Czesław Hernas Literatura baroku

Pamiętniki powstawały prawdopodobnie od 1690 r. Nie wiadomo, jaki okres życia Paska został w nich przedstawiony, bo rękopis przetrwał tylko w kopii, w której brak pierwszych ok. 50 kart,
ale też fragmentów partii środkowej i zakończenia. Część zachowana (rozpoczynająca się wierszem) opowiada o latach 1656‑88, przy czym można ją podzielić na dwa okresy: wojenny (1656‑66) i ziemiański. Okres pierwszy obejmuje kampanie wojskowe, w których autor wziął udział, sporo też w nich interesujących uwag na temat obyczajów, np. dotyczących sypiania nago przez Duńczyków. Część druga jest mniej zajmująca, bo w życiu Paska – ziemianina mniej się działo. Dlatego nawet epizody niekiedy były przez niego rozbudowane ponad miarę (najsłynniejszy jest fragment o udomowionej wydrze, podarowanej przez pamiętnikarza królowi Janowi III).

Mimo że Pamiętniki nie są w pełni szczerym zapisem dziejów Paska (to raczej autokreacja, w której autor nieraz pokazuje się lepszym niż był w rzeczywistości), dzieło uznaje się za ważne źródło dotyczące nie tylko tego konkretnego żołnierza i gospodarza, ale również innych przedstawicieli jego grupy społecznej, tzn. średniozamożnej szlachty. Zapiski Jana Chryzostoma Paska ukazują bowiem niemal klasycznego sarmatę. Wartość dokumentu obyczajowego i językowego (podkreśla się, że styl Pamiętników jest bardzo sugestywny i żywy) docenili nie tylko historycy literatury, ale też pisarze, zwłaszcza Henryk SienkiewiczSienkiewiczHenryk Sienkiewicz, zapożyczający się w dziele Paska podczas tworzenia Trylogii.

Jakie kryteria stosował przy selekcji materiału i dla kogo pisał? Choć robi to na ogół dyskretnie, postać opisywana przez niego ma charakter wzoru. Czasem powie w dygresji coś na ten temat: 'Kto będzie po mnie sukcesorem tej książki mojej, postrzegam i napominam, żeby się tym moim i [z] wielu inszych temu podobnych przykładów budował' […]. Kto miał być sukcesorem i kto miał czytać pamiętnik? W czasie wojen Pasek myślał o swojej przyszłej rodzinie. Zbierał nawet dokumenty, by […] 'pozostały dla potomności jako świadectwa życia mego' […]. I chyba o żadnym innym czytelniku Pasek nie myślał. Wiemy natomiast, że liczy na opinię słuchaczy opowieści o jego czynach, skrupulatnie (choć dyskretnie) odnotowuje te opinie w pamiętniku. Dbał o to, jak rysuje się jego portret w świadomości współczesnych i jak zobaczą go kiedyś 'synkowie'. I to decydowało o selekcji materiału.

Wzór osobowy, jaki przyświeca biografii Paska, każe mu pomijać sprawy ganione przez opinię szlachecką (a więc np. pieniactwo, stosowanie przemocy przy zatargach), ale rzecz znamienna – Pasek opowie czasem o jakimś akcie okrucieństwa jako o rzeczy normalnej, np. opis sporu o to, kto osobiście zetnie pojmanego oficera. […] Charakteryzując wzór osobowy, który przyświeca postępowaniu Paska, nie należy zapominać, że przez kilkanaście lat odbierał on edukację życiową w ciężkich warunkach wojen polskich […].

Hernas1 Źródło: Czesław Hernas, Literatura baroku, Warszawa 1987, s. 264–265.

Jan Chryzostom Pasek Pamiętniki

Rok 1656j0000000CWB1v38_000tp003Rok 1656
Apostrophej0000000CWB1v38_000tp004Apostrophe

Nie umiejętność moja to sprawiła,
Ale natura dobrym cię czyniła;
Ta zaś łaskawość i kochanie z tobą
Z tej okazyjejj0000000CWB1v38_000tp005okazyjej, żeśmy rośli z sobą.

Kiedym wsiadł na cię, tak mi się widziało,
Że na mnie wojska sto tysięcy mało;
Było i męstwo, było serca dosyć,
Nie trzeba było w pierwszy szereg prosićj0000000CWB1v38_000tp006Nie trzeba było w pierwszy szereg prosić.

Ustaną teraz we mnie te przymioty.
Ubędzie owej, co była, ochoty;
Zawsze od bystrej wody sokół stroni,
Gdy czuje, w skrzydłach że pióra wyronij0000000CWB1v38_000tp007wyroni.

Nie takieć nasze miało być rozstanie,
Nie z takim żalem ciężkim pożegnanie;
Tyś mię donosić miał jakiej godnościj0000000CWB1v38_000tp008donosić miał jakiej godności,
A ja też ciebie dochować starości.

Ciężkież to na mnie będą peryjodyj0000000CWB1v38_000tp009Ciężkież to na mnie będą peryjody,
Gdy sobie wspomnę na owe swobody,
Których, na tobie jeżdżąc, zażywałem
I com zamyślił, tego dokazałem.

Gdy wojska staną w zwykłej batalijejbatalijejbatalijej,
Ja nie wygodzęj0000000CWB1v38_000tp00Bwygodzę swojej fantazyjejfantazyjejfantazyjej.
Więc ciężko westchnąć i zapłakać calej0000000CWB1v38_000tp00Dcale,
Na cię wspomniawszy, mój dereszudereszdereszu, Valej0000000CWB1v38_000tp00FVale!

apostr Źródło: Jan Pasek, Pamiętniki, oprac. Władysław Czapliński, Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo Wrocław 1979, s. 3–4.

Czesław Hernas Literatura baroku

Przypadek [...] (bo w rękopisie brak 50 pierwszych kartek) zrządził, że pamiętnik zaczyna się od pozbawionego początku wiersza, ale właśnie ten przypadek narzucił pewną symbolikę pamiętnika: Pasek żegna się ze swoim koniem, dereszemdereszdereszem, który widocznie padł w czasie bitwy. Jest to jedyna w całym pamiętniku naprawdę liryczna wypowiedź Paska. Ani w swoich dialogach z Bogiem, ani w sprawach romansowych nie odnalazł w sobie takich głębokich przeżyć lirycznych, jakie wywołało rozstanie z ulubionym koniem. Domyślamy się z tekstu, że na tym dereszu wyjechał z rodzinnego domu na wojnę […]. Żegna więc deresza zwrotką miłosnej waletyj0000000CWB1v38_000tp00Gwalety […].

hernas2 Źródło: Czesław Hernas, Literatura baroku, Warszawa 1987, s. 264–265.

Jan Chryzostom Pasek Pamiętniki

Piąta potrzeba, a prawie też już ostatnia z Szwedami inter visceraj0000000CWB1v38_000tp00Hinter viscera pod Trzemesznąj0000000CWB1v38_000tp00Ipod Trzemeszną kiedyśmy z samą tylko Czarnieckiego dywizyją, […], sześć tysięcyj0000000CWB1v38_000tp00Jsześć tysięcy Szwedów tych, co się byli z różnych fortec zgromadzili i już się za królem do Prus przebierali z wielkimi dostatkami, których nabyli w Polszcze, tak wycięli, jak owo mówią, nec nuntius cladisj0000000CWB1v38_000tp00Knec nuntius cladis nie został się i jeden, któryby był królowi o zginieniu tego wojska [wieść] zaniósł; bo który z pobojowiska do lassado lassado lassa albo na błota uciekł, tam od ręki chłopskiej okrutniejszą zginął śmiercią; kogo chłopi nie wytropili, musiał wyniść do wsi albo do miasta: po staremużj0000000CWB1v38_000tp00Lpo staremuż mu zginąć przyszło, bo już nigdzie nie było Szwedów. (A ta okazyja była od Rawy mila). Ze wszystkich tedy tych zginionych, nie wiem, jeżeliby się który znalazł, któryby nie miał być egzenterowanyj0000000CWB1v38_000tp00Megzenterowany, a to z tej okazyjejj0000000CWB1v38_000tp00Nokazyjej: zbierając chłopi zdobycz na pobojowisku, nadeszli jednego trupa tłustego z brzuchem, okrutnie szablą rozciętym, tak, że intestinaj0000000CWB1v38_000tp00Ointestina z niego wyszły. Więc że kiszka przecięta była, obaczył jeden czerwony złoty; dalej szukając, znalazł więcej: dopieroż inszych pruć, i tak znajdowali miejscami złoto, miejscem też błoto. Nawet i tych, co w lasach żywcem znajdowali, to wprzód koło niego poszukali trzosaj0000000CWB1v38_000tp00Qtrzosa, to potem brzuch nożem rozerznąwszy i kiszki wyjąwszy, a tam nic nie znalazłszyj0000000CWB1v38_000tp00Rznalazłszy, to dopiero: 'Idźże, złodzieju pludrakuj0000000CWB1v38_000tp00Spludraku, do domu: kiedy zdobyczy nie masz, daruję cię zdrowiem'. Bito i po inszych miejscach Szwedów znacznie w tym roku. Ale gdziem nie był, trudno o tym pisać. Bo ja przez wszystkie wojny tego trzepaczki trzymałem się, Czarnieckiego, i z nim zażywał czasem okrutnej biedy, czasem też i rozkoszy; gdyż właśnie był wódz maniery owych wielkich wojenników i szczęśliwy; sufficitj0000000CWB1v38_000tp00Tsufficit, że po wszystek czas mojej służby w jego dywizyi nie uciekałem, tylko raz, a goniłem — mógłby razy tysiącami rachować. Po prostu wszystka moja służba była sub regiminej0000000CWB1v38_000tp00Usub regimine jego i miła bardzo.

pam2 Źródło: Jan Pasek, Pamiętniki, oprac. Władysław Czapliński, Narodowy Zakład im. Ossolińskich - Wydawnictwo Wrocław 1979, s. 5–6.

Jan Chryzostom Pasek Pamiętniki

Jako Kserksesj0000000CWB1v38_000tp00VKserkses ob caricas Atticasj0000000CWB1v38_000tp00Wob caricas Atticas podniósł przeciwko Grecyi wojnę, tak i pan Rakocyj0000000CWB1v38_000tp00XRakocy podobnąż szczęśliwością we czterdziestu tysięcy Węgrów z Multanami, Kozaków zaciągnąwszy alterum tantumj0000000CWB1v38_000tp00Yalterum tantum, wybrał się na czosnek do Polski; aleć dano mu nie tylko czosnku, ale i dzięgieluj0000000CWB1v38_000tp00Zdzięgielu z kminem. Bo jak on tylko wyszedł za granicę, zaraz Lubomirski Jerzyj0000000CWB1v38_000tp010Lubomirski Jerzy poszedł w jego ziemię, palił, ścinał, gdzie tylko zasiągł, wodę a ziemię zostawił. A potem od matki Rakocego wielki okup wziąwszy, wyszedł synowi perswadować, żeby nie wszytkiego czosnku zjadał, przynajmniej na rozmnożenie zostawił. A my też już z Czarnieckim posługowali, jakeśmy umieli; i tak szczęśliwie najadł się czosnku, że wojsko wszystko zgubił, sam się w nasze ręce dostał, potem uczyniwszy targ o swoję skóręj0000000CWB1v38_000tp011sam się w nasze ręce dostał, potem uczyniwszy targ o swoję skórę, potem uczyniwszy targ o swoję skórę, pozwolił miliony i uprosiwszy sobie zdrowie, jako Żyd kałauzowanyj0000000CWB1v38_000tp012kałauzowany, do granice [w] bardzo małym poczcie samokilkj0000000CWB1v38_000tp013samokilk tylko, zostawił in opptignerationej0000000CWB1v38_000tp014in opptigneratione umówionego okupu wielgomożnych grofów Katanowj0000000CWB1v38_000tp015wielgomożnych grofów Katanow, którzy zrazu wino pili, na śrebrze jadali w Łańcuciej0000000CWB1v38_000tp016Łańcucie, jak było nie widać okupu, pijali wodę, potem drwa do kuchni rąbali i nosili i w tej nędzy żywot skończyli. Okup przepadł, on też sam, że nigdzie nie miał oka wesołego, bo gdzie się obrócił, wszędzie płacz i przekleństwo słyszał od synów, mężów, braci, których na wojnie polskiej pogubił, wpadł w desperacyją i umarł. Otóż tobie czosnek!

Kiedy na tę wojnę wyjeżdżał, pożegnawszy się z matką, wsiadł na konia; w oczach jej padł koń pod nim. Kiedy mu matka perswadowała, żeby zaniechał tej wojny, mówiąc, że to znak jest niedobry, odpowiedział, że to nogi końskie złe, ale nie znak. Przesiadł się tedy na inszego; złamał się pod nim dyl w moście, znowu spadł z konia: i na to powiedział, że dyl był zły. Jak to przecie te praesagiaj0000000CWB1v38_000tp017praesagia zwyczajnie rady się weryfikująj0000000CWB1v38_000tp018się weryfikują.

kser Źródło: Jan Pasek, Pamiętniki, oprac. Władysław Czapliński, Narodowy Zakład im. Ossolińskich - Wydawnictwo Wrocław 1979, s. 8–10.

Czesław Hernas Literatura baroku

Zamierzona wieloznaczność tego typu epizodów, […] odtwarzanie dialogów i zwrotnych momentów zdarzeń tworzą razem tak duże zbliżenie do techniki pisania romansów, że dawno już postawiono przy dziele Paska pytanie: pamiętnik czy romans (powiedzielibyśmy dziś: czy powieść autobiograficzna?). Problem jest jednak trochę sztuczny. Jest to oczywiście pamiętnik, tyle tylko, że bardzo niejednolity w koncepcji. Spotkały się tu różne tradycje zapisków pro memoriaj0000000CWB1v38_000tp019pro memoria: jest i styl raptularzowychraptularzraptularzowych informacji syntetycznie opisujących rok, co minął, jest i diariuszowydiaruszdiariuszowy nawyk gromadzenia dokumentów do opisywanego zdarzenia historycznego, i charakterystyczne dla itinerariuszyitinerariuszitinerariuszy opisy egzotycznych krajów i ludów, ale wśród tych zmieniających się technik pisania na plan pierwszy wychodzi tendencja naczelna: w tej materii życia gawędziarz dokonuje wyboru tematów, którym nadaje charakter zwięzłych, lecz przemyślanych konstrukcyjnie i stylistycznie opowieści spiętych wewnętrzną anegdotą.

Czy opowieści prawdziwych? Jest w nich sporo prawdy, ale raczej trzeba je mierzyć skalą sugestywności i prawdopodobieństwa, a więc miarą literacką raczej niż historyczną; faktami włada gawędziarz i podporządkowane są one prawom gawędy.

Hernas1 Źródło: Czesław Hernas, Literatura baroku, Warszawa 1987, s. 264–265.

Roman Pollak Wstęp

Skala wojennych przeżyć, a więc i żołnierskiej gawędy, nie zacieśnia się do orężnych rozpraw i pochodów, do przeżyć godnych bohaterskiego eposu czy rapsodu, gdzie surowa prawda i prostota starczą za największą okrasę. Ogarnia też ona tego twardego żywota stronę drugą, pogodną, wesołą, co przy hucznej zabawie i towarzyskiej pogwarce pozwala zapomnieć o grozie wojny, o dalekiej rodzinie, o miłosnej tęsknocie. W tej odmianie narracji śmiech rozlega się szeroko. Zwłaszcza te koloryzowane, humorem i fantazją zaprawne gawędy szczególne budziły ukontentowanie.

Takim to z krwi i kości narratorem okazał się Pasek w ciągu służby wojskowej. […]

Wrodzonych a wybitnych narratorskich uzdolnień nie mogła rozwinąć szkolna retoryka. Przeciwnie, raczej je tłumiła i krzywiła przez swoje szablony i przerosty, bo przecież wcale nie uczyła, jak wysławiać własne przeżycia i wzruszenia z prostotą i bezpośredniością wyrazu. A to właśnie stanowi istotę swobodnej, bezpretensjonalnej opowieści. Pasek […] w kręgu życia wojennego i koleżeńskiego, obudził się jak ze snu z retorycznego czadu i rozwinął w najświetniejszego – rzec można śmiało – ze staropolskich narratorów, jakby na przekór temu wszystkiemu, czego się w szkole wyuczył, temu, co wbrew swym wrodzonym zdolnościom sam sobie wbijał w mózgownicę.

Mimo to czad szkolnej retoryki zagnieździł się w niej na zawsze […]. Ilekroć bowiem jemu samemu […] przyszło listy pisać albo wykoncypować przemówienie […], to nawet nie odważył się uchybić w czymkolwiek obowiązującej w tych wypadków manierze, aby 'nie podrwić głową', a na despekt się nie narazić […].

pollak Źródło: Wstęp, [w:] Jan Chryzostom Pasek, Pamiętniki, oprac. Roman Pollak, Warszawa 1955, s. 12.

Władysław Czapliński Wstęp

Trzeba jednak przyznać, że Pamiętniki swe pisze Pasek jakby dwoma piórami albo też jednym piórem maczanym w różnych inkaustachinkaustinkaustach. Gdy opowiada swe przygody, pisze językiem prostym, jędrnym, oszczędnym, żywym, pisze krótko, dobiera słowa celne i dobitne. Dopiero gdy zacznie przytaczać rzekomo autentyczne, a w gruncie rzeczy skomponowane przez siebie mowy, gdy cytuje wysmażone według prawideł poetyki swe rozpaczliwe wiersze, staje się ciężki i niestrawny. Nie można jednak pominąć faktu, że nawet wówczas, jeśli przytacza swe przemówienia […], potrafi […] pisać z rozmachem i pięknie.

czapl Źródło: Jan Pasek, Pamiętniki, oprac. Władysław Czapliński, Narodowy Zakład im. Ossolińskich - Wydawnictwo Wrocław 1979, s. LII.

Jan Chryzostom Pasek Pamiętniki

Rubieszowski, czterdziestą kilą razów strzelanych, sztychowych i rapirami sieczonychrazów strzelanych, sztychowych i rapirami sieczonychrazów strzelanych, sztychowych i rapirami sieczonych, na pobojowisku położony za nieżywego, którego gdyśmy w kilim z placu zbieralikilim z placu zbieraliw kilim z placu zbierali, bo ten zacny kawaler do półboków prawie w swojej pławił się krwi tak, że w niej ledwie nie spłynął, lubośmy wszyscy rozumieli, że po tak ciężkim pokaleczeniu już też obmierzi sobie wojnę, ale nic to, virescit vulnere virtusvirescit vulnere virtusvirescit vulnere virtus, jako mówią, piłka a męstwo bite większy impet bierze. Nie ustawa odważny CynegirusCynegirusCynegirus w przedsięwziętej imprezie, KodrusKodrusKodrus zdrowia pozbył dla ojczyzny i stąd mają na cały świat wieczystą sławę i zalecenie – a ten wszystko pokaleczone ciało niesie do ostatniej za ojczyznę wiktymywiktymawiktymy. Kąpała Tetis Achillesakąpała Tetis AchillesaKąpała Tetis Achillesa w jakichsić tam wymyślnych wodkach, żeby go żadne zabić nie mogły horęże; ja tak bezpiecznie moralizować mogę, że tego to Achillesa, naszego ulubionego kommilitona, poważniejsza jakaś od tamtych przyprawnych wodek krwie Chrystusowej konserwowała kąpiel i od tak ciężkich szwanków zginąć nie pozwoliła.

rubieszowski Źródło: Rok Pański 1660, [w:] Jan Pasek, Pamiętniki, oprac. Władysław Czapliński, Narodowy Zakład im. Ossolińskich - Wydawnictwo Wrocław 1979, s. 118–119.

Janusz Tazbir Paskowe zwierciadło epoki

Podziwiany za styl bywał nieustannie krytykowany za charakter, mentalność, horyzonty polityczne i religijne. Wielbiący Paska pamiętnikarza Mickiewicz tłumaczył równocześnie słuchającym go Francuzom, iż sami widzą, jak trudno było rządzić państwem złożonym z dziesiątków tysięcy takich szlachciców, jak autor Pamiętników. […] We wszystkich niemal charakterystykach jego dzieła dźwięczą echa znanego powiedzenia: O Boże, gdzie lokujesz talenta. […] Na negatywnej ocenie Paska jako człowieka zaważyło przede wszystkim to, co sam o sobie z naiwną szczerością w Pamiętnikach napisał. Prokurator miałby tu aż nadto łatwe pole do popisu, wymieniając pierwsze z brzegu przykłady, jak zabójstwo w niejasnych okolicznościach szlachcica Gorzkowskiego, rozciągnięcie obuszkiem Bogu ducha winnego burmistrza Nowogródka, bezpodstawne danie na tortury karbowego, który wraz ze zdrowiem i pracę stracił. […] Dalszych materiałów do aktu oskarżenia dostarczyli już sami historycy, ustalając, co robił po 1688 roku, na którym urywa się zachowany tekst Pamiętników. A zajmował się pan Pasek sporami granicznymi, toczył procesy o skradzioną krowę, najeżdżał sąsiadów, więził w dybach ich poddanych, pojmawszy zaś obcego sługę kazał mu zjeść połowę zająca na surowo […]. Było to za wiele nawet dla współczesnych, toteż w 1700 roku skazano Paska na wieczną banicję z kraju. Słabość władzy wykonawczej sprawiła, że w parę lat później umarł spokojnie w ojczyźnie.
Pasek, jeśli idzie o cechy jego charakteru, był przeciętnym polskim szlachcicem, pełnym nieufności wobec magnatów, swoistego przywiązania do króla, gotowym do wojaczki i bijatyki, walczącym [...] o  byt szablą, pięścią i… językiem.

tazbir Źródło: Paskowe zwierciadło epoki, [w:] Janusz Tazbir, Spotkania z historią, Warszawa 1979, s. 54–55.

Jan Chryzostom Pasek Pamiętniki

Lud też tam nadobnyj00000000WB1v50_000tp001nadobny: białogłowybiałogłowybiałogłowy gładkiegładkiegładkie […], stroją się pięknie, ale w drewnianych trzewikachdrewniany trzewikdrewnianych trzewikach chodzą wieskie i miesckiej00000000WB1v50_000tp002wieskie i miesckie. Gdy 
po bruku w mieście idą, to taki uczynią kołatj00000000WB1v50_000tp003kołat, co nie słychać, kiedy człowiek do człowieka mówi: wyższego zaś stanu damy to takich zażywajązażywajązażywają trzewikówtrzewiktrzewików, jako i Polki. […]

Łóżka do sipieniaj00000000WB1v50_000tp004sipienia mają w ścianach zasuwane tak, jako szafa, a pościeli tam okrutnie siłaj00000000WB1v50_000tp005siła ścielą. Nago sypiają tak, jako matka urodziła, i nie mają tego za żadną sromotęj00000000WB1v50_000tp006sromotę rozbierając się i ubierając jedno przy drugim, a nawet nie strzegą się i gościa, 
ale przy świecy zdejmują wszystek ornamentj00000000WB1v50_000tp007ornament, a na ostatku i koszulę zdejmą i powieszą to wszystko na kołeczkach i dopiero tak nago, drzwi pozamykawszy, świecę zagasiwszy, to dopiero w owę szafę włażą spać. Kiedyśmy im mówili, że to tak szpetnieszpetnieszpetnie u nas tego i żona przy mężu nie uczyni, powiedały, że „tu u nas nie masz żadnej sromoty i nie rzecz jest wstydzić się za swoje własne członki, które Pan Bóg stworzył”. Na to zaś  nagie sypianie powiedają, że ma dosyć za swe koszula i inszyinszyinszy ubiór, co mi służy przez dzień i okrywa mięmięmię; powinna też przynajmniej w nocy mieć swoję ochronę, a do tego co mi po tym robaki, pchły brać z sobą na nocleg do łóżka i dać się im kąsać, mając od nich w smacznym spaniu przeszkodę! […]

Wiwendaj00000000WB1v50_000tp008Wiwenda ich uciesznauciesznaucieszna bardzo, bo rzadko co ciepłego jedzą, ale 
na cały tydzień różne potrawy w kupiew kupiew kupie uwarzywszy, tak na zimno tego po kęsupo kęsupo kęsu zażywają, a często, nawet kiedy młócąmłócąmłócą […] to posiędą na słomie i wziąwszy chleba i masła, które zawsze z jaszczemj00000000WB1v50_000tp009jaszczem stoi, to smarują i jedzą […]. Wołu, wieprza albo barana kiedy zabiją, to najmniejszej krople krwiekrwiekrwie nie zepsująnie zepsująnie zepsują, ale ją wytoczą w naczynie; namieszawszy w to krup jęczmiennych albo tatarczanych, to tym kiszki owego bydlęcia nadzieją i razem w kotle uwarzą […] i tak to na stole stawiają przy kożdymkożdymkożdym obiedzie i jedzą za wielki specyjałspecyjałspecyjał. Etiamj00000000WB1v50_000tp00AEtiam i w domach szlacheckich tak czynią; i mnie częstowano tym do uprzykrzenia, ażemażemażem powiedział, że się Polakom tego jeść nie godzi, boby nam psipsipsi nieprzyjaciółmi byli, gdyż to ich potrawa.

dania Źródło: Jan Pasek, Pamiętniki, oprac. Władysław Czapliński, Narodowy Zakład im. Ossolińskich - Wydawnictwo Wrocław 1979, s. 19–21.