Dowiedz się
Klasycyzm i jego korzenie
Słowo „klasycyzm” pochodzi od łacińskiego classicus, czyli „doskonały, pierwszorzędny, wzorowy, wyuczony”. To styl znajdujący swoje odzwierciedlenie w różnych dziedzinach sztuki, korzeniami sięgający myśli starożytnych Greków i Rzymian. Po raz pierwszy powrót do antycznych wzorców ogłosił renesans, jednak największe zainteresowanie styl klasycystyczny budził w pierwszej połowie XVIII wieku. Zanim stał się popularny w całej Europie, pojawił się w XVII wieku we Francji, na dworze Ludwika XIV, obok obowiązującego wówczas stylu barokowego. Także w teorii literatury powrócono do starożytnych wzorców tworzenia dzieł literackich, przede wszystkim – Poetyki Arystotelesa, zalecając powrót do korzeni. We Francji rozwinęła się w XVII wieku tragedia i komedia, a twórcy zwrócili się w stronę rozumu, dydaktyzmu, harmonii i ładu, odchodząc tym samym od barokowego przepychu i ozdobności. Cechy te szybko stały się widoczne we wszystkich dziedzinach sztuki. W latach 1762–1768 Jacques‑Ange Gabriel, nadworny architekt Ludwika XV, wzniósł w Wersalu Petit Trianon, pierwszą klasycystyczną budowlę. Natomiast w Polsce okres klasycyzmu łączy się przede wszystkim z rządami Stanisława Augusta Poniatowskiego, dzięki któremu powstał m.in. pałac Łazienkowski w Warszawie.
Definicje klasycyzmu
Pałac Staszica a klasycyzm w PolsceWyrazem classicus określano w dawnym Rzymie człowieka, który należał do pierwszej klasy obywateli i miał bardzo wysoki dochód. Kiedy ze sfery administracyjno‑majątkowej słowo to przeniesiono do piśmiennictwa, zaczęło ono oznaczać pisarza najwyższego lotu, który w swoim rodzaju stał się doskonały do tego stopnia, że można go było podać jako wzór dla innych. Uważa się, że w takim właśnie znaczeniu użył tego słowa po raz pierwszy Aulus GeliuszAulus Geliusz w zbiorze Noce attyckie (II w. n.e.) […]
W nowożytnej Europie przez długi czas słowo »klasyk« oznaczało z jednej strony wzorowego i doskonałego pisarza antycznego, z drugiej zaś pisarza współczesnego, który naśladował wzory starożytne. Na przełomie wieku XVIII i XIX pojawiły się terminy pochodzące od tego wyrazu, takie jak „klasyczność” i „klasycyzm”. Wówczas też przestano je wiązać z naśladowaniem antyku i zaczęto używać jako wyrazów określających pewną postawę estetycznąestetyczną. Z terminu oceniającego, klasycyzm stał się wówczas terminem systematyzacyjnym [...]
Źródło: Władysław Tatarkiewicz, Pałac Staszica a klasycyzm w Polsce, t. 25, „Rocznik Towarzystwa Naukowego Warszawskiego” 1932, s. 171–178.
Wspomniana zmiana z terminu oceniającego na systematyzacyjny nie oznacza, że pojęcie „klasycyzm” stało się jednoznaczne. W naukowych opracowaniach pojawia się kilka głównych znaczeń tego wyrazu:
Mapa myśli.
Elementy należące do kategorii KLASYCYZM
Nazwa kategorii: IDEAŁ SZTUKI panujący w antyku, a naśladowany w literaturze nowożytnej, jako zespół cech sztuki i literatury uznany za doskonały pod względem artystycznym i dający harmonijny obraz świata i człowieka
Nazwa kategorii: SZTUKA, która – niezależnie od czasu – realizuje ideał charakteryzujący się pewnymi wartościami
Nazwa kategorii: ZESPÓŁ DZIEŁ, które uznane są za arcydzieła, wzorce
Nazwa kategorii: PRĄDY ARTYSTYCZNE OBECNE W RÓŻNYCH EPOKACH, np. renesansie, baroku, oświeceniu, ale też w XX w. (stosuje się wobec nich termin neoklasycyzm, by odróżnić je od antyku)
Nazwa kategorii: SZTUKA ANTYCZNA Grecji i Rzymu
Koniec elementów należących do kategorii KLASYCYZM
Cechy klasycyzmu
Mimo tego, że klasycyzm jest różnie definiowany, wskazuje się na kilka cech charakteryzujących go niezależnie od tego, które z wyjaśnień zostanie przyjęte.
Mapa myśli.
Elementy należące do kategorii CECHY KLASYCYZMU
Nazwa kategorii: MIMESIS (gr.) – zasada naśladownictwa rzeczywistości lub dzieł twórców uznawanych za mistrzów; naśladownictwo nie oznacza wiernego kopiowania, a tylko stosowanie reguły prawdopodobieństwa
Nazwa kategorii: SIĘGANIE DO PONADCZASOWEGO IDEAŁU ESTETYCZNEGO – odwoływanie się do dorobku sztuki i literatury epok wcześniejszych
Nazwa kategorii: POSTAWA ANTROPO‑CENTRYCZNA, polegająca na poszukiwaniu w tradycji wskazań dla człowieka współczesnego
Nazwa kategorii: PRZEKONANIE O JEDNOŚCI DOBRA I PIĘKNA – kalokagatii
Nazwa kategorii: PRZEDSTAWIANIE UNIWERSALNYCH PROBLEMÓW, czyli niekoncentrowanie się na indywidualnych przeżyciach itp.
Nazwa kategorii: STOSOWANIE PROPORCJI – w utworach wierszowanych oznacza to m.in. podział na regularne wersy i zwrotki
Nazwa kategorii: STOSOWNOŚĆ (gr. decorum) – zasada właściwego zharmonizowania poszczególnych elementów dzieła literackiego, np. dopasowanie gatunku i stylu do tematu
Koniec elementów należących do kategorii CECHY KLASYCYZMU
Klasycyzm w różnych epokach
Pałac Staszica jako heterotopia afektywna – refleksja humanistyczna w planowaniu przestrzennymSłowo „klasycyzm” oznacza określony styl literacki. Ten styl obywa się czasem bez tematów antycznych, chociaż akurat związki polskiego klasycyzmu doby porozbiorowej z antykiem były bardzo silne. [...] Władysław TatarkiewiczWładysław Tatarkiewicz wylicza cztery zasadnicze cechy tego stylu: harmonię, umiar, równowagę i spokój. [...]
Po stronie klasycyzmu możemy zatem wynotować: racjonalizm, ideę skończoności, rozum, równowagę, ład, tradycjonalizm, duch antyku, chłód, umiar, naśladowanie natury i stabilizację społeczną.
Źródło: Aleksandra Wójtowicz, Pałac Staszica jako heterotopia afektywna – refleksja humanistyczna w planowaniu przestrzennym, „Teksty drugie” 2014, nr 6, s. 307.
Klasycyzm może być postrzegany jako „nadprąd” – zjawisko występujące w różnych epokach i wyróżniane na zasadzie opozycji np. wobec baroku, romantyzmu czy nurtów awangardowych obecnych w literaturze w XX w. Plastycznym odzwierciedleniem tego procesu jest tzw. sinusoida Juliana KrzyżanowskiegoJuliana Krzyżanowskiego, prezentująca następstwo epok literackich i ukazująca naprzemienne występowanie tendencji klasycznych i nieklasycznych.
Wszystkie te cechy znaleźć można w twórczości Jana Kochanowskiego, który:
→ pisał w języku polskim i po łacinie,
→ swoje wiersze ujmował w regularne wersy i strofy,
→ sięgał po gatunki mające starożytną genezę (pieśń, epigramat, tren, tragedia),
→ przywoływał toposy wywodzące się z antyku (np. exegi monumentum),
→ wzorował się na takich twórcach jak Horacy, Safona, Anakreont,
→ podejmując tematy odnoszące się do czasów mu współczesnych, korzystał z topiki antycznej,
→ dbał o umiar i precyzję językową,
→ nawet bardzo osobiste sprawy ujmował w antyczne formy (np. forma trenów posłużyła mu do przedstawienia refleksji związanych z kryzysem światopoglądowym),
→ odwoływał się do bohaterów i wątków literatury starożytnej
→ odwoływał się do filozofii stoickiej i epikurejskiej (np. cnota, umiar, „złoty środek”)., 2. Oświecenie. Klasycyzm oświeceniowy bazował na racjonalizmie (zaufaniu do rozumu) oraz empiryzmie (doświadczeniu). Głównym celem sztuki klasycystycznej był dydaktyzm. Poprzez odwołania do form i tematów obecnych w antyku starano się pokazywać pozytywne i negatywne wzorce. Realizowano zadania literatury zalecane przez Horacego: docere (uczyć), movere (wzruszać), delectare (bawić). Typowe dla klasycyzmu jest podejmowanie tematów ogólnych, dotyczących całej ludzkości lub narodu, a unikanie opisywania spraw prywatnych.
Przejawem takiej postawy literackiej jest twórczość Ignacego Krasickiego, który:
→ sięgał po gatunki antyczne (bajka, satyra, hymn, poemat heroikomiczny),
→ dbał o jasność stylistyczną swoich dzieł,
→ przywoływał w wierszach topikę antyczną,
→ stosował zasadę decorum, dążąc do harmonii między tematem dzieła a gatunkiem,
→ używał języka eleganckiego, pozbawionego kolokwializmów czy brutalizmów,
→ unikał podejmowania tematów osobistych,
→ w liryce refleksyjnej odwoływał się do horacjanizmu., 3. Współczesność. XX‑wieczny klasycyzm (zazwyczaj określany jako neoklasycyzm) nie jest zjawiskiem o jednolitym charakterze: coraz rzadziej postrzega się go w ramach opozycji: klasycyzm‑romantyzm, bo na początku stulecia był on raczej reakcją na kulturę młodopolską (modernistyczną), w XX‑leciu międzywojennym – na różnoraką twórczość awangardową, a po II wojnie św. – na zaangażowanie sztuki i literatury w ramach socrealizmu. Ważnym komponentem klasycyzmu XX‑wiecznego jest odwoływanie się do tradycji kultury europejskiej, m.in. do antyku.
Za ważnego reprezentanta polskiego klasycyzmu XX‑wiecznego uznaje się Leopolda Staffa, którego twórczość wyrasta z dekadentyzmu i nietzscheanizmu, ale już na przełomie XIX i XX stulecia przechodzi przemianę. Klasycyzm Staffa przejawia się:
→ w dążeniu do liryki harmonijnej, integrującej różne formuły poetyckie → w propagowaniu ideału człowieka, który dostrzega piękno świata, choć jest świadomy trudów życia,
→ sięganiem po gatunki wywodzące się z tradycji antycznej (elegia, idylla) czy renesansową (sonet),
→ tendencją do ujmowania wierszy w formę regularnego 13‑sylabowca,
→ konstruowaniem podmiotu lirycznego jako poety‑mędrca i nauczyciela,
→ stosowaniem stylu logicznego, potoczystego, unikaniem mocnej ekspresyjności w słownictwie.
Słownik
(gr. antíthesis – przeciwstawienie) – środek stylistyczny polegający na zestawieniu w jedną całość dwóch znaczeniowo przeciwstawnych elementów
(gr. ethos – zwyczaj) ogół norm, powinności i zasad moralnych uznawanych za dobre dla danej społeczności; dział filozofii, który zajmuje się badaniem moralności i tworzeniem systemów myślowych będących źródłem zasad moralnych
(gr. aísthēsis – wrażenie zmysłowe) 1. nauka o pięknie, dział filozofii, którego głównym przedmiotem są wartości artystyczne związane z pięknem; 2. teoria sztuki badająca treść i formę dzieł artystycznych; 3. pot. ładny wygląd czegoś; estetyka otoczenia, estetyczny wygląd; 4. poczucie piękna
zjawisko literackie polegające na naśladowaniu form, tematów i elementów filozofii typowych dla twórczości Horacego
(gr. kalós kai agathós – piękny i dobry) – funkcjonująca w greckiej filozofii idea zakładająca, że należy dążyć równocześnie do rozwoju duchowego (moralnego) i cielesnego
(gr. mystikós – tajemny) 1. prąd religijno filozoficzny, występujący w różnych kulturach, uznający możliwość bezpośredniej relacji człowieka z rzeczywistością pozamaterialną (Bogiem, Absolutem), najwyższymi formami poznania są intuicja i objawienie; 2. postawa, stanowisko wyrażające poglądy oparte na uczuciu i intuicji
Rokoko - czas kobiet
RokokoCały klimat rokoka podporządkowany był pragnieniom kobiety, przez nią, a przynajmniej dla niej stworzony. To przecież kobiety w pierwszym rzędzie buntowały się przeciw pompie Ludwika XIV […] to one zapragną etykietę dworską zamienić na rzekomy „żywot pasterski”, one zatęsknią do ucieczki na symboliczną wyspę miłości – Cyterę. Kaprys stanie się jakby zawołaniem rokoka, hasłem przede wszystkim ówczesnych kobiet. […] Kobieta pragnąc stworzyć „własny raj na ziemi”, nie mogła obejść się bez odpowiednio wychowanego partnera – mężczyzny. Tak więc salon kobiecy stał się również szkołą owego galant homme, wytwornego pod każdym względem, rozumiejącego psychikę kobiety i skłonnego do spełniania wszelkich jej zachcianek (caprices). Zresztą określenie galant homme było dwuznaczne, bowiem słowo galant oznaczało nie tylko wytwornisia, ale również amanta, uwodziciela. Kształtując swego partnera kobieta doceniała w nim oba te wcielenia. […] Mężczyzna w szybkim tempie uległ feminizacji: uperfumowany, o starannie wygolonej i wypudrowanej twarzy, w białej peruce zakończonej warkoczykiem, w kolorowym fraku ozdobionym koronkami, w pończochach i pantofelkach – już samym swym wyglądem świadczył o preponderancjipreponderancji kobiecości. Ponadto feminizował się wewnętrznie, przejmując od kobiety pewne, nie zawsze najlepsze skłonności: oddaje się chętnie plotce, obmowie, intrydze miłosnej (intrigue galante) i ostatecznie przyczynia się tym do krystalizacji specyficznego dla rokoka klimatu towarzyskiego.
Źródło: Władysław Tomkiewicz, Rokoko, Warszawa 1988, s. 21–23.
Duch epoki
RokokoW salonach kobiecych panował nastrój hedonistyczny, ale rozkoszom żołądka nie poświęcano głównej uwagi. W wirze dyskusji ostatecznie zgadzano się na to, iż szczęście można osiągnąć przez korzystanie z jak największej ilości doznań radosnych, przyjemnych. Pozostawało nadal kwestią sporną, co dla kogo jest radością; niemniej przyjemność (plaisir) stanie się hasłem naczelnym wypisanym na sztandarze rokoka. Było to całkowite przeciwieństwo kontrreformacyjnej dewizy memento mori. Takoż postawa człowieka rokokowego jest całkowicie laicka. Nie dość, że jak ludzie renesansu nie chce on myśleć o śmierci, ale ponadto zaczyna coraz bardziej powątpiewać w życie pozagrobowe, a zwłaszcza w jego plasirs. A więc trzeba korzystać z życia, wydobyć zeń maksimum radości […]. Miejsce kontrreformacyjnej procesji biczowników zajmie bal maskowy, uroczyste entradyentrady przemienią się w intymne fêtes champêtresêtes champêtres, pielgrzymki do „miejsc świętych” zastąpi wyprawa na wymarzoną Cyterę, konfesjonał i cela klasztorna przedzierzgną się w maison de plaisancemaison de plaisance. […] Wiosną i latem w parkach i laskach podmiejskich organizowano rozliczne fêtes, w czasie których oddawano się różnym zabawom i grom towarzyskim, jak na przykład uwieczniona przez malarstwo… ciuciubabka.
Źródło: Władysław Tomkiewicz, Rokoko, Warszawa 1988, s. 24–25.
Buduar
RokokoNajważniejszym fragmentem apartamentu pani domu był buduar, położony zazwyczaj między salonem a sypialnią. Był to niewielki pokój oświetlony przez ogromne okna sięgające podłogi (porte‑fenêtre), jakie znajdowały się i w innych pomieszczeniach pałacyku rokokowego. Buduar był czymś pośrednim między gabinetem a małą bawialnią: w nim gospodyni spędzała sporo czasu, zajęta grą na klawesynie, pisaniem listów czy przyjmowaniem nieoficjalnych, często intymnych gości. Buduar był urządzony całkowicie według gustu kobiety, pod jej nadzorem i dyktandem. […] Sufit płaski z malowidłem plafonowym o tematyce zrazu mitologicznej, następnie miłosnej lub pasterskiej. […] Ściany bądź pokryte jasną, wzorzystą materią jedwabną, bądź rozczłonkowane przez panneau w ramach stiukowych lub drewnianych posrebrzanych (rokoko uważało barwę srebrną za szlachetniejszą od złotej). […] Na dekoracyjnej intarsjowanej posadzce w sposób pozornie niedbały ustawione były meble: biureczko, komódka, kanapka, foteliki i krzesełka […]. Niemal nieodzownym meblem buduaru był szpinetszpinet, a niebawem klawesyn, na którego pudle spoczywały w nieładzie porozrzucane instrumenty muzyczne (skrzypce, flety) często zdobione miniaturowymi malowidłami. W niektórych buduarach znaleźć też można było chińskie parawaniki, podkreślające intymność wnętrza. Wreszcie nie należy zapomnieć o serwatce – oszklonej szafce, w której oglądać można było przeróżne bibeloty i cacka (bimbellotes joujous) z kości słoniowej, brązu, a nade wszystko z porcelany – początkowo chińskiej, a następnie europejskiej. Wszystkie meble miały kształty opływowe, nogi wygięte i odznaczały się bardzo starannym i precyzyjnym wykonaniem. W biurkach, komódkach i szafkach nie brak było intarsji, a zwłaszcza wymyślnych inkrustacji. Tkaniny ścienne i obicia mebli nadawały buduarowi koloryt jasny, choć wyrazisty, utrzymany w pastelowych barwach jasnego różu, błękitu, seledynu lub bladego fioletu (lilas).
Źródło: Władysław Tomkiewicz, Rokoko, Warszawa 1988, s. 30–31.
W rytmie menueta
RokokoO ile człowiek baroku był aktorem, o tyle pod wpływem rokoka przekształca się w tancerza. Sztuką nadrzędną rokoka był niewątpliwie taniec, jego piętno daje się odczuć niemal wszędzie, nie tylko w muzyce, czy teatrze. To samo zjawisko występowało w plastyce. […] Wprowadzone do malarstwa przez Watteau fêtes galantes zawierają wiele scen tanecznych sensu stricto; nawet na tych obrazach, gdzie postacie jeszcze nie tańczą, zdają się wyraźnie zasłuchane w rytm menuetamenueta płynący z głębi lasu. Nawet motywowi rocaille’arocaille’a z kogucim grzebieniem nadaje się zwiewność tanecznego gestu […]. Niejako obowiązkiem każdego członka „towarzystwa” była umiejętność gry na jakimś instrumencie – klawesynie, szpinecie, skrzypcach czy flecie. W buduarze odbywały się koncerty kameralne bez udziału słuchaczy – a więc duety czy tercety. Większe koncerty amatorskie z zaproszoną publicznością organizowano już w salonie. […] Była to w znacznej części muzyka taneczna. Szał tańca ogarnął ludzi rokoka. Tańczono wszędzie: w salonie, w ogrodzie, na polanie leśnej, na estradzie, na scenie. Taniec towarzyski stawał się coraz szybszy, przechodził ewolucje od menueta do słynnego kadrylowegokadrylowego „młynka” (moulinet), uwiecznionego przez ówczesnych malarzy. Muzyka taneczna opanowuje operę, interesuje nawet takich kompozytorów, jak Mozart czy Haydn.
Źródło: Władysław Tomkiewicz, Rokoko, Warszawa 1988, s. 7–8, 35–36.
Słownik
(fr. entré – wejście, wstęp, wjazd) – uroczysty pochód, wjazd, wejście
(fr. „wiejski festyn”, „zabawa na świeżym powietrzu”) – dworski piknik, festyn lub koncert w sielskiej, arkadyjskiej scenerii
(fr. menu – drobny, drobiazgi) – wytworny taniec dworski o umiarkowanym tempie, popularny we Francji od XIV do XVIII wieku
(fr. „muszla”) – asymetryczny ornament oparty na motywie przypominającym małżowiny, strzępiaste grzebienie lub płomienie
(fr. quardrille – odział jazdy, grupa jeźdźców) – figurowy taniec salonowy, wykonywany przez grupy złożone z dwóch par, zakończony tzw. galopem
(fr. „dom przyjemności”) – nieduży pałacyk, willa lub pawilon ogrodowy położony najczęściej za miastem, rezydencja okazjonalna, zaprojektowana jako miejsce odpoczynku dla zamożnych i szlachty
(łac. praeponderare – przewyższać wagą albo wpływem) – prymat, przewaga, pierwszeństwo
(oktawka) – gabinetowy instrument strunowo‑klawiszowy, odmiana klawesynu