parki narodowe lub krajobrazowe. W ten sposób powstają dodatkowe otuliny, które mogą pełnić funkcję korytarzy ekologicznychkorytarz ekologicznykorytarzy ekologicznych. Korytarze umożliwiają przemieszczanie się zwierząt, dają im pokarm i schronienie podczas wędrówki pomiędzy obszarami zagospodarowanymi na potrzeby ludzi. Pozwalają też na swobodne rozsiewanie się nasion. Taką rolę odgrywa na przykład obszar chronionego krajobrazu Beskidu Niskiego, który stanowi otulinę Magurskiego Parku Narodowego i Jaśliskiego Parku Krajobrazowego. W jego obrębie leży 8 rezerwatów przyrody i kilkanaście obszarów Natura 2000.

Obszary chronionego krajobrazu nie mają swoich służb ani nie tworzy się dla nich planów ochrony.

R1WSfVYzqv5uC
Korytarz ekologiczny
Źródło: Dariusz Adryan, licencja: CC BY 3.0.
Polecenie 4
R163cEMiYOuL3
Korzystając z różnych źródeł, zbierz informacje na temat najbliższego parku krajobrazowego lub obszaru chronionego krajobrazu. Przygotuj ulotkę zachęcającą do odwiedzenia go.
Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Ciekawostka

Niektóre parki krajobrazowe w Polsce obejmują obszary o tak wielkiej wartości przyrodniczej, że powinny być przekształcone w parki narodowe. Należy do nich na przykład Park Krajobrazowy Doliny Dolnej Odry. Położony jest w województwie zachodniopomorskim, chroni obszar torfowisk i mokradeł poprzecinanych siecią starorzeczy. Obejmuje olsy, łęgi wierzbowe, rozległe zarośla łozowe i wiklinowe, turzycowiska i trzcinowiska. Takie krajobrazy dawno zniknęły z obszaru Europy w wyniku regulacji rzek, osuszania terenów przeznaczonych pod użytki rolnicze i przemysł.

Obszary Natura 2000

Europejska Sieć Ekologiczna Natura 2000 to kompleks obszarów chronionych, które znajdują się na terenie Unii Europejskiej. Jej głównym celem jest zachowanie i ochrona wyjątkowej z punktu widzenia przyrody oraz narażonej na zagrożenie różnorodności biologicznej, a także zrównoważone zarządzanie zasobami przyrody. Sieć obejmuje obszary specjalnej ochrony ptaków oraz obszary ochrony siedlisk.

4. Formy ochrony indywidualnej w Polsce

Do form ochrony indywidualnej w Polsce należą:

  • pomniki przyrody,

  • stanowiska dokumentacyjne,

  • użytki ekologiczne,

  • zespoły przyrodniczo‑krajobrazowe.

Pomniki przyrody

Pomniki przyrody są najczęściej spotykaną obiektową formą ochrony przyrody. Najczęściej uznaje się za nie pojedyncze twory przyrody ożywionej (drzewa, krzewy) lub nieożywionej (skałki, głazy), które zwykle charakteryzują się szczególnymi cechami, np.: ogromnymi rozmiarami, sędziwym wiekiem, wyjątkowym kształtem, a także mają dużą wartość przyrodniczą, naukową, kulturową, historyczną lub krajobrazową.

1
R280sQwhCHrW91
Panorama pomnik przyrody głaz Trygław.
Pomnik przyrody Głaz Trygław
Źródło: PANORAMIX, licencja: CC BY 3.0.

Panorama pomnik przyrody głaz Trygław.

Slajd informacyjny: widoczny jest bardzo duży szary głaz o nieregularnym kształcie. Podpis: Trygław to granitowy ciemnoszary, miejscami czarny głaz gnejsowy złożony z szarego kwarcu, żółtawo‑szarego skalenia, czarnego łuszczyka i wielu granitów. Jest największym głazem narzutowym w Polsce i jednym z największych w Europie. Jego obwód wynosi 44 m. Pod ziemią ukryte jest jeszcze ponad 4 m głazu, jego długość to 13,7 m, a szerokość 9,3 m. Trygław ma około 700 m sześciennych objętości i waży ok. 2000 ton!

Każdego roku głaz zapada się pod swoim ciężarem o od 2 do 3 milimetrów. Głaz Trygław przywędrował do nas podczas jednego ze zlodowaceń - najprawdopodobniej zlodowacenia bałtyckiego w czwartorzędzie, niesiony jako fragment litej skały przez lądolód ze Skandynawii. Nazwa głazu pochodzi od imienia bóstwa pogańskich Wenedów, którzy niegdyś zamieszkiwali te tereny. Swego Boga nazywali Trygławem, Trygłowem lub Trzygłowem - jego trzy głowy symbolizowały władze, jaką ma nad ziemią, niebem i światem podziemnym. W Tychowie składano mu hołd i ofiary z płodów Ziemi Pomorskiej.

Wirtualny spacer po wokół pomnika przyrody. Animacje obracają się same. Można je zatrzymać i poruszać nimi w swoim tempie. Można zmieniać kierunek. Na dole przyciski do nawigacji i miniaturowa mapka Polski. Na mapie Polski zlokalizowano rezerwat.

W Polsce większość pomników przyrody stanowią pojedyncze drzewa. Pośród pomników przyrody stosunkowo często spotyka się także grupy i aleje drzew, głazy, skałki, jaskinie i groty.

R1OqZPtf2IZqc
Pomnik przyrody Krzywy Las w województwie zachodniopomorskim
Źródło: Rzuwig, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.
Ciekawostka

Termin pomnik przyrody wprowadził w 1816 r.  niemiecki badacz, inicjator ochrony przyrody, Aleksander von Humbolt. Użył go po raz pierwrwszy w odniesieniu do ogromnych drzew, które widział w Ameryce Południowej.

Stanowiska dokumentacyjne

Stanowiskami dokumentacyjnymi są ważne pod względem naukowym i dydaktycznym obiekty przyrody nieożywionej, np. miejsca występowania formacji geologicznych, nagromadzenia minerałów oraz skamieniałości, zarówno tych wyodrębniających się ponad powierzchnię, jak i podziemnych. Stanowiskiem dokumentacyjnym mogą być także jaskinie, fragmenty nieczynnych lub eksploatowanych wyrobisk w kamieniołomach lub kopalniach (rzadziej całe wyrobiska).

Użytki ekologiczne

Użytki ekologiczne to niewielkie pozostałości ekosystemów, jak śródleśne oczka wodne, kępy drzew i krzewów, zadrzewienia śródpolne, torfowiska, bagna, wydmy, a także wychodnie skał, skarpy, które często są siedliskami rzadkich gatunków roślin, zwierząt i grzybów. Obiekty te mają duże znaczenie dla zachowania różnorodności biologicznej, np. w zadrzewieniach śródpolnych schronienie znajdują zwierzęta, a rosnące tam rośliny są osłonięte od bezpośredniego działania środków chemicznych stosowanych w rolnictwie, co zwiększa ich szanse na przetrwanie.

R14uwwsBkKATs
Użytek ekologiczny Jezioro Imielińskie w Warszawie to zbiornik wodny, który wraz z otoczeniem został objęty ochroną. Jest miejscem rozrodu ptaków wodnych, m.in.: perkozka, perkoza rdzawoszyjego, zausznika, łabędzia niemego, błotniaka stawowego, kaczki krzyżówki
Źródło: Redarrows , Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 4.0.

Zespoły przyrodniczo‑krajobrazowe

Zespoły przyrodniczo‑krajobrazowe to nieduże obszary tworzone w celu ochrony fragmentów krajobrazu naturalnego lub kulturowego dla zachowania ich wartości widokowych i estetycznych. Tą formą ochrony obejmuje się m.in. fragmenty dolin rzecznych, starorzecza, stawy, zabytkowe parki pałacowe i dworskie, a także miejsca występowania malowniczych skał, utworów polodowcowych, wydm.

Polecenie 5
R15Oy4iYeBQkh
Wytypuj w swojej okolicy obiekty, które mogłyby być objęte indywidualną ochroną. Dowiedz się w gminie, jakie działania należy podjąć, aby ustanowić dany obiekt jedną z form ochrony przyrody.
Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
m5f4e7286af7c903f_d5e556

Podsumowanie

  • Przyrodę chroni się w sposób bierny, który zakazuje ingerencji w procesy przyrodnicze, i czynny, który pozwala na ingerencję w procesy przyrodnicze, aby chronić gatunki i ekosystemy.

  • Wyróżnia się ochronę gatunkową, ochronę obszarową i ochronę indywidualną.

  • Wyróżnia się ścisłą ochronę gatunkową, która obowiązuje w całej Polsce przez cały rok, i częściową ochronę gatunkową, która dopuszcza gospodarcze wykorzystanie chronionych organizmów.

  • Obszarowe formy ochrony przyrody to parki narodowe, rezerwaty przyrody, parki krajobrazowe, obszary chronionego krajobrazu, obszary Natura 2000.

  • Indywidualne formy ochrony przyrody to pomniki przyrody, stanowiska dokumentacyjne, użytki ekologiczne i zespoły przyrodniczo‑krajobrazowe.

  • Do głównych celów ochrony przyrody należą: zachowanie bioróżnorodności, utrzymanie stabilności ekosystemów, zachowanie zasobów naturalnych, zwalczanie degradacji środowiska, zachowanie zdrowia ludzi, zmniejszenie emisji gazów cieplarnianych, zapewnienie ciągłości istnienia gatunków i ich siedlisk.

  • Ochrona przyrody jest konieczna, ponieważ bioróżnorodność umożliwia istnienie życia na Ziemi. Dzięki różnorodności gatunkowej i ekosystemowej zachodzi obieg materii, przepływ energii, produkcja tlenu, oczyszczanie powietrza, gleby i wód z zanieczyszczeń.

Praca domowa

11
Ćwiczenie 1
R1WW56rEgiAI7
Wymień różnice między parkiem narodowym a rezerwatem przyrody.
Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
1
Ćwiczenie 2
R1HwICDcRA4aT
Wyjaśnij, dlaczego w niektórych parkach narodowych i rezerwatach przyrody wprowadza się limity zwiedzających.
Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
m5f4e7286af7c903f_d5e677

Słownik

ekosystem
ekosystem

układ ekologiczny, który składa się z zespołów organizmów (biocenoza) funkcjonujących w harmonii i równowadze ze środowiskiem, czyli biotopem, w którym zachodzi przepływ energii i obieg materii

endemit
endemit

gatunek zasiedlający niewielki obszar i niewystępujący poza nim; często na obszarach izolowanych geograficznie (wyspy, jeziora), o specyficznych warunkach środowiskowych

otulina
otulina

obszar ochronny wydzielony wokół obszarowej formy ochrony przyrody, zwykle parku narodowego lub parku krajobrazowego, zabezpieczający ją przed negatywnymi czynnikami zewnętrznymi wynikającymi z działalności człowieka

korytarz ekologiczny
korytarz ekologiczny

obszar (np. pas lasu, zadarniony pas wzdłuż drogi lub rzeki) łączący ze sobą większe kompleksy dzikiej roślinności, tworzący sieć stanowiącą schronienie dla zwierząt i pozwalającą im na swobodne migracje, umożliwiającą rozsiewanie się nasion roślin, a tym samym zapewniającą swobodny przepływ genów między populacjami

reintrodukcja
reintrodukcja

powtórne wprowadzenie osobników chronionego gatunku na tereny, na których ten gatunek wyginął

restytucja
restytucja

działania mające na celu odtworzenie liczebności populacji chronionego gatunku

m5f4e7286af7c903f_d5e751

Zadania

1
Pokaż ćwiczenia:
11
Ćwiczenie 1
R1TQbB8fIdT71
Wskaż, które z obiektowych form ochrony przyrody są w Polsce najliczniejsze.
Źródło: Katarzyna Lech, licencja: CC BY 3.0.
R1RIoAGyZcnfH1
Ćwiczenie 2
Pogrupuj podane elementy ze względu na obiekt objęty ochroną.
Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
2
Ćwiczenie 3
R60FJEOIBZHWb
zadanie interaktywne
Źródło: Katarzyna Lech, licencja: CC BY 3.0.
2
Ćwiczenie 4
R1cT9FgZmSCII

Jaskinia Niedźwiedzia - rezerwat 1. leśny, 2. przyrody nieożywionej, 3. wodny, 4. słonoroślowy, 5. faunistyczny, 6. krajobrazowy, 7. faunistyczny, 8. florystyczny, 9. torfowiskowy
Cisy - rezerwat 1. leśny, 2. przyrody nieożywionej, 3. wodny, 4. słonoroślowy, 5. faunistyczny, 6. krajobrazowy, 7. faunistyczny, 8. florystyczny, 9. torfowiskowy
Czapli Stóg - rezerwat 1. leśny, 2. przyrody nieożywionej, 3. wodny, 4. słonoroślowy, 5. faunistyczny, 6. krajobrazowy, 7. faunistyczny, 8. florystyczny, 9. torfowiskowy
Torfowisko Borówka - rezerwat 1. leśny, 2. przyrody nieożywionej, 3. wodny, 4. słonoroślowy, 5. faunistyczny, 6. krajobrazowy, 7. faunistyczny, 8. florystyczny, 9. torfowiskowy
Rzeka Drwęca - rezerwat 1. leśny, 2. przyrody nieożywionej, 3. wodny, 4. słonoroślowy, 5. faunistyczny, 6. krajobrazowy, 7. faunistyczny, 8. florystyczny, 9. torfowiskowy
Żółwie Błota - rezerwat 1. leśny, 2. przyrody nieożywionej, 3. wodny, 4. słonoroślowy, 5. faunistyczny, 6. krajobrazowy, 7. faunistyczny, 8. florystyczny, 9. torfowiskowy
Przełom Mieni - rezerwat 1. leśny, 2. przyrody nieożywionej, 3. wodny, 4. słonoroślowy, 5. faunistyczny, 6. krajobrazowy, 7. faunistyczny, 8. florystyczny, 9. torfowiskowy
Ciechocinek - rezerwat 1. leśny, 2. przyrody nieożywionej, 3. wodny, 4. słonoroślowy, 5. faunistyczny, 6. krajobrazowy, 7. faunistyczny, 8. florystyczny, 9. torfowiskowy
Morenowy Las - rezerwat 1. leśny, 2. przyrody nieożywionej, 3. wodny, 4. słonoroślowy, 5. faunistyczny, 6. krajobrazowy, 7. faunistyczny, 8. florystyczny, 9. torfowiskowy
Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
2
Ćwiczenie 5
R8NrhbPsFJJkR
zadanie interaktywne
Źródło: Katarzyna Lech, licencja: CC BY 3.0.

Notatnik

R1bgCwE1VOn5z
Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.