My z Napoleonem. Nadzieje a rzeczywistość
Księstwo Warszawskie w planach Napoleona
Napoleon Bonaparte początkowo (w latach 1797‑1805) traktował Polaków jako jedną z licznych formacji najemnych, którymi dowodził. Gdy w 1806 r. wysyłał generała Jana Henryka Dąbrowskiego, aby ten zorganizował bunt w Wielkopolsce przeciw Prusakom, liczył na polską pomoc, ale nie traktował jej jako czegoś istotnego. Sprawne utworzenie Księstwa Warszawskiego i jego armia, która (w 1809 r.) pobiła dwukrotnie silniejszych Austriaków, zaimponowały cesarzowi Francuzów. Zagrożenie dla jego imperium ze strony Rosji doprowadziło Bonapartego w końcu do przekonania, że należy ją odepchnąć za przedrozbiorowe granice i odgrodzić się Polską. O względy Polaków rywalizował wówczas (w 1812 r.) z Aleksandrem I, carem Rosji. Po latach tak ich obu stosunek do Polski oceni w Pamiętniku Walerian Łukasiński: O Aleksandrze: chciał Polski dla siebie
i o Napoleonie: żądał jej istnienia dla ludzkości i bezpieczeństwa Europy
*. Czy jednak jego stosunek do walki Polaków o niepodległość był faktycznie tak pozytywny? A może rację mają ci, którzy podkreślają wyrachowanie i cynizm Bonapartego?
Opiszesz, jak doszło do powstania Księstwa Warszawskiego.
Wyjaśnisz, dlaczego Księstwo nie obejmowało obszaru całej Rzeczypospolitej przedrozbiorowej.
Scharakteryzujesz, w jaki sposób zorganizowana była władza w Księstwie.
Mapa - Podział ziem Rzeczypospolitej 1772 - 1795
Zapoznaj się z mapą interaktywna i wykonaj polecenie
Omów krótko, w jaki sposób przebiegały zabory w Rzeczypospolitej. Wskaż zaborców i lata kolejnych zaborów.
Omów na podstawie opisu mapy przebieg zaborów. Wymień nazwy państw zaborczych i etapy rozbioru Rzeczypospolitej.
Księstwo Warszawskie – małe państwo wielkich nadziei
Jesienią 1806 r. panująca w Prusach monarchia Hohenzollernów poniosła klęskę w podwójnej bitwie pod Jeną i Auerstedt (niedaleko Lipska), na terenie jednego z księstw niemieckich. Cesarz Francuzów wkroczył do Berlina. Konflikt z Prusami przerodził się w wojnę z IV koalicją, do której przystąpili także Anglicy i Rosjanie. Siły prusko‑rosyjskie zostały jednak rozbite podczas zimowej kampanii w Prusach Wschodnich.
Chcąc jeszcze bardziej osłabić Prusy, Napoleon postanowił podjąć sprawę polską. W tym celu zwrócił się z prośbą o pomoc do przebywającego we Francji Tadeusza Kościuszki, ale przywódca insurekcji 1794 r., mając w pamięci los legionistów na San Domingo, postawił warunki nie do przyjęcia. Nie ufał Bonapartemu, widząc w nim dyktatora występującego przeciw ideałom republikańskim i wykorzystującego Polaków dla własnych celów. Podkreślał, że może stanąć na czele rodaków jedynie wówczas, gdy Napoleon zapewni, że prowadzi wojnę w celu odbudowy Polski w jego dawnych granicach, a ustrój niepodległego państwa polskiego będzie się opierał na demokratycznej konstytucji. W tej sytuacji cesarz skorzystał z pomocy twórców Legionów, gen. Jana Henryka Dąbrowskiego oraz Józefa Wybickiego, którzy 3 listopada 1806 r. wydali odezwę wzywającą Polaków do powstania przeciw Prusakom. Zlikwidowanie przez poznaniaków administracji i policji zaborczej okazało się jednak niepotrzebne, gdyż rozbite wojska pruskie uciekły do Prus Wschodnich. W skalę klęski nie mógł uwierzyć pruski komendant Poznania – opuścił on miasto dopiero po powrocie z Berlina specjalnego kuriera, który potwierdził wiadomość o zajęciu stolicy przez Francuzów.
Tymczasem Napoleon po zajęciu Poznania i Warszawy, do której wjechał incognito pod osłoną nocy, unikał wszelkich obietnic wobec Polaków. Dopiero perspektywa zimowej kampanii w Prusach Wschodnich i trudności zaopatrzeniowe armii francuskiej zmusiły go do złożenia wyczekiwanej deklaracji. Na początku 1807 r. cesarz wydał dekret, uznający zaimprowizowane władze polskie na czele z Komisją Rządzącą. Przewodził jej sędziwy marszałek Sejmu Wielkiego Stanisław Małachowski, któremu towarzyszyli m.in. książę Józef Poniatowski oraz Stanisław Kostka Potocki, brat Ignacego i poseł na Sejm Wielki. Stan tymczasowości utrzymywał się przez następne pół roku, choć w międzyczasie stworzono administrację oraz armię polską, liczącą 40 tys. żołnierzy, która u boku Francuzów wzięła udział w walkach na Pomorzu.
Powstaje Księstwo
Dopiero w lipcu 1807 r., na mocy pokoju w Tylży zawartego przez Napoleona z cesarzem rosyjskim Aleksandrem I i królem Prus Fryderykiem Wilhelmem III, powstało Księstwo Warszawskie. W jego skład weszły ziemie zajęte przez Prusy w II i III rozbiorze, z wyjątkiem ustanowionego wolnym miastem Gdańska oraz Białostocczyzny, którą oddano Rosji na znak przyjaźni. W sumie terytorium nowego państwa obejmowało 104 tys. kmIndeks górny 22, zamieszkane było przez 2,6 mln ludności. Polaków rozczarowały nie tylko jego niewielkie rozmiary, lecz także nazwa, w której nie znalazło się słowo „Polska”, gdyż Napoleonowi zależało na dobrych stosunkach ze wschodnim imperatorem i jego udziale w blokadzie kontynentalnej Anglii.
Mapa - Księstwo Warszawskie
Zapoznaj się z mapą interaktywną i wykonaj kolejne polecenia.
Dnia 5 października 1807 roku nastąpiło rozwiązanie Komisji Rządzącej: wykonał je komisarz króla saskiego i księcia warszawskiego hrabia de Schonfeldt i zarazem objął kraj nasz w posiadanie w imieniu swego monarchy.
Nie takiego rezultatu spodziewali się nasi ojcowie. Z tym wszystkim nadrabiano miną, dziękowano za dobrodziejstwa, a tym rozgłosem wdzięczności chciano wywołać dalsze skutki w miarę wypadków, jakie w przyszłości zdarzyć się mogą. Byli tacy, którzy ślepo wierzyli w Napoleona i można zrozumieć ich obłęd, porównując ówczesny rząd Księstwa Warszawskiego z zupełnym rozpostarciem się niemczyzny za czasów pruskich. Zimniejsi milczeli i narzekali po cichu. Opowiadano, że jakiś cudzoziemiec przyjechawszy za Wartę i Prosnę zapytał się:
— Cóż to za kraj?
— Księstwo Warszawskie — odpowiedziano.
— Któż tu panuje?
— Król saski.
— Jakież tu wojsko?
— Polskie.
— Jakież prawa?
— Francuskie.
— A jakież pieniądze?
— Pruskie.
— To jakaś wieża babilońska — odpowiedział podróżny.
Polska w latach 1795‑1864, Wybór tekstów źródłowych do nauczania historii, wybór i opracowanie Izabela Rusinowa, Warszawa 1986, str. 57
Fragment anonimowego utworu satyrycznego
Co to jest Księstwo Warszawskie?
Jest to dziecko nieprawego łoża, w kolebce drogo kosztującej, a Bóg wie, czy się uchowa, bo jak lekarze mówią, iż umrze na odrę.
(…)
Jakie trzeba mieć zasługi, aby dostać urzędu?
Najprzód trzeba być członkiem loży masońskiej, potem być znanym któremu z panów przez dawną swą podłość lub jego być służalcem, nareszcie trzeba umieć oszukiwać – kraść skarb i zdzierać z ludzi.
(…)
Czy urzędnik powinien być sumienny?
Owszem, sumienie i religia największą są do urzędu przeszkodą i gdy się znajdzie na urzędzie religiant sumienny, jest on w gronie urzędników jako bonifrater [zakonnik reguły Braci miłosiernych] między wariatami, którzy wszystko do góry nogami przewracają.
(…)
Co to jest miłość ojczyzny?
Jest to egoizm libertyński, duszący łatwowiernych Polaków, których masoneria pod nazwiskiem patriotów ukryta garnie do swojej „matni”.
Polska w latach 1795‑1864. Wybór tekstów źródłowych do nauczania historii, wybór i opracowanie Izabela Rusinowa, Warszawa 1986, str. 59 ziemie przyłączone do Księstwa Warszawskiego w 1809 r. Obroty i saldo handlu zagranicznego Księstwa Warszawskiego
A. Ogółem
Tabela podaje informacje na temat obrotów i salda handlu zagranicznego Księstwa Warszawskiego ogółem. Obroty w 1807/08 roku wynosiły (w tysiącach złotych polskich): 52 580, w 1808/09 – 74 172, w 1810/11 – 54 081. Import w 1807/08 roku wynosił (w tysiącach złotych polskich): 33 348, w 1808/09 – 51 098, w 1810/11 – 21 636. Eksport w 1807/08 roku wynosił (w tysiącach złotych polskich): 19 232, w 1808/09 – 23 074, w 1810/11 – 32 445. Saldo w 1807/08 roku wynosiło (w tysiącach złotych polskich): -14 116, w 1808/09 – -28 024, w 1810/11 – +7 209.
B. Według krajów
Tabela podaje informacje na temat obrotów i salda handlu zagranicznego Księstwa Warszawskiego według krajów. Wyszczególnienie (w tysiącach polskich złotych): obroty w 1808/09 – ogółem - 74 172; Rosja – 12 345; Prusy – 50 698; Saksonia – 2 099; Austria – 9 030; Francja – 0. Obroty w 1810/11 - – ogółem - 73 119; Rosja – 18 366; Prusy – 41 799; Saksonia – 3 652; Austria – 8 722; Francja – 580. Import w 1808/09 - – ogółem - 51 098; Rosja – 8 769; Prusy – 32 396; Saksonia – 1 470; Austria – 8 463; Francja – 0. Import w 1810/11 - – ogółem - 32 955; Rosja – 8 872; Prusy – 15 477; Saksonia – 2 305; Austria – 5 721; Francja – 580. Eksport w 1808/09 - – ogółem - 23 074; Rosja – 3 576; Prusy – 18 302; Saksonia – 629; Austria – 567; Francja – 0. Eksport w 1810/11 - – ogółem - 40 164; Rosja – 9 494; Prusy – 26 322; Saksonia – 1 347; Austria – 3 001; Francja – 0. Saldo w 1808/09 - – ogółem - -28 024; Rosja – -5 193; Prusy – -14 094; Saksonia – -841; Austria – -7 896; Francja – 0. Saldo w 1810/11 - – ogółem - 7 209; Rosja – 622; Prusy – 10 845; Saksonia – -958; Austria – -2720; Francja – -580.
Wydatki budżetu Księstwa Warszawskiego w roku budżetowym 1810/1811aTabela zawiera informacje na temat wydatków budżetu Księstwa Warszawskiego w roku budżetowym 1810/1811. Ogółem: w tys. zł.: 73 961; w odsetkach 100. Dla Księcia: w tys. zł.: 3 500; w odsetkach 4,7. Władze wyższe: w tys. zł.: 1 163; w odsetkach 1,6. Wydział wojskowy: w tys. zł.: 46 095; w odsetkach 62,3. Wydział spraw wewnętrznych i policji: w tys. zł.: 7 082; w odsetkach 9,6. Wydział skarbowy: w tys. zł.: 5 013; w odsetkach 6,8. Wydział sprawiedliwości: w tys. zł.: 3 509; w odsetkach 4,7. Wydział edukacji: w tys. zł.: 1 945; w odsetkach 2,6. Dobra i lasy: w tys. zł.: 2 948; w odsetkach 4,0. Inne wydatki: w tys. zł.: 2 706; w odsetkach 3,7. a Dotyczy 10 departamentów.
Uwaga. W roku budżetowym 1807/08 (6 departamentów) wydatki wynosiły 29,9 mln złp (w tym na wojsko przeznaczono 20,9 mln złp, tj. ok. 70%), a deficyt ― ok. 17 mln złp. W roku budżetowym 1810/11 (10 departamentów) deficyt wynosił ok. 25 mln złp, a długi ― 91 mln złp. W 1811 r. planowano zmniejszyć wydatki; w roku budżetowym 1811/12 preliminowano wydatki w wysokości 68 133 tys. złp (w tym na wojsko ― 42 611 tys. złp).
Za: Historia Polski w liczbach, tom II: Gospodarka, Warszawa 2006, str. 288, 318‑319 Wolne Miasto Gdańsk 1807‑1815. granice Królestwa Polskiego w 1815 r. Wolne Miasto Kraków w 1815 r. działania wojsk polskich w 1807 r. Umundurowanie wojska Księstwa Warszawskiego wg pamiętników Franciszka Gajewskiego
(…) W następstwie ubierano piechotę w mundury granatowe według kroju mundurów francuskich, wyłogi, kołnierz i łapki były karmazynowe, żołnierz nosił białe płócienne spodnie na kamaszach letnią porą, a granatowe pantalony w zimie. Miał białą kamizelkę z łapkami, okrągłe szako [wysoka czapka wojskowa] na głowie z pomponem i kordonami. Wyborcze kompanie nosiły bermyce [futrzana czapka wojskowa]. Cała piechota miała białe płaszcze według zakroju francuskiego. Guziki i szlify były białe. (…) I orzeł polski wznosił się nad batalionem, wiernie go strzegli żołnierze (…)
Ułani byli ubrani w mundury granatowe z odmiennymi wyłogami, nosili łapki czarne skórzane, ozdobione blachą białą od przodu, wyobrażającą pół słońca promieniejącego, na której był przykuty żółty numer pułku, czapka była ozdobiona kordonami białymi, przy prawej stronie jaśniała kokarda narodowa, a na niej krzyż biały posrebrzany. Do parady powiewało pióro na czapce. Cała konnica polska nosiła szaraczkowe rajtuzy [spodnie do konnej jazdy], skórą obszyte, w codziennym stroju, w czasie parady mieli ułani szarawary granatowe z lampasem w barwie kołnierza. Lanca z chorągiewką na wpół karmazynową, na wpół białą, pałasz szeroki i jeden pistolet składały uzbrojenie ułana, roty flankierskie miały karabinki. Strzelcy konni byli całkowicie ubrani jak francuscy strzelcy konni. Husarzy mieli mantylki [pelerynka] i dolmany [krótkie płaszcze] granatowe, jedni z sznurami białymi, drudzy z sznurami żółtymi. (…)
Artyleria polska była przyodziana w mundury ciemnozielone z kołnierzem, wyłogami i łapkami czarnymi, a pasowymi wypustkami, nosiła pantalony zielone z pąsowym lampasem w paradzie, a płócienne białe pantalony w czasie codziennym letnią porą. Miała kamasze krótkie pod pantalonami. Nosiła szako z kordonami pąsowymi, pomponem i kokardą narodową na przodku. Artyleria miała mosiężne guziki, a oficerowie nosili szlify złote. Na przodku szaka były dwie mosiężne lufy armatnie na krzyż. Artyleria konna nosiła szaserskie kurtki zielone z czarnym kołnierzem i łapkami, a pąsowymi wypustkami. (…)
Za: B. Baranowski, W. Bortnowski, W. Lewandowski, Dzieje wojskowości polskiej do roku 1831 (wypisy źródłowe), Wydawnictwo MON „Prasa Wojskowa”, 1949, str. 227‑229 działania wojsk polskich w 1809 r. Dyscyplina w wojsku Księstwa Warszawskiego wg pamiętników Franciszka Gajewskiego
(…) Duch ówczesnego wojska nie pozostawiał nic do życzenia, oficerowie pilnowali wszyscy prawideł honoru, niecierpieli pomiędzy sobą jakiegokolwiek czynu dwuznacznego, a jeżeli przypadkiem który kolega skaził mundur brudnym czynem, taki pomimo wszelkiej protekcji musiał się podać o uwolnienie od służby. Natomiast panowała wielka wolność w pułkach, nie wglądano w drobnostki, a postępki, które były by pociągnęły za sobą niezawodnie uwięzienie w fortecy w czasie organizacji za w. ks. Konstantego, uchodziły bezkarnie. (…)
Kary cielesnej nie było w wojsku, żołnierz, prowadzony honorem, poznał wnet własną godność, a, jeżeli się splamił brudnym czynem kompania go sądziła. Taki sąd kompanii był okropny, żołnierze nie mieli litości nad delikwentem, wybierali z pomiędzy siebie sędziów, a wyrok, przysłany dowódcy kompanii, musiał tenże każdego razu złagodzić. Dezercja śmiercią była karana, jeżeli się zdarzyła w czasie wojny; jeżeli w czasie pokoju, szedł dezerter w kajdany. Występek przeciwko subordynacji był karany rozmaicie, od aresztu aż do kary śmierci, według wielkości winy. Kradzież była karana kajdanami, pijakowi lano wodę na głowę aż do otrzeźwienia. Dla mniejszych przestępstw był szyldwach kilkodniowy, warta kilkodniowa, stanie kilkogodzinne pod bronią przy odwachu, maszerowanie pieszo przy tylnej straży. Jeżeli cały oddział zawinił, musiał występować z mundurami przewróconymi albo wypełniać służbę za drugich. Najsroższą karą jednakże był sąd kompanii. (…)
Za: B. Baranowski, W. Bortnowski, W. Lewandowski, Dzieje wojskowości polskiej do roku 1831 (wypisy źródłowe), Wydawnictwo MON „Prasa Wojskowa”, 1949, str. 230‑231.
Oceń sytuację gospodarczą Księstwa Warszawskiego.
Wyjaśnij, dlaczego Księstwo Warszawskie wzbudzało różne oceny wśród samych Polaków.
Konstytucja
W dniu 22 lipca 1807 r. Napoleon – jak mówiono z francuska – oktrojował, czyli nadał, Księstwu konstytucję, wzorowaną na ustawach zasadniczych innych państw zależnych od Francji. Uroczystość odbyła się w Dreźnie, jako że tron warszawski przypadł królowi Saksonii Fryderykowi Augustowi Wettinowi, wnukowi Augusta III, wyznaczonemu na polskiego władcę jeszcze przez Sejm Czteroletni. Konstytucja wprowadzała trójpodział władzy, przewagę rezerwując dla władzy wykonawczej, ściśle zaś dla samego księcia, który mianował członków Rady Stanu, senatorów i ministrów. Wśród tych ostatnich nie było ministra spraw zagranicznych, gdyż jego zadania teoretycznie spełniał szef dyplomacji saskiej, w praktyce zaś polityka zagraniczna Księstwa podporządkowana była Francji.
Wyjaśnij, jak oktrojowanie konstytucji miało się do dawnych tradycji politycznych Rzeczypospolitej.
Ustrój nowego państwa
Napoleon po zakończeniu rozmów z Rosją i Prusami zaczął wycofywać się na zachód. Po drodze zatrzymał się w Dreźnie i wezwał do siebie członków Komisji Rządzącej. Jej przedstawiciele mieli gotowy projekt konstytucji Księstwa Warszawskiego oparty na Konstytucji 3 maja oraz Deklaracji praw człowieka i obywatela. Nie została ona jednak przyjęta przez Napoleona - cesarz miał przygotowaną własną wersję ustawy zasadniczej i nie zamierzał ustąpić. Postępując zgodnie ze swoimi zasadami, podyktował członkom Komisji główne reguły ustrojowe charakterystyczne dla Francji napoleońskiej i państw wasalnych Wielkiego Cesarstwa.
Podstawą nowej konstytucji była reguła, iż władza wykonawcza jest nadrzędna wobec władz ustawodawczej i sądowniczej. Sprawowali ją dziedziczny monarcha, Rada Stanu i Rada Ministrów. Władca Księstwa Warszawskiego miał inicjatywę ustawodawczą oraz pełnię władzy wykonawczej, co oznaczało, że Rada Stanu i Rada Ministrów mu podlegały. W praktyce jednak Księstwem rządziła Rada Ministrów, ponieważ Fryderyk August rzadko bywał w Warszawie. Najważniejszymi ministrami zostali prezes Stanisław Małachowski, minister sprawiedliwości Feliks Łubieński oraz minister wojny książę Józef Poniatowski. Zarówno nad monarchą, jak i nad Radą Ministrów kontrolę sprawował francuski rezydent.
Władzą ustawodawczą dysponowali monarcha i sejm. Ten pierwszy miał prawo inicjatywy ustawodawczej i zwoływania sejmu oraz wydawania dekretów w sprawach, których nie obejmował sejm dwuizbowy. W skład sejmu Księstwa Warszawskiego wchodziły senat oraz izba poselska. Obradom senatu przewodniczył monarcha. Izba poselska składała się z posłów, deputowanych i radców stanu. Członkowie sejmu wybierani byli na dziewięć lat, ale co trzy lata ustępowała jedna trzecia członków wskazana w losowaniu. Sejm zbierał się raz na dwa lata.
W powiatach sądownictwo cywilne sprawowały sądy pokoju, w departamentach funkcjonowały trybunały cywilne. Działał jeden dla całego Księstwa sąd apelacyjny z siedzibą w Warszawie. Sądownictwo karne leżało w gestii sądów kryminalnych, z których jeden przypadał na dwa departamenty. W zakresie prawa cywilnego wprowadzony został w Księstwie Kodeks Napoleona.
Armia do 1809 r.
Kontyngent Księstwa ustalono na 30 tys. żołnierzy. Minister wojny sprawował jednoosobowo władzę administracyjno‑wojskową.
Umundurowanie żołnierzy oparte było częściowo na wzorach armii polskiej, a częściowo oddziałów napoleońskich oraz wojsk zaborców. Mundury we wszystkich pułkach ujednolicono dopiero w 1810 roku.
Gospodarka Księstwa Warszawskiego
Przemysł i handel Księstwa Warszawskiego znajdowały się w kryzysie, na co wpływ miały, między innymi, działania wojenne i przemarsze wojsk. Nie bez wpływu na gospodarkę Księstwa pozostawała również skostniała forma gospodarowania polskiej szlachty, która nie potrafiła odnaleźć się w nowych warunkach i nie rezygnowała
z pańszczyzny na rzecz pracy najemnej. Do kryzysu przyczyniło się także zamknięcie dróg eksportu, w tym obowiązująca blokada kontynentalna wobec Anglii, co hamowało eksport zboża i w efekcie pociągało za sobą spadek jego cen na rynku wewnętrznym.
Właściciele ziemscy, aby zapobiegać spadkowi stopy życiowej, zwiększali ciężary chłopskie. Chłopi z kolei, otrzymawszy wolność osobistą, mogli opuszczać dobra ziemskie, tym samym przyczyniając się do wzrostu bezrobocia w miastach. Dobrą koniunkturę miały tylko działy gospodarki produkujące na potrzeby wojska, w tym ci ziemianie, którzy potrafili dostosować się do zmienionych warunków gospodarczych, np. rozwijali hodowlę owiec, a wełnę eksportowali. Nie była to jednak skala masowa. Władze starały się wesprzeć przemysł poprzez gwarantowanie przywilejów dla rzemieślników, którzy osiedlą się w Księstwie. Rozwijano też zakłady rządowe, między innymi kopalnie i huty. Warunki te wpłynęły na rozwój miast. Sytuacja gospodarcza stała się więc dla jednych przyczyną do ruiny, innym dawała możliwość awansu.
Powołanie do życia Księstwa Warszawskiego umożliwiło odbudowę polskiej kultury i szkolnictwa. W 1807 r. powołano Izbę Edukacyjną, która nawiązywała do tradycji Komisji Edukacji Narodowej. W ramach działalności Izby organizowano na nowo szkoły elementarne (szkoły wiejskie i miejskie, dla chłopów i mieszczan), szkoły podwydziałowe (dwuletnie) i wydziałowe (trzyletnie) oraz szkoły średnie w miastach. W szkolnictwie przywrócono język polski. W kolejnych latach otwarto Szkołę Prawa (1808 r.) i Szkołę Lekarską (1810 r.). Rozwijała się także twórczość naukowa i literacka. W 1810 r. Izba Edukacyjna – wzorem KEN powołała Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych.
Życie kulturalne
Powołanie do życia Księstwa Warszawskiego umożliwiło odbudowę polskiej kultury i szkolnictwa. W 1807 r. powołano Izbę Edukacyjną, która nawiązywała do tradycji Komisji Edukacji Narodowej. W ramach działalności Izby organizowano na nowo szkoły elementarne (szkoły wiejskie i miejskie, dla chłopów i mieszczan), szkoły podwydziałowe (dwuletnie) i wydziałowe (trzyletnie) oraz szkoły średnie w miastach. W szkolnictwie przywrócono język polski. W kolejnych latach otwarto Szkołę Prawa (1808 r.) i Szkołę Lekarską (1810 r.). Rozwijała się także twórczość naukowa i literacka. W 1810 r. Izba Edukacyjna – wzorem KEN powołała Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych.
Podstawę prawną organizacji szkolnictwa elementarnego stanowiła ustawa z 1808 r. , która zapowiadała, że żadna wieś ani miasteczko nie może pozostać bez właściwej dla siebie szkoły. Wprowadzała obowiązek szkolny zarówno dla chłopców, jak i dla dziewcząt. Liczba szkół wzrosła kilkukrotnie. W roku 1811 wydany został opracowany według najnowszych ówcześnie osiągnięć edukacyjnych elementarz autorstwa Konstantego Wolskiego.
Trenuj i ćwicz
Rozstrzygnij, czy treść obrazu Marcella Bacciarellego dowodzi, że konstytucja Księstwa Warszawskiego była ustawą uchwaloną czy oktrojowaną (narzuconą). Uzasadnij odpowiedź, odwołując się do treści obrazu oraz własnej wiedzy.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj polecenia.
Traktat tylżycki z 1807 r.
Artykuł XIX
Miasto Gdańsk z terytorium położonym w promieniu dwóch godzin drogi będzie przywrócone w swojej niepodległości pod protekcją Jego Królewskiej Mości Króla Prus i Jego Królewskiej Mości Króla Saksonii i będzie rządziło się prawami, którymi cieszyło się w czasach, gdy było niepodległe.
Artykuł XX
Jego Królewska Mość Król Prus i Jego Królewska Mość Król Saksonii nie będą mogli niepokoić miasta Gdańsk żadnymi zakazami, blokować żeglugę na Wiśle nakładaniem jakichkolwiek opłat, praw i podatków w jakiejkolwiek postaci.
Artykuł XXI
Miasto, port i terytorium Gdańska pozostaną zamknięte dla handlu i żeglugi Anglików na czas trwania teraźniejszej wojny morskiej.
Cytat za: Artykuł Dekret grudniowy, Wikiźródła.org, [dostęp: 13.08.2019].
Zapoznaj się z podanymi źródłami i wykonaj polecenia.
Źródło A
Dekret grudniowy z 1807 r.W Pałacu Naszym w Warszawie, d. 21 Miesiąca Grudnia 1807 […] postanowiliśmy i stanowimy, jak następuje:
Art. 1.
Każdy rolnik, włościanin i z wyrobku żyjący, nie mający już poprzednio za dobrowolnym układem nadanego sobie prawa własności lub za lata udzielonego, wolny jest wyprowadzić się z miejsca, w którym dotąd zostawał, i przenieść się w obrębie Księstwa Warszawskiego tam, gdzie dobra wola jego będzie.
Art. 2.
Winien jednakże opowiedzieć się wprzódy dziedzicowi, który wstrzymać onego nie mocen jest, tudzież zwierzchności wskazanej od niego władzy administracyjnej powiatowej, która o każdym wynoszącym się i przybywającym, w okręgu swojego powiatu, rządowi raport uczynić powinna.
Źródło: Dekret grudniowy z 1807 r. Cytat za: Artykuł Dekret grudniowy, Wikiźródła.org, [dostęp: 13.08.2019].
Źródło B
Konstytucja Księstwa Warszawskiego z 1807 r.Art. 2.
Wszelka cześć religijna jest wolna i publiczna. […]Art. 4.
Znosi się niewolę. Wszyscy obywatele są równi przed obliczem prawa. Stan osób zostaje pod opieką trybunałów. […]Art. 6.
Rząd jest w osobie króla. On sprawuje w całej swojej zupełności urzędowania władzy wykonawczej. Przy nim jest praw początkowanie.Źródło: Konstytucja Księstwa Warszawskiego z 1807 r. Cytat za: Artykuł Konstytucja Księstwa Warszawskiego, Wikiźródła.org, [dostęp: 13.08.2019].
Zapoznaj się z tekstem źródłowym, a następnie wykonaj polecenie.
Ustawa konstytucyjna Księstwa Warszawskiego z dnia 22 lipca 1807 r. (fragmenty)Tytuł II. O rządzie
Art. 5. Korona Książęca Warszawska jest dziedziczną w osobie króla saskiego, jego potomków, dziedziców i następców, podług porządku następstwa ustanowionego w domu saskim.
Art. 6. Rząd jest w osobie króla. On sprawuje w całej swojej zupełności urzędowania władzy wykonawczej. Przy nim jest praw początkowanie.
Art. 7. Król może zdać na wicekróla część swojej władzy, której jemu samemu przez siebie sprawować nie będzie się podobało.
Art. 8. Jeżeli królowi nie podoba się mianować wicekróla, mianuje prezesa Rady Ministrów. W tym przypadku interesy rozmaitych ministrów będą roztrząsane w tej Radzie dla przedstawienia ich królowi do potwierdzenia.
Art. 9. Król zwołuje, odracza i wyznacza dzień na zgromadzenie głównego sejmu. Zwołuje także sejmiki, czyli zgromadzenia powiatowe, i zgromadzenia gminne. Prezyduje w senacie, gdy to przyzwoitym osądzi.
Art. 10. Dobra korony książęcej składają się, naprzód, z rocznego dochodu wynoszącego siedem milionów zł polskich przez połowę w dobrach królewskich, a przez połowę w gotowiźnie ze skarbu publicznego, po wtóre, z pałacu królewskiego w Warszawie i z pałacu saskiego.Tytuł III. O ministrach i Radzie Stanu
Art. 11. Skład ministerium jest następujący: minister sprawiedliwości, minister wewnętrzny i czci religijnych, minister wojny, minister przychodów i skarbu, minister policji, minister sekretarz stanu. Ministrowie są odpowiedzialnymi.
Art. 12. Gdy się królowi spodoba zdać na wicekróla część władzy swojej, której sobie samemu nie zachował, każdy z ministrów pracuje oddzielnie z wicekrólem.
Art. 13. Kiedy król nie mianował wicekróla, ministrowie zgromadzają się na radę ministrów stosownie do tego, co się rzekło wyżej w 8 artykule.
Art. 14. Rada Stanu składa się z ministrów. Zgromadza się pod prezydencją króla lub wicekróla albo prezesa mianowanego przez króla.
Art. 15. Rada Stanu roztrząsa, układa i stanowi projekta do praw lub urządzenia administracji publicznej, które przedkłada każdy minister w przedmiotach tyczących się swych wydziałów.
Art. 16. Czterech referendarzów przydanych jest do Rady Stanu już to dla przygotowania spraw administracyjnych i tych, w których rada daje wyroki jako sąd kasacyjny, już też dla znoszenia się Rady z komisjami izby poselskiej.
Art. 17. Rada Stanu rozpoznaje zajścia o jurysdykcję, zachodzące między władzami administracyjnymi o władzom sądowymi, tudzież co w administracji pod spór podpada, jako też oddanie pod sąd urzędników administracji publicznej.
Art. 18. Stanowienia, projekty do praw, wyroki i urządzenia roztrząsane w Radzie stanu podlegają zatwierdzeniu królewskiemu.Tytuł IV. O sejmie głównym
Art. 19. Sejm składa się z dwóch izb, to jest z izby pierwszej, czyli izby senatorskiej, i z drugiej izby, czyli poselskiej.
Art. 20. Sejm główny zgromadza się co dwa lata w Warszawie, a to w czasie oznaczonym aktem zwołującym, wydanym od króla. Sejm nie trwa dłużej jak dni 15.
Art. 21. Do niego należy właściwie naradzanie się względem prawa podatkowego, czyli prawa przychodów skarbowych, względem praw tyczących się odmian, które uczynić wypada bądź w prawodawstwie cywilnym, bądź w prawodawstwie kryminalnym, bądź też w systemacie menniczym.
Art. 22. Projekty do praw ułożone w Radzie Stanu będą przesyłane głównemu sejmowi za rozkazem króla, uchwalone od izby poselskiej sekretnym kreskowaniem i większością kresek, a potem podane pod sankcję senatu.Tytuł V. O senacie
Art. 23. Senat składa się z osiemnastu członków, to jest sześciu biskupów, sześciu wojewodów, sześciu kasztelanów.
Art. 24. Wojewodów i kasztelanów król mianuje, biskupów król mianuje, a Stolica Święta instytucję daje.
Art. 25. W Senacie prezyduje jeden z jego członków, na to mianowany od króla.
Art. 26. Urzędowania senatorów są dożywotne.
Art. 27. Projekty do praw uchwalone w izbie poselskiej stosownie do tego, co się niżej powie, przesyłają się do sankcji senatu. […]Tytuł VI. O izbie poselskiej
Art. 35. Izba poselska składa się: 1) z sześciudziesiąt posłów mianowanych na sejmikach, czyli zgromadzeniach szlachty każdego powiatu, licząc po jednym z powiatu; posłowie powinni mieć najmniej 24 lat ukończonych, być w zupełnym używaniu praw swoich lub usamowolnionymi; 2) z czterdziestu deputowanych od gminów.
Art. 36. Cały kraj Księstwa Warszawskiego dzieli się na czterdzieści zgromadzeń gminnych, to jest osiem w mieście Warszawie, a trzydzieści dwa na resztę kraju.
Art. 37. Każde zgromadzenie gminne powinno liczyć sobie przynajmniej sześciuset obywateli mających prawo do głosowania.
Art. 38. Członkowie Izby Poselskiej urzędują wciąż dziewięć lat, a odnawiają się w trzeciej części co lat trzy. A zatem na pierwszy raz tylko trzecia część członków Izby Poselskiej urzędować będzie przez trzy lata, a druga część przez lat sześć. Lista wychodzących członków w tych dwóch epokach przez los się ustanowi.Źródło: Ustawa konstytucyjna Księstwa Warszawskiego z dnia 22 lipca 1807 r. (fragmenty).
Scharakteryzuj system trójpodziału władz Księstwa Warszawskiego, powołaj się na właściwe fragmenty konstytucji.
Zapoznaj się z podanymi źródłami i wykonaj polecenia.
Źródło 1
Napis na dole: Otton III, Bolesław, rok 1000; Napoleon, Fryderyk Aug., rok 1807.
Źródło 2
Fragment Konstytucji 3 maja
O tym, jak Sasi wrócą na tron
[…] Tron polski elekcyjnym przez familie mieć na zawsze chcemy i stanowimy. […] Stanowimy przeto, iż po życiu, jakiego nam dobroć Boska pozwoli, Elektor dzisiejszy Saski w Polszcze królować będzie. Dynastia […] zacznie się na osobie Fryderyka Augusta, dzisiejszego elektora Saskiego […]. Straż, czyli rada Królewska do dozoru całości i egzekucji praw Królowi dodana […].
Cytat za: Tekst Konstytucji dostępny online w: libr.sejm.gov.pl.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym, a następnie wykonaj polecenie.
Ustawa konstytucyjna Księstwa Warszawskiego z dnia 22 lipca 1807 r. (fragmenty)Tytuł II. O rządzie
Art. 5. Korona Książęca Warszawska jest dziedziczną w osobie króla saskiego, jego potomków, dziedziców i następców, podług porządku następstwa ustanowionego w domu saskim.
Art. 6. Rząd jest w osobie króla. On sprawuje w całej swojej zupełności urzędowania władzy wykonawczej. Przy nim jest praw początkowanie.
Art. 7. Król może zdać na wicekróla część swojej władzy, której jemu samemu przez siebie sprawować nie będzie się podobało.
Art. 8. Jeżeli królowi nie podoba się mianować wicekróla, mianuje prezesa Rady Ministrów. W tym przypadku interesy rozmaitych ministrów będą roztrząsane w tej Radzie dla przedstawienia ich królowi do potwierdzenia.
Art. 9. Król zwołuje, odracza i wyznacza dzień na zgromadzenie głównego sejmu. Zwołuje także sejmiki, czyli zgromadzenia powiatowe, i zgromadzenia gminne. Prezyduje w senacie, gdy to przyzwoitym osądzi.
Art. 10. Dobra korony książęcej składają się, naprzód, z rocznego dochodu wynoszącego siedem milionów zł polskich przez połowę w dobrach królewskich, a przez połowę w gotowiźnie ze skarbu publicznego, po wtóre, z pałacu królewskiego w Warszawie i z pałacu saskiego.Tytuł III. O ministrach i Radzie Stanu
Art. 11. Skład ministerium jest następujący: minister sprawiedliwości, minister wewnętrzny i czci religijnych, minister wojny, minister przychodów i skarbu, minister policji, minister sekretarz stanu. Ministrowie są odpowiedzialnymi.
Art. 12. Gdy się królowi spodoba zdać na wicekróla część władzy swojej, której sobie samemu nie zachował, każdy z ministrów pracuje oddzielnie z wicekrólem.
Art. 13. Kiedy król nie mianował wicekróla, ministrowie zgromadzają się na radę ministrów stosownie do tego, co się rzekło wyżej w 8 artykule.
Art. 14. Rada Stanu składa się z ministrów. Zgromadza się pod prezydencją króla lub wicekróla albo prezesa mianowanego przez króla.
Art. 15. Rada Stanu roztrząsa, układa i stanowi projekta do praw lub urządzenia administracji publicznej, które przedkłada każdy minister w przedmiotach tyczących się swych wydziałów.
Art. 16. Czterech referendarzów przydanych jest do Rady Stanu już to dla przygotowania spraw administracyjnych i tych, w których rada daje wyroki jako sąd kasacyjny, już też dla znoszenia się Rady z komisjami izby poselskiej.
Art. 17. Rada Stanu rozpoznaje zajścia o jurysdykcję, zachodzące między władzami administracyjnymi o władzom sądowymi, tudzież co w administracji pod spór podpada, jako też oddanie pod sąd urzędników administracji publicznej.
Art. 18. Stanowienia, projekty do praw, wyroki i urządzenia roztrząsane w Radzie stanu podlegają zatwierdzeniu królewskiemu.Tytuł IV. O sejmie głównym
Art. 19. Sejm składa się z dwóch izb, to jest z izby pierwszej, czyli izby senatorskiej, i z drugiej izby, czyli poselskiej.
Art. 20. Sejm główny zgromadza się co dwa lata w Warszawie, a to w czasie oznaczonym aktem zwołującym, wydanym od króla. Sejm nie trwa dłużej jak dni 15.
Art. 21. Do niego należy właściwie naradzanie się względem prawa podatkowego, czyli prawa przychodów skarbowych, względem praw tyczących się odmian, które uczynić wypada bądź w prawodawstwie cywilnym, bądź w prawodawstwie kryminalnym, bądź też w systemacie menniczym.
Art. 22. Projekty do praw ułożone w Radzie Stanu będą przesyłane głównemu sejmowi za rozkazem króla, uchwalone od izby poselskiej sekretnym kreskowaniem i większością kresek, a potem podane pod sankcję senatu.Tytuł V. O senacie
Art. 23. Senat składa się z osiemnastu członków, to jest sześciu biskupów, sześciu wojewodów, sześciu kasztelanów.
Art. 24. Wojewodów i kasztelanów król mianuje, biskupów król mianuje, a Stolica Święta instytucję daje.
Art. 25. W Senacie prezyduje jeden z jego członków, na to mianowany od króla.
Art. 26. Urzędowania senatorów są dożywotne.
Art. 27. Projekty do praw uchwalone w izbie poselskiej stosownie do tego, co się niżej powie, przesyłają się do sankcji senatu. […]Tytuł VI. O izbie poselskiej
Art. 35. Izba poselska składa się: 1) z sześciudziesiąt posłów mianowanych na sejmikach, czyli zgromadzeniach szlachty każdego powiatu, licząc po jednym z powiatu; posłowie powinni mieć najmniej 24 lat ukończonych, być w zupełnym używaniu praw swoich lub usamowolnionymi; 2) z czterdziestu deputowanych od gminów.
Art. 36. Cały kraj Księstwa Warszawskiego dzieli się na czterdzieści zgromadzeń gminnych, to jest osiem w mieście Warszawie, a trzydzieści dwa na resztę kraju.
Art. 37. Każde zgromadzenie gminne powinno liczyć sobie przynajmniej sześciuset obywateli mających prawo do głosowania.
Art. 38. Członkowie Izby Poselskiej urzędują wciąż dziewięć lat, a odnawiają się w trzeciej części co lat trzy. A zatem na pierwszy raz tylko trzecia część członków Izby Poselskiej urzędować będzie przez trzy lata, a druga część przez lat sześć. Lista wychodzących członków w tych dwóch epokach przez los się ustanowi.Źródło: Ustawa konstytucyjna Księstwa Warszawskiego z dnia 22 lipca 1807 r. (fragmenty).
Scharakteryzuj system trójpodziału władz Księstwa Warszawskiego, powołaj się na właściwe fragmenty konstytucji.
Przedstaw okoliczności utworzenia Księstwa Warszawskiego. Zastanów się, jakie miało ono szanse przetrwania w ówczesnej sytuacji międzynarodowej.
Wyjaśnij, jakie były konsekwencje społeczne konstytucji Księstwa Warszawskiego.
Słownik
(fr. Commission de gouvernement), tymczasowa władza nacz. powołana 14 I 1807 przez Napoleona I dla ziem pol. byłego I i II zaboru pruskiego;
nadać lub narzucić jakieś prawa aktem władz zwierzchnich z pominięciem organu przedstawicielskiego
władza kierowania krajem na podstawie obowiązującego prawa; też: rząd, który ma taką władzę
władza uchwalania praw i przepisów obowiązujących w danym państwie; też: parlament, który ma taką władzę
związek dwóch lub więcej państw posiadających wspólnego monarchę, prezydenta lub inny organ władzy przy zachowaniu przez te państwa odrębności prawnej, politycznej, a niekiedy także ustrojowej; Księstwo Warszawskie związane było unią personalną z Królestwem Saksonii, posiadało własną konstytucją, Sejm, rząd i armię, władcą Księstwa był król saski
w Księstwie Warszawskim składała się z sześciu ministrów (sprawiedliwości, spraw wewnętrznych i religijnych, wojny, przychodów i skarbu, policji) oraz sekretarza stanu; jej prezesem został Stanisław Małachowski
(1762‑1810), pedagog, reformator metodyki nauczania w Księstwie Warszawskim, autor elementarza, redaktor Redakcji Ksiąg Elementarnych
naczelna państwowa władza oświatowa w Księstwie Warszawskim. Istniała w latach 1807‑1812 - kierował nią Stanisław Kostka Potocki, we współpracy ze Stanisławem Staszicem, Samuelem Bogumiłem Lindem, Onufrym Kopczyńskim i innymi osobistościami tego okresu. Celem Izby Edukacyjnej był przede wszystkim rozwój szkolnictwa elementarnego, aczkolwiek przykładano też wagę do rozbudowy szkolnictwa średniego.