Oświeceniowe satyry Ignacego Krasickiego
Satyra prawdę mówi
Satyra jako gatunek literacki wywodzi się ze starożytności, ale termin ten w znaczeniu ogólnym wiąże się również z prześmiewczym, krytycznym stosunkiem do otaczającej rzeczywistości. W Polsce w XVIII wieku satyra stała się jednym z najważniejszych gatunków o przesłaniu dydaktyczno‑moralizatorskim, prezentującym celowo przejaskrawiony obraz społeczeństwa, jego wad i obyczajów. Autorzy oświeceniowych satyr, w tym sam Ignacy Krasicki, który traktował satyry także jako literaturę rozrywkową, chętnie posługiwali się komizmem, ironiąironią i hiperboląhiperbolą, aby tym dosadniej zaprezentować ośmieszane typy ludzkie i ich przywary. Pouczanie i napominanie miało jednak odbywać się bez ataków personalnych. Nie należało również krytykować instytucji publicznych i zasad ustroju Rzeczypospolitej. Satyry nie mogły więc być paszkwilamipaszkwilami czy pamfletamipamfletami, czyli utworami zniesławiającymi i szkalującymi konkretną osobę. Należało pisać je starannym stylem, ale bliskim mowie potocznej. Jednorodność stylistyczna, zachowanie zasady decorumdecorum oraz jasność i przejrzystość wypowiedzi przy użyciu odpowiednich środków artystycznego przekazu miały gwarantować osiągnięcie celów perswazyjnychperswazyjnych. Satyry mogły przyjmować różne formy: dialogu (Żona modna, Pijaństwo), dialogu ujętego w cudzysłów (Do króla) lub monologu (Świat zepsuty).
OświeceniePonieważ satyra dawała odbicie świata w krzywym zwierciadle, wyjaskrawiała cechy ujemne, przedstawiała rzeczywistość w stanie zamieszania i chaosu, odchylenie od normy, musiał zatem istnieć jakiś wzór idealny, uznawany przez Krasickiego. W największym skrócie można by go sformułować następująco: Krasicki sądził [...], że współczesna cywilizacja doprowadziła do degeneracji społeczne instytucje i człowieka, do zaniku wartości autentycznych i rozkwitu pozornych. Człowiek kieruje się konwencjami wytworzonymi przez sztuczne potrzeby. Ideałem byłby stan równości społecznej, w którym każdy uzewnętrzniłby swą osobowość zgodnie z jej istotą, w sposób naturalny, ludzie porozumiewaliby się bez przywdziewania masek i sztucznych póz, realizowaliby podstawowe cnoty, wskazane zarówno w Dekalogu, jak i w pismach filozofów oświeceniowych.
Źródło: Mieczysław Klimowicz, Oświecenie , Warszawa 1999, s. 173.
Satyry(1779) Ignacego Krasickiego
Ignacy Krasicki napisał dwadzieścia dwie satyry, które składają się na dwa zbiory. Krytykował w nich sarmatyzmsarmatyzm oraz bezmyślne naśladowanie zachodnich mód i obyczajów. Stworzył całą galerię karykaturalnych postaci: dworzan, żon modnych, fircykówfircyków, graczy, pseudointelektualistów, przekupnych sędziów, okrutnych panów i osób niestroniących od alkoholu. Zgodnie z przyjętą konwencją gatunkową ośmieszał przywary, ale unikał ataków personalnych, dzięki czemu satyry poety miały uniwersalnąuniwersalną wymowę, mimo że były związane z sytuacją społeczną i polityczną Rzeczypospolitej w XVIII wieku. Do najsłynniejszych satyr Ignacego Krasickiego należą: Do króla, Palinodia, Świat zepsuty, Żona modna. Wraz z końcem XVIII wieku satyry przestały pełnić swoje funkcje dydaktyczne i rozrywkowe. Trudno było ośmieszać i piętnować wady narodu, który utracił niepodległość. Funkcje satyryczne zaczęła więc pełnić publicystyka.
WstępDla nas satyrą jest właściwie każdy utwór literacki, który ośmiesza lub piętnuje różne elementy otaczającej autora rzeczywistości uznane przez niego za niewłaściwe. [...] By osiągnąć zamierzony cel, autorzy satyr świadomie deformują rzeczywistość w sposób komiczny, chętnie posługują się karykaturą i groteskowym wyolbrzymieniem. Łatwo jednak zauważyć, że w ten sposób zdefiniowana satyra staje się właściwie zjawiskiem międzygatunkowym. Satyrą może być bowiem np. dramat czy powieść. Co więcej, terenem występowania satyry nie jest już w takim ujęciu wyłącznie literatura, lecz pojawiać się ona zaczyna także np. w grafice czy filmie.
Źródło: Jacek Sokolski, Wstęp , [w:] I. Krasicki, Satyry i listy , Wrocław 1990, s. 3–4.
O autorze
Ignacy Krasicki (1735–1801) – poeta polskiego oświecenia. Był blisko związany z obozem króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, który powierzył mu między innymi opracowanie programu „Monitora” – pierwszego polskojęzycznego czasopisma. Jest uważany za najwybitniejszego przedstawiciela klasycyzmu w polskiej literaturze. Do najbardziej znanych utworów Xięcia Biskupa Warmińskiego należą: Hymn do miłości ojczyzny (1774), Myszeida (1775), pierwsza polska powieść nowożytna Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki (1776), Monachomachia(1778), Bajki i przypowieści(1779), Satyry (cz. I, 1779), Antymonachomachia (1780),Wojna chocimska(1780) oraz wiele innych. Do dziś uznaje się go za wnikliwego obserwatora ludzkich zachowań z zacięciem dydaktycznym i moralizatorskim.
Książę Biskup Warmiński Ignacy Krasicki (1735‑1801)Pierwsze wydanie, opublikowane anonimowo w 1779 roku, zawierało dwanaście utworów: wiersz Do króla, na znak szacunku oddzielony od reszty, a następnie: Świat zepsuty, Złość ukryta i jawna, Szczęśliwość filutów, Marnotrawstwo, Oszczędność, Pijaństwo, Przestroga młodemu, Żona modna, Życie dworskie, Pan niewart sługi, Gracz i Palinodia. Drugi zbiorek, liczący osiem satyr, ukazał się w 1784 roku pod tytułem Wiersze X.B.W. Były to: Pochwała milczenia, Pochwała wieku, Pochwała głupstwa, Wziętość, Człowiek i zwierz, Klatki, Mędrek, Małżeństwo. Podróż wydrukowana została dopiero w 1802 roku w wydaniu Dmochowskiego.
Źródło: Paul Cazin, Książę Biskup Warmiński Ignacy Krasicki (1735–1801), oprac. Zbigniew Goliński, tłum. Michał Mroziński, Olsztyn 1983, s. 213.
Książę Biskup Warmiński Ignacy Krasicki (1735‑1801)Krasicki jest jednocześnie malarzem obyczajów i przewodnikiem sumień. Polscy krytycy zadawali sobie pytanie, czy w twórczości Krasickiego przeważa artysta, czy też moralista; Mieczysław Piszczkowski pisze:
'Dydaktyka jest niewątpliwie ważnym czynnikiem twórczości Księcia Biskupa, ale ustępuje miejsca artyzmowi i wyobraźni poetyckiej [...]. Cechą zasadniczą artyzmu Krasickiego jest pewien chłód i wstrzemięźliwość ekspresji, jest obiektywizm, jakby bezstronność w sposobie przedstawiania i oświetlania faktów i zagadnień. [...] Krasicki nie angażuje się osobiście w działalność agitacyjną, natomiast z obiektywną ciekawością studiuje duszę ludzką [...]. Z nieporównanym dowcipem wyśmiewa bystro zaobserwowane wady ludzkie'. [...]
Inwektywy, jakie [...] obficie miota, mają jednakowoż rzeczywisty i dokładnie określony cel humanistyczny. Nie chce nam się wierzyć, że w pierwotnym zamyśle satyry miały być dlań li tylko ćwiczeniem retorycznym. Nie walczy przecież o kwestie szkoły literackiej czy dobrego smaku. Nigdy nie widzimy, aby uderzał w 'złych pisarzy', atakuje zaledwie dwie przywary moralne nieodłącznie związane z ich rzemiosłem, jak próżność i zawiść [...]. Krasicki sądzi, iż działa na znacznie poważniejszym terenie, służy sprawie o większym znaczeniu. Jeśli zwalcza ludzkie przywary w ich polskiej postaci, to dlatego, by wykorzystując wyniki własnych obserwacji, być bliżej prawdy i życia, po to również, by okazać się bardziej przydatnym i pomocnym w dziele poprawy swego narodu.Źródło: Paul Cazin, Książę Biskup Warmiński Ignacy Krasicki (1735–1801), oprac. Zbigniew Goliński, tłum. Michał Mroziński, Olsztyn 1983, s. 213.
Słownik
(łac. decoro - ozdabiam) zasada zgodności treści z formą; jednorodność stylistyczna zapoczątkowana w starożytności przez Arystotelesa, a wykorzystywana na przykład w renesansie i oświeceniu; zgodnie z zasadą decorumutwory o doniosłej tematyce należało pisać stylem wysokim, a o lekkiej – stylem niskim, zbliżonym do mowy potocznej
modniś, strojniś, trzpiot, szaławiła, lekkoduch; jeden z typów bohaterów literatury oświeceniowej, ukazywany w sposób prześmiewczy, czasem karykaturalny, hołdował modzie w stylu rokoko oraz prowadził libertyński styl życia; sportretowany w komedii Franciszka Zabłockiego Fircyk w zalotach(1781)
(gr. upsilonpiepsilonrhobetaomicronlambda, hyperbole – przesada) – figura stylistyczna polegająca na celowej przesadzie w opisie czegoś, czyli wyolbrzymieniu, przejaskrawieniu opisywanej rzeczy lub zjawiska
(gr. eironeía – przestawianie, pozorowanie) – figura stylistyczna polegająca na celowo wprowadzanej sprzeczności między przekazywaną informacją a jej znaczeniem ukrytym; wyróżnia się trzy podstawowe rodzaje ironii: retoryczną, sokratejską i romantyczną; ironia bywa trudna do zidentyfikowania, nie można jej jednak utożsamiać z kłamstwem lub szyderstwem
(ang. pamphlet – broszura, krótka rozprawa na dany temat) – utwór publicystyczny lub literacki krytykujący i ośmieszający określone grupy społeczne, instytucje albo osoby
(wł. pasquillo) – najczęściej anonimowy, ośmieszający, obelżywy i oszczerczy utwór literacki, skierowany przeciwko konkretnej osobie
(łac. persuasio) – dowodzenie, wyjaśnianie; sztuka przekonywania kogoś do swoich racji
nurt w kulturze polskiej szlachty, zapoczątkowany pod koniec XVI w., popularny do połowy XVIII w.; dotyczył zarówno obyczaju, jak i światopoglądu i znalazł swoje odzwierciedlenie w sztuce i literaturze zwłaszcza okresu baroku; nazwa pochodzi od legendarnych starożytnych Sarmatów, od których miała się wywodzić polska szlachta; wzorem osobowym tego nurtu był szlachcic‑ziemianin, katolik, pielęgnujący takie wartości, jak wolność, równość (braci szlachty), swojskość, na gruncie sarmatyzmu powstało przekonanie o szczególnej roli polskiej szlachty w dziejach świata, co przejawiało się niechęcią do obcych, trwaniem przy tradycji (do której należał strój, ale też np. wystawne biesiadowanie, zamiłowanie do zabaw i gościnności, w myśl zasady „zastaw się, a postaw się”), w literaturze najpełniejszy wyraz nurt sarmacki znalazł w Pamiętnikach Jana Chryzostoma Paska i twórczości Wacława Potockiego
(łac. universum - wszystko, całość) - dotyczący wszystkiego lub wszystkich, obejmujący całość, mający wszechstronne zastosowanie