O sarmatyzmie

Sarmatyzm ukształtował się na przełomie XVI i XVII wieku. Jego podstawą było osobliwe przekonanie szlachty o odrębnym od poddanych chłopów pochodzeniu etnicznym czy wręcz rasowym. Na skutek splotu okoliczności historycznych szlachta, której tożsamość zorganizowana była wokół idei sarmackich, uzyskała hegemoniczną pozycję w Rzeczypospolitej Obojga Narodów i utrzymała ją aż do upadku państwa. Kultura ostatnich dwóch stuleci istnienia Rzeczypospolitej nierozerwalnie związana była z sarmatyzmem, a jego dziedzictwo trwało przez kolejne dziesięciolecia i daje o sobie znać aż do dziś. Późniejsze pokolenia różniły się w ocenie sarmatyzmu, a różnice te i wynikające z nich spory obserwujemy również współcześnie. Dla jednych sarmatyzm był ideologią usprawiedliwiającą bezwzględny wyzysk ponad 90% społeczeństwa, prowadzącą do upadku gospodarczego, społecznego i politycznego, a w końcu – zniknięcia z mapy niegdyś największego pod względem obszaru państwa europejskiego; dla innych był fundamentem wyjątkowej w skali Europy kultury, która wydała wybitne dzieła, a współczesnym Polakom powinien służyć jako podstawa wspólnej tożsamości, inspiracja do wytyczenia własnej drogi w Europie i drogowskaz do przyszłej świetności. Rozwój sarmatyzmu w XVII wieku wynikał także z ogólnoeuropejskiej regresjiregresregresji ekonomicznej prowadzącej do zahamowania handlu i rzemiosła, zubożenia miast i decentralizacji życia społecznego. Miejsce XVI‑wiecznych centrów kulturowych takich jak Kraków, Poznań czy Królewiec zajęły „małe ojczyzny”, w których rozwijała się szlachecka kultura dworkowa. Handel i rzemiosło zaczęto postrzegać jako niegodne stanu, który zajmował się realizacją obowiązku żołnierskiego, politykowaniem, działalnością publiczną oraz zarządzaniem ziemskimi majątkami.

Podstawę obyczajowości sarmackiej stanowił kult tradycji, często wyrażający się niechęcią do wszelkich nowości na rzecz umiłowania swojskości. Za najwyższą wartość uznawano rodzinę, której życie miało być podporządkowane sztywnym, przekazywanym z pokolenia na pokolenie tradycjom. Obyczaje sarmackie wyznaczały sposób ubierania się, budowania i urządzania domostw, świętowania, a nawet układania menu opartego na staropolskich przepisach. 

Kultura sarmacka była bardzo bogata i wypływała z określonego systemu wartości. U jej podstaw legła tzw. triada sarmacka, opierająca się na wolności, wierze oraz ojczyźnie. Sarmata był postrzegany jako z jednej strony obrońca wiary, honorowy, waleczny rycerz broniący wiary katolickiej, z drugiej zaś – poczciwy gospodarz, ziemianin, ceniący spokój, wielbiciel wiejskiej arkadii. Rok liturgiczny sarmatów był spleciony z tradycją szlachecką, ich obrzędowość wpływała na bogate mieszczaństwo, a dopełniały tego kuchnia oraz strój.

Sarmatyzm wykształcił charakterystyczny typ literatury i sztuki. Przedstawiciele szlachty, kształceni najczęściej w jezuickich kolegiach, zajmowali się twórczością literacką na użytek własny lub najbliższej rodziny i sąsiadów. Popularne było prowadzenie zapisków, tzw. silva rerumsilva rerumsilva rerum (łac. „las rzeczy”), w których umieszczano relacje z doniosłych wydarzeń rodzinnych i publicznych, ale także przepisy kulinarne, wykazy posiadanych dóbr czy popularne żarty i porzekadła. Pisano pamiętniki. Autorem najsłynniejszych był Jan Chryzostom Pasek. Ważnym dla sarmatyzmu gatunkiem literackim była także gawęda – swobodna opowieść, pozbawiona wyraźnej kompozycji, bogata w dygresje i apostrofy. W szlacheckich obyczajach istotną rolę odgrywały muzyka i taniec – śpiewano dumkidumkadumki, tańczono poloneza określanego wówczas mianem chodzonego.

Rja2r9O5OToJ0

Obraz przedstawia starcie armii rosyjskiej z polską. Mężczyźni jadą na koniach i mają usniesione w górę szable. Na pierwszym planie, po prawej stronie Jan Chryzostom Pasek jedzie na koniu. W prawej, uniesionej do góry ręce trzyma krzyż. Jest ubrany w zielony kontusz. Przy boku ma karabelę. Na głowie ma kołpak. Spogląda na wroga. Naprzeciwko niego na koniu jedzie Iwan Chowański. Jest ubrany w szary strój. W ręku trzyma szablę, którą wznosi do góry. Na głowie ma bordowy kołpak ozdobiony futrem. Przed nimi, na ziemi leży chorągiew z białym orłem na czerwonym tle, karabela, szabla i kołpak. Po lewej stronie leży nagi mężczyzna. W tle jadą na koniach żołnierze, którzy walczą szablami. Unoszą się tumany kurzu. Po lewej stronie, w dali widać las.

Sarmatyzm mocno zakorzenił się w kulturze i obyczajowości polskiej, budował świadomość tożsamości narodowej, wykształcił oryginalny styl w dziedzinie sztuki, kultury materialnej, obyczajowości, a także ustroju politycznego. Równocześnie jednak promował i , co w późniejszych epokach doprowadziło do jego negatywnego postrzegania oraz wielostronnej krytyki.

O autorze

W XVII stuleciu wiele dzieł pisanych było z myślą o obiegu rękopiśmiennym,
a nie – o druku. Część dzieł miała charakter prywatnych pamiętników. Wśród nich wyszczególnia się różne odmiany, w zależności od tego, czy zachowano w nich chronologiczny układ wydarzeń albo od tego, czy zapiski tworzone były na bieżąco. Innym kryterium podziału tego typu piśmiennictwa był podejmowany temat. Osobną kategorię stanowiły opisy podróży, inną — relacje z wyprawy wojennej itd.

Z pewnością najsłynniejszym polskim pamiętnikiem baroku są zapiski szlachcica Jana Chryzostoma Paska.

Ra66WTzVlxMdd1

Ilustracja przedstawia herb Doliwa. Tacza herbowa jest niebieska, przedzielona poprzecznym białym pasem, na którym znajdują się trzy czerwone róże o czterech płatkach i czterech zielonych listkach. Nad tarczą znajduje się klejnot, który stanowią dwa czarne rogi, między którymi znajdują się trzy róże ułożone pionowo, jedna pod drugą. Niżej znajduje się korona i hełm. Dookoła tarczy herbowej znajdują się labry, są to elementy zdobnicze w formie fantazyjnych białych i niebieskich liści.

Jan Chryzostom Pasek urodził się ok. 1636 r. koło Rawy Mazowieckiej. Pochodził z drobnej szlachty; od 1656 pod komendą Stefana Czarnieckiego brał udział w wojnie ze Szwedami, Siedmiogrodem i Moskwą. Podczas rokoszu Jerzego Lubomirskiego walczył po stronie króla. W 1667 roku osiadł na gospodarstwie w Krakowskiem. Zmarł w 1701 lub 1702 r. w Niedzieliskach. W Pamiętnikach z okresu 1656–88 zawarł barwny obraz życia ówczesnej szlachty polskiej. Zachwycał się nimi Adanm Mickiewicz, czerpali z nich m.in. Juliusz Słowacki, Józef Ignacy Kraszewski i Henryk Sienkiewicz.

Pierwsza część Pamiętników obejmuje okres 1656–1688. Pasek przez dziesięć lat wiódł żywot wojaka, stąd spora część opisanych przezeń historii dotyczy właśnie jego wojennych przygód: potopu szwedzkiego (1656), najazdu Rakoczego (1657), wojny z Rosją (1660–1666) oraz rokoszu Lubomirskiego. Druga część Pamiętników, począwszy od roku 1667, przenosi czytelnika z pól bitewnych w barwny świat szlacheckich włości, sejmikowej dyplomacji i codziennych relacji międzyludzkich.

R1Uqrim5DRNiW

Ilustracja przedstawia różne sceny z życia szlachcica, jest podzielona na dziewięć części przy pomocy żołnierskich pik, na których wiszą dwie uprzęże końskie. Na środku znajduje się największa część. Nad nią, na górze znajduje się napis na czerwonej wstędze "Pamietniki I. C. Paska". Pod wstęgą znajduje się mały rysunek ludzi przeprawiających się przez wielką wodę. Siedzą na koniach, idą w rzędzie z wyspy, na której stoją cztery wiatraki. Na środku ilustracji, w największej części widać mężczyznę siedzącego na krześle z wysokim rzeźbionym oparciem wyściełanym czerwonym materiałem. Pisze coś przy stole o rzeźbionych nogach w otoczeniu zwierząt: wydry, brązowego psa, białego charta i brązowego królika. Na ścianie wiszą skrzyżowane szable i obrazek kobiety z koroną na głowie. Po bokach tego rysunku znajdują się postacie rycerzy w zbrojach. Rycerz po lewej stronie to husarz, trzyma w ręku kopię, na głowie ma hełm, przy ramionach skrzydła husarskie. Na ramieniu ma zawieszone futro. Rycerz nosi brązowe, wysokie buty. Rycerz po prawej stronie również jest w zbroi, na nogach ma żółte buty z cholewami, na jego plecach ma przymocowane futro, dłonie opiera o stojącą szablę. W rogach widoczne są miniaturowe scenki rodzajowe z życia szlachcica. W lewym górnym rogu scena walki dwóch mężczyzn, w prawym górnym rogu scena przemówienia, jeden z mężczyzn stoi z podniesioną ręką, jest otoczony stojącymi i siedzącymi słuchaczami. W lewym dolnym rogu widoczna jest scena żniw, w której biorą udział dwie kobiety i mężczyzna; mężczyzna stoi nad siedzącą na klęczkach tyłem do niego kobietą, druga kobieta trzyma na rękach pęk słomy, w tle widoczne pole ze zbożem. W prawym dolnym rogu znajduje się rysunek przedstawiający szlachcica na koniu, trzymającego sokoła, za nim widoczna jest głowa lwa. Na środku znajduje się rysunek dwóch łodzi z pojedynczymi białymi żaglami płynących po wodzie; w tle widoczny jest brzeg.

W burzliwym wieku XVII ludzie zaczęli odczuwać coraz większą potrzebę upamiętniania ważnych wydarzeń, których byli świadkami lub uczestnikami. Kult przeszłości i tradycji oraz waga, jaką przywiązywano do historii własnego rodu, kazały spisywać w najdrobniejszych szczegółach także własne dzieje. Takie są początki polskiego pamiętnikarstwa. To głównie z relacji pamiętnikarzy można dziś czerpać wiedzę na temat kultury, mentalności, upodobań, zwyczajów i życia codziennego ówczesnej szlachty.

Sposób kształtowania wypowiedzi nie jest u Paska jednorodny. Autor, w zależności od tego, co i z jakiej perspektywy opowiada, swobodnie przechodzi z jednego stylu w drugi. Każdy z przytoczonych niżej trzech fragmentów Pamiętników napisany jest nieco inaczej.

Żołnierz

Na początku jednej z opowieści o zmaganiach wojennych narrator stara się oddać atmosferę niespodziewanego wymarszu. Swoje poczucie jedności z kompanami podkreśla nie tylko formą „my”, ale i wzmianką na temat dzielonej wspólnie niepewności co do przyczyn rozkazu dowódcy oraz celu wyprawy. Pasek doskonale oddaje atmosferę oczekiwania. Utrzymana w czasie przeszłym relacja przybiera formę teraźniejszą, przez co opowieść nabiera dynamizmu, a czytelnik w napięciu oczekuje dalszego rozwoju zdarzeń. Już niebawem po opisie przeprawy oddziału przez rzekę następuje relacja ze starcia z wojskami moskiewskimi, które zaatakowały litewski podjazd:

Od pierwszego zdania czytelnik znajduje się w centrum walki i obserwuje bitwę oczyma jednego z jej uczestników. Narrator dba zarówno o ogólną orientację odbiorcy w przedstawianej sytuacji, jak i o oddanie jej dramaturgii. Stosuje w tym celu różne środki – od metonimii (u nich serce coraz mniejsze) i obrazowego porównania (Litwini jak stado powiązanych baranów; wysyp żołnierzy jak z rękawa), poprzez wykrzyknienia, zdania eliptyczne i równoważniki zdań, które oddają panujący na polu walki chaos i dynamikę wypadków (Nuż w się! Widzą, że coraz przybywa [wojska]), po syntetyczne i dosadne określenia (rąbanina sroga, trupi lecą). Można założyć, że Sienkiewicz, pisząc Trylogię, szlifował swój narracyjny warsztat właśnie na dziele Paska. Świadczą o tym wyraźne nawiązania do zdarzeń i postaci, choćby do  pułkownika Kmicica, imiennika głównego bohatera Potopu.

Mówca

Fragment pochodzi z kilkunastostronicowej wypowiedzi relacjonującej proces obwinienia Paska o zdradę Rzeczypospolitej. Narracja pamiętnikarska ustępuje miejsca serii mów oskarżających i obronnych, a całość przypomina traktat oratorski z zachowaniem wszelkich reguł retoryki. Czytelnik bez trudu dostrzeże podobieństwo cytowanego fragmentu Pamiętników Paska z dziełami Modrzewskiego czy Skargi. Stereotypowe alegorie ojczyzny‑matki, apostrofy do odbiorców, kreacja rodowitego Polaka patrioty, liczne makaronizmymakaronizmymakaronizmy – wszystko to kształtuje styl dumnej przemowy. Paskowi zmienia sposób relacji: od prezentowanie własnej biografii przechodzi do popisu oratorskiego. Oczywiste są wątpliwości czytelnika, czy po latach możliwe jest tak dokładne odtworzenie kształtu własnej przemowy. Tak naprawdę nie pamięć kieruje tu piórem pamiętnikarza, ale wyuczona w kolegium jezuickim retoryka. Pod względem literackim te rozwlekłe nieraz oracje wyraźnie ustępują żywej narracji uczestnika zdarzeń.

Z fragmentów Pamiętników wynika, że autor chętnie wprowadzał do swej narracji i dialogów łacińskie wyrazy, a nawet całe zdania. W rzeczywistości stosował słownictwo wywodzące się z różnych języków, ale łacina dominowała. W polskiej szkole był to wciąż język najważniejszy, używano go również w trakcie oficjalnych uroczystości. Łączenie polszczyzny z łaciną uznawano za eleganckie, wysublimowanewysublimowaniewysublimowane.

Ziemianin

W zacytowanym fragmencie Pamiętników nie ma zawiłych, skomplikowanych składniowo zdań. Napisany jest stylem potocznym, dzięki czemu czyta się go nad wyraz lekko. Anegdotyczne, okraszone humorem sceny z życia ziemiańskiego stanowią prawdziwy miąższ tej części dzieła. Fragmenty te mają postać opowiadań lub małych scenek dramatycznych z Janem Chryzostomem w roli głównej. Ich nieodłącznym składnikiem jest dialog lub przytoczone wypowiedzi uczestników sytuacji.

W XVII w., kiedy nie istniała jeszcze norma języka pisanego, wzorowanie tekstów pisanych na wypowiedziach mówionych było powszechne, jednak ostateczny ich kształt zawsze zależał od piszącego. Dlatego właśnie we fragmentach gawędziarskich można dostrzec indywidualne cechy stylu Paska. Autor pisze te historie tak, jakby je opowiadał. Czerpie z żywego języka mówionego, przez co opowieści te pełne są obrazowych, ekspresyjnych i dosadnych sformułowań. Obraz jest plastyczny i dynamiczny. Przekaz narratora jest prosty, jasny i dosłowny, pozbawiony wyszukanych metafor i porównań, dzięki czemu nabiera autentycznych rysów. W analizie przytoczonego fragmentu dociekanie, czy tak rzeczywiście było, ma jednak znaczenie drugorzędne. Być może Pasek podkoloryzowałkoloryzowaćpodkoloryzował opowieść i wybieliłwybielićwybielił nieco swoją postać. Najistotniejsze jest to, ile ten niewielki obrazek zawiera prawdy o sarmackiej Polsce. To niezwykle wyrazisty portret człowieka z krwi i kości – honorowego, skorego do biesiad, pijaństwa, bójek i awantur typowego polskiego szlachetki. W tym właśnie tkwi autentyzm Pamiętników.

Dzieło Paska to nie tylko skarbnica wiedzy o kulturze i mentalności szlacheckiej czasów baroku. To także nieocenione źródło wiedzy na temat XVII‑wiecznej polszczyzny ukazujące jej bogactwo i różnorodność. Właśnie z tego źródła czerpał Sienkiewicz, stylizując język Trylogii, dzięki czemu jej bohaterowie są tak autentyczni. Bez Pamiętników z pewnością nie byłoby to możliwe.

Słownik