Czy można wyobrazić sobie świat bez religii? Czy byłby to świat lepszy od nam znanego? Czy ludzkie życie bez odniesienia do rzeczywistości metafizycznej ma sens? Jaka postawę wobec kwestii istnienia Boga powinniśmy zająć, gdy nie ma żadnego dowodu na jego istnienie?

RCUJDCROB9MHQ1

Obraz przedstawia portret dojrzałego mężczyzny. Mężczyzna ma owalną twarz. Jego włosy są jasne. długie, nieco przerzedzone. Mężczyzna ma jasną oprawę oczu i lekko garbaty nos. Ubrany jest w ciemną szatę. Pod szyją ma duży, biały kołnierz. W ręku trzyma zwój papierów.

Z zasadniczej niemożności dowiedzenia istnienia Boga zdawał sobie sprawę wybitny filozof francuski Blaise Pascal (1623–1662). Planując swą wielką apologię (obronę i uzasadnienie) wiary chrześcijańskiej, był on bliski fideizmufideizmfideizmu, uznając, że żaden racjonalny ani empiryczny dowód istnienia Boga nie jest możliwy.

Pascal w Myślach proponuje więc inny sposób podejścia do tej kwestii. Twierdzi on, że w warunkach całkowitej niepewności co do istnienia Boga trzeba, by każdy z nas sam ze sobą w tej sprawie podejmował zakład. Treścią tego zakładu ma być właśnie istnienie Boga, a jego rozstrzygnięcie dokona się dopiero po śmierci. Jeżeli bowiem będziemy postępować wedle nakazów religii, możemy w życiu stracić tylko jego doczesne przyjemności, ale w przypadku istnienia Boga – zyskamy życie wieczne. Jeżeli zaś będziemy postępować, jakby Bóg nie istniał, możemy wprawdzie zyskać w pełni nasze doczesne życie, ale w przypadku istnienia Boga – stracimy życie wieczne. Pascal nie ma wątpliwości, że trzeba postawić na istnienie Boga.

Zakład Pascala to forma argumentu nie tyle za istnieniem Boga, ile za sensownością wiary w Jego istnienie. Blaise Pascal, mówi wprost: pytanie o istnienie bądź nieistnienie Stwórcy jest racjonalnie nierozstrzygalne. Filozof dodaje jednak, że owo pytanie domaga się naszej odpowiedzi. Musimy podjąć egzystencjalną decyzję: wiara albo niewiara. Czy decyzja ta może być racjonalna mimo niemożliwości rozstrzygnięcia kwestii istnienia Boga? Pascal odpowiada, że tak, możemy bowiem skorzystać z teorii prawdopodobieństwa i obliczyć, która z dwóch alternatyw jest dla nas korzystniejsza. W zakładzie dwoma równie prawdopodobnymi stanami świata są istnienie bądź nieistnienie Boga, a gracz może dokonać wyboru między dwiema strategiami: wiary bądź niewiary. Iloczyn stanów i strategii generuje cztery sytuacje:
1) Bóg istnieje i gracz wierzy,
2) Bóg nie istnieje i gracz wierzy,
3) Bóg istnieje i gracz nie wierzy,
4) Bóg nie istnieje i gracz nie wierzy.
Każdej z nich można przypisać pewną wartość zwaną użytecznością – jest to korzyść uzyskiwana przez gracza z wyboru określonej strategii przy danym stanie świata.:

Współczesny ateizm

AteizmateizmAteizm pojawił się w Europie wprawdzie już w starożytności (ateistą był m.in. Epikur, który uznawał, że lęk przed bogami jest jedną z przyczyn ludzkich cierpień), ale zyskał na popularności dopiero w ostatnich dwustu latach pod wpływem racjonalistycznej myśli oświeceniowej z drugiej połowy XVIII w. Po II wojnie światowej, w związku z osiągnięciem wysokiego poziomu ekonomicznego bezpieczeństwa zapewnianego przez państwa, indywidualnego dobrobytu i trwałego pokoju w liberalno‑demokratycznym świecie, w kulturze euroatlantyckiej ateizm stał się najbardziej powszechnym rozstrzygnięciem światopoglądowym i najbardziej popularną postawą w kwestii istnienia Boga (wyjątkiem pozostają w tym względzie, spośród najbogatszych państw euroatlantyckich, jedynie USA).

Ważną rolę w ateizacji współczesnego świata odegrały także osiągnięcia nauki i jej popularyzacja oraz dostrzeżenie zagrożeń płynących z religijnych fundamentalizmów. W początkach XXI w. pojawił się ruch intelektualny zwany „nowym ateizmem”, reprezentowany w szczególności przez czterech filozofów: Denisa Denneta, Richarda Dawkinsa, Sama Harrisa i Christophera Hitchensa.

Wszyscy oni są przede wszystkim wyrazicielami naturalizmu ontologicznegonaturalizm ontologicznynaturalizmu ontologicznego – przekonania, że empirycznie mogą istnieć tylko byty empiryczne, a ponieważ byty religijne (w tym Bóg) z definicji mają być nieempiryczne (duchowe, a nie materialne, niepoznawalne zmysłowo), to nie mogą one przejawiać się w rzeczywistości empirycznej ani w tę rzeczywistość ingerować.

Naturalizm ten stanowi filozoficzne założenie współczesnego modelu nauki, w obrębie którego nikt nie ma wątpliwości, że nie istnieją w świecie badanym przez naukę żadne byty duchowe lub zjawiska nadprzyrodzone. Dlatego ateiści podkreślają, że wiary w takie byty i zjawiska nie uzasadniają żadne racjonalne argumenty.

„Nowi ateiści” zwracają uwagę na to, że ludzkie potrzeby religijne wynikają z potrzeby bezpieczeństwa, pocieszenia czy przynależności. Ale uznają zarazem, że złudzenie, jakie według nich stanowi religiareligiareligia, nie jest właściwym sposobem radzenia sobie z zagrożeniami, lękami, cierpieniem czy samotnością. Podkreślają przy tym, że religie niosą szereg szkód, że wytworzyły one struktury i instytucje, które cieszą się niezasłużonymi przywilejami i zmniejszoną kontrolą społeczną, a także, iż przekonania religijne są powodem agresji między ludźmi różnych wyznań, źródłem konfliktów religijnych, wojen i terroryzmu.

Richard Dawkins pisał o religii:

Autor Boga urojonego przeanalizował również zakład Pascala:

Na konkluzję Pascala dotycząca szczęśliwego życia zgodnie z nakazami religijnymi Dawkins odpowiada następująco:

Słownik