Język jako system

Język jest systemem, co oznacza, że jego elementy są ze sobą powiązane. Systemowość ujawnia się w hierarchicznej budowie, w której można wyróżnić poziomy: fonologicznyfonologiafonologiczny, morfologicznymorfologiamorfologiczny, składniowyskładniaskładniowy i znaczeniowy. Język stanowi otwarty system - wciąż powstają nowe wyrazy i zachodzą powolne zmiany w jego gramatycznej budowie. Jedna z ważniejszych cech języka to konwencjonalność - znaki odsyłają do rzeczywistości na mocy pewnej umowy.

R14v3gblo7g9J

Zdjęcie przedstawia kartę z podręcznika dla dzieci. Rysunek dziewczynki z dużym psem, pod spodem napis "Ala i As".

Język jako sposób poznawania świata

Język determinuje sposób poznania i rozumienia świata: im większy zasób słownictwa człowieka, tym bardziej złożony jest jego obraz świata. Język pełni zatem funkcję poznawczą (inaczej nazywaną kognitywną, przedstawieniową, symboliczną). Znaki językowe odsyłają za pośrednictwem pojęć do określonego wycinka rzeczywistości i w pewien sposób go zastępują. Funkcja ta umożliwia użytkownikom języka zdobywanie informacji o świecie. Nierozerwalnie łączy się z nią rola języka jako narzędzia informowania (komunikowania). Funkcja komunikatywna jest zorientowana na informację, którą nadawca chce przekazać odbiorcy, zatem - podobnie jak w przypadku funkcji przedstawieniowej - jest ona ukierunkowana na kontekst, czyli rzeczywistość pozajęzykową.

R19UCVBBU1J69

Ilustracja przedstawia widok podwórza otoczonego zabudowaniami oraz płotem z desek. Na podwórzu stoją dwie kobiety ubrane w płaszcze i czapki, są odwrócone tyłem do widza. Obok stoi mężczyzna, uchwycony z profilu. Rozmawiają ze sobą. Między budynkami rosną drzewa bez liści. Obraz utrzymany jest w ponurej kolorystyce.

Język jako narzędzie porozumiewania się

Język jest narzędziem porozumiewania się społeczności, pełni więc funkcję socjalizującą. Dzięki temu, że człowiek posługuje się konkretnym językiem, przynależy do wspólnoty o określonej tożsamości, kształtowanej przez tę grupę. Język umożliwia tworzenie, zbieranie, magazynowanie i przekazywanie całej wiedzy, stanów duchowych i emocjonalnych, przeżyć oraz doświadczeń poprzednich pokoleń w postaci różnego rodzaju tekstów kultury. Odgrywa zatem rolę kulturotwórczą.

Dzięki funkcji socjalizującej języka jego użytkownicy mogą odgrywać określone role społeczne, a także rozpoznawać role odgrywane przez innych. Na przykład zwrot: „Szanowny Panie Profesorze” wskazuje na funkcję pełnioną przez odbiorcę komunikatu, a jednocześnie świadczy o prestiżu i szacunku, jakim jest otaczany. Krańcowo inne nacechowanie ma komunikat: „Podły kłamco!”, wskazujący na negatywną rolę społeczną, jaką odgrywa obiorca komunikatu.

Umiejętność właściwego interpretowania sytuacji społecznych oraz funkcji pełnionych przez ich uczestników nazywana jest sprawnością socjolingwistyczną.

R1L9LBNEJ1AZV

Obraz przedstawia dwie kobiety w średnim wieku, ujęte do piersi. Noszą czerwone suknie. Czarne włosy mają upięte w koki. Jedna, po prawej stronie, trzyma drugą za ramię i nachyla się do jej ucha, jakby chciała coś przekazać. Druga patrzy na widza ze zniecierpliwieniem. Tło jest ciemne.

Roman Jakobson

RXMmpOoUd9QWK1

Fotografia przedstawia portret starego mężczyzny. Postać ukazana jest od piersi w górę. Mężczyzna prezentuje prawy półprofil. Jego twarz jest owalna. Mężczyzna ma wysokie, zmarszczone czoło. Włosy mężczyzny są krótkie, sterczące do góry. Postać ma krzaczaste, osiwiałe brwi. Jego oczy są zwężone, otoczone gęstą siatką zmarszczek. Patrzy na nas. Nos mężczyzny jest wydatny. Mężczyzna ma na jego nasadzie okulary w grubej oprawie. Jego twarz jest gładko ogolona. Ma lekko skrzywione usta. Jest ubrany w koszulę, krawat i marynarkę.

Roman Jakobson był XX‑wiecznym rosyjskim językoznawcą. W artykule Poetyka w świetle językoznawstwa opublikował jeden z najbardziej znanych schematów komunikacji językowej. Zaproponował on model uwzględniający 6 elementów: nadawcę, odbiorcę, kod, kontekstkontekstkontekst, kontakt i komunikat. Nadawca osadzony w określonym kontekście nawiązuje kontakt z odbiorcą i kieruje do niego swój komunikat przy pomocy kodu. Każdemu elementowi Jakobson przyporządkował adekwatną funkcję.

Roman Jakobson o czynnikach aktu mowy

Krytyka modelu Jakobsona

Zaproponowany przez Romana Jakobsona schemat komunikacji bywa poddawany krytyce. Jako argumenty na niepełność schematu najczęściej podaje się braki następujących założeń:

• istnieje możliwość komunikowania się bez konieczności bezpośredniego kontaktu,

• istnieje możliwość pełnienia różnych ról przez uczestników aktu komunikowania się (nakładanie się ról na siebie),

• poprawna komunikacja nie zachodzi przy jednorazowych, spontanicznych wypowiedziach (konieczność przepływu informacji),

• istnieje możliwość pojawienia się czynników zewnętrznych, które mogą wpłynąć na jakość komunikacji.

Pozakomunikacyjne funkcje języka

Do pozakomunikacyjnych funkcji języka należą m.in. funkcja magiczna i sprawcza (performatywna). Ta pierwsza ma za zadanie zmieniać rzeczywistość zgodnie z wiarą nadawcy w nadprzyrodzoną moc słów. Należą tu zaklęcie, życzenie, przekleństwo, modlitwa itd. Natomiast funkcja sprawcza zmienia rzeczywistość na mocy aktów sakramentalnych, urzędowych lub konwencji społecznej. Wypowiedzi performatywne opisał John Langshaw Austin w pracy Jak działać słowami. Do performatywów zaliczył wypowiedzi, dla których nie da się ustalić prawdziwości, np. Ogłaszam was mężem i żoną, Mianuję cię generałem, Obiecuję. Ten rodzaj aktów mowy stanowi jednocześnie działanie, ponieważ kreuje nową rzeczywistość: np. zmienia stan cywilny danej osoby lub stwarza zobowiązanie.

Słownik