Greckie i rzymskie szkoły filozoficzne
Nihil difficileNihil difficile: Szkoły filozoficzne w Rzymie. Lucius Anneus Seneca
Filozofia w starożytnym Rzymie nie wykształciła własnego, odrębnego systemu na miarę greckiej tradycji, lecz rozwijała się przede wszystkim poprzez adaptację i twórczą interpretację dorobku wcześniejszych szkół helleńskichhelleńskich. Rzymianie byli filozoficznymi eklektykamieklektykami — chętnie czerpali z różnych nurtów, wybierając z nich to, co najlepiej odpowiadało ich praktycznemu podejściu do życia, moralności i polityki. Spośród wielu kierunków największy wpływ na rzymską myśl miały stoicyzmstoicyzm i epikureizmepikureizm. Te dwa nurty, choć w wielu aspektach przeciwstawne, odgrywały kluczową rolę w kształtowaniu światopoglądu elit intelektualnych i politycznych Rzymu. Stoicyzm był wręcz postrzegany jako państwowa doktryna filozoficzna: obywatel powinien kierować się takimi wartościami, jak cnota i sprawiedliwość. Epikureizm natomiast uczył, jak wyzwolić się od lęku przed śmiercią i wszechmocą bogów – to dawało duchowe uspokojenie w niebezpiecznym czasie.
Stoicyzm
Stoicyzm zrodzony w starożytnej Grecji cieszył się popularnością aż do początków naszej ery. Ostatnim i ważnym etapem jego rozwoju była tzw. rzymska lub nowa szkoła stoicka działająca na terenie Cesarstwa RzymskiegoCesarstwa Rzymskiego. Z oryginalnych pism ateńskich stoików pozostały jedynie nieliczne fragmenty, stąd wiedza na temat ich nauczania pochodzi z licznych i dobrze zachowanych dzieł stoików rzymskich oraz zapisów żyjącego w III w. n.e. historiografa, Diogenesa LaertiosaDiogenesa Laertiosa, autora Żywotów i poglądów słynnych filozofów.
Zapoznaj się ze schematem prezentującycym głównych przedstawicieli rzymskiego stoicyzmu.
- Nazwa kategorii: Przedstawiciele rzymskiego stoicyzmu
- Nazwa kategorii: Seneka Młodszy (Lucius Anneus Seneca)
- Nazwa kategorii: Epiktet
- Nazwa kategorii: cesarz Marek Aureliusz Koniec elementów należących do kategorii Przedstawiciele rzymskiego stoicyzmu
- Elementy należące do kategorii Przedstawiciele rzymskiego stoicyzmu
Seneka Młodszy (Lucius Anneus Seneca)
W prezentacji przedstawiona została nota biograficzna, twórczość oraz poglądy filozoficzne Seneki Młodszego.
Część tekstu O życiu szczęśliwym Seneka poświęca obronie siebie samego przed zarzutami o niezgodność głoszonych zasad i praktyki życiowej. Zrekonstruuj argumenty użyte przez filozofa w każdym z poniższych dwu fragmentów, a następnie w pisemnej formie odpowiedz na pytanie, czy argumenty te uważasz za przekonujące. Odpowiedź uzasadnij.
Fragment 1.
XX. – Nie czynią tego filozofowie, czego nauczają. – Wiele jednak czynią już przez to samo, że nauczają, że wypracowują w swoich umysłach szlachetne idee. Gdyby jeszcze ich czyny równałyby się słowom, naprawdę, kto byłby od nich szczęśliwszy? Tymczasem nie masz powodu do tego, by lekceważyć ich dobre słowa i serca, przepełnione wzniosłymi myślami. Już samo zajmowanie się szlachetnymi naukami zasługuje na pochwałę, nawet jeżeli nie pociąga za sobą następstw praktycznych. Co w tym dziwnego, jeżeli nie dochodzą do szczytu ci, którzy odważyli się wstąpić na strome zbocze?
Źródło: Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Seneca, De vita beata, 20. Seneka, O życiu szczęśliwym (De vita beata). Tł.Leon Joachimowicz; w: Pisma filozoficzne: O krótkości życia. O życiu szczęśliwym…, t. I, Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1965.
Fragment 2.
XXVI. – Jaka więc pomiędzy mną, głupcem, a tobą, mędrcem, zachodzi różnica, jeżeli obydwaj chcemy posiadać? – Bardzo wielka: bogactwa bowiem u mądrego pozostają na służbie, u głupiego – przy władzy. Mądry bogactwom nie zezwala na nic, wam bogactwa – na wszystko. Wy, jak gdyby ktoś wam przyobiecał wieczyste ich posiadanie, przyzwyczajacie i przywiązujecie się do nich, mądry wtedy najbardziej rozmyśla o ubóstwie, kiedy stanie wpośród swych bogactw.
Źródło: Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Seneca, De vita beata, 26. Seneka, O życiu szczęśliwym (De vita beata). Tł.Leon Joachimowicz; w: Pisma filozoficzne: O krótkości życia. O życiu szczęśliwym…, t. I, Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1965.
Dzieła Seneki są kopalnią aforyzmów. Przeczytaj poniższy i zinterpretuj go, odwołując się do cech, które na ogół przypisujemy bogom, ale które mogą, według Seneki, być właściwe także dobrym i szczęśliwym ludziom.
Dobry człowiek różni się od boga tylko czasem trwania.
Źródło: Seneka, Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Cytat za: Augustyn Eckmann, Przebóstwienie człowieka w pismach wczesnochrześcijańskich, Lublin 2003, s. 18.
Przeczytaj i spróbuj przetłumaczyć cytaty z utworów Seneki Młodszego. Tłumaczenie polskie pojawia się po kliknięciu na cytat.
Nēmō nāscitūr dīvesNēmō nāscitūr dīves. (Epistulae20.13)
Vīvēre militāre estVīvēre militāre est. (Epistulae 96.5)
Nēmō līber est, quī corporī servitNēmō līber est, quī corporī servit. (Epistulae 92.33)
Omnis ars nātūrae imitatiō estOmnis ars nātūrae imitatiō est. (Epistulae 65.3)
Nōn quī parum habet, sed quī plūs cupit, pauper estNōn quī parum habet, sed quī plūs cupit, pauper est. (Epistulae 2.6)
Amīcitia semper prōdest, amor aliquandō etiam nocetAmīcitia semper prōdest, amor aliquandō etiam nocet. (Epistulae 35.1)
Epiktet
Rzymski wyzwoleniec Epiktet żyjący w I w. p.n.e. stał się jednym z najważniejszych kontynuatorów stoicyzmu. Uważał, że filozofia to przede wszystkim refleksja mająca na celu szczęśliwe życie. W swoich dziełach, spisanych przez uczniów, zachęcał do pogodnej akceptacji własnego losu. Początkowo był niewolnikiem, który należał do jednego z oddziałów straży przybocznej NeronaNerona, potem zaś wyzwoleńcem zmuszonym do opuszczenia Rzymu, gdy Domicjan wygnał filozofów z cesarstwa. Epiktet założył szkołę w NikopolisNikopolis w EpirzeEpirze. Tam jego uczeń, Flawius ArianusFlawius Arianus, spisał naukę mistrza. Jej istotę można zawrzeć w następującym sformułowaniu:
W nauce Epikteta ogniskuje się istota stoicyzmu. Myśliciel miał dydaktyczne zacięcie, nauczał wiele, lecz swojej nauki nie spisywał. Nie rozwijał też zagadnień logicznychlogicznych i metafizycznychmetafizycznych – mówił o nich tylko w kontekście najważniejszych dla siebie kwestii etycznychetycznych. Trudno przecenić wpływ Epikteta na kształtowanie się stoicyzmu w okresie pochrystusowym: pod jego wpływem Marek Aureliusz porzucił retorykę, w obrębie której wykazywał wielkie zdolności, by poświęcić się właśnie mądrości stoickiej. Aureliuszowe Rozmyślania są wyraźnym nawiązaniem do nauki Epikteta.
Marek Aureliusz - filozof na tronie
Marek Aureliusz był filozofem, a zarazem władcą Cesarstwa Rzymskiego w II w. n.e. Zasiadł na tronie, mając trzydzieści dziewięć lat. Czasy, w których przyszło mu rządzić, nie były łatwe. Mimo wielu problemów, w tym również rodzinnych, rządził cesarstwem w sposób sprawny i rozsądny. Z filozofią spotkał się wcześnie, jeszcze jako dziecko. Już jako dwunastolatek marzył o ascetycznym życiu prawdziwego mędrca, a mając lat dwadzieścia, pod wielkim wpływem pism Epikteta, porzucił studiowanie retoryki, by ostatecznie poświęcić się stoicyzmowi. Pisał dla samego siebie, traktując filozofię przede wszystkim jako ćwiczenie duchowe. Z tego też względu nie wzbogacił on stoickiej doktryny, nadał jej jednak charakter jeszcze bardziej moralny, naznaczony z jednej strony odcieniem religijnym, z drugiej – sceptycznymsceptycznym.
Jego napisane po grecku dzieło Ta eis heauton (Do siebie samego), znane współcześnie jako Rozmyślania, nie było powszechnie znane w starożytności. Dopiero w czasach odrodzenia zyskało na popularności. Prywatny monolog, przesiąknięty rezygnacją i poczuciem niepewności świata, odpowiadał też nastrojom późniejszych epok.
Zapoznaj się z tekstem Rozmyślań Marka Aureliusza. Odpowiedz na pytanie: co jest istotą stoickiego spokoju?
RozmyślaniaUstroni sobie szukają na wsi, nad morzem lub w górach. I ty zwyczajnie bardzo za tym tęsknisz. Wszystko to jest jednak bardzo niemądre, bo przecież można usunąć się, kiedykolwiek zechcesz, w głąb siebie. Nigdzie bowiem nie schroni się człowiek spokojniej i łatwiej jak do duszy własnej; zwłaszcza ten, kto ma taką ustroń wewnętrzną, że się natychmiast zupełny znajdzie spokój, jeżeli w nią się wpatrzy. A nic innego nie nazywaj pokojem jak wewnętrzny ład. Jak najczęściej więc stwarzaj sam sobie tę ustroń i odświeżaj sam siebie. (…) Pomyśl, że dusza nie ulega żadnemu wpływowi ani łagodnemu, ani gwałtownemu, skoro się sama w sobie zamknie i własną moc sobie uświadomi, i przypomnij sobie to wszystko, coś słyszał i przyswoił sobie z nauki o przykrości i przyjemności. Może cię żądza sławy marnej niepokoi? Popatrz, jak szybko wszystko ulega zapomnieniu! Popatrz na ogrom niezmierzonego czasu przed tobą i po tobie, jak próżny jest ten brzęk sławy, jak są zmienni w sądzie i jak go nie maja ci, którzy ci się zdają sławę twą głosić, jak szczupłe miejsce, do którego się ta sława ogranicza. Cała bowiem ziemia – to punkcik, a w niej jakimże kącikiem część zamieszkana! A w niej iluż jest i co za jedni ci, co cię chwalić mają! Pamiętaj więc o tym, że możesz cofnąć się do tej własnej ustroni, a przede wszystkim nie daj się pociągać tu i tam, nie upieraj się przy niczym, lecz bądź wolnym i patrz na rzeczy jak mężczyzna, jak człowiek, jak obywatel, jak stworzenie śmiertelne. Dwa zaś pewniki niech będą wśród podręcznych, na których się oprzesz: jeden, że wypadki zewnętrzne duszy nie dotykają, lecz stoją spokojnie poza nią, a wszelki niepokój jest jedynie skutkiem wewnętrznego sądu, i drugi, że wszystko, co widzisz, wnet ulega zmianie i wnet zniknie. I zawsze miej w pamięci, ilu już zmian sam byłeś świadkiem. Świat – to zmiana, życie – to wyobrażenie.
Źródło: Marek Aureliusz, Rozmyślania, s. 4, Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).
Zapoznaj się z filmem podsumowującym wiedzę z zakresu filozofii stoickiej, a następnie wykonaj polecenia.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1ZZC73VHKA6E
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Przedstawiciele filozofii stoickiej.
Napisz krótką rozprawkę, w której rozwiniesz następującą myśl: stoicyzm był rodzajem wyznania wiary Rzymianina.
Epikureizm
EpikureizmEpikureizm, zapoczątkowany przez EpikuraEpikura, opierał się na dążeniu do ataraksji — stanu wewnętrznego spokoju i braku cierpienia. Choć Rzymianie początkowo odnosili się do tej szkoły z rezerwą, utożsamiając ją błędnie z hedonizmemhedonizmem i moralnym rozprzężeniem, epikureizm również znalazł w Rzymie swoich zwolenników. Najważniejszym z nich był, żyjący w I w. p.n.e., Tytus Lukrecjusz Karus, autor poematu składającego się z sześciu ksiąg, zatytułowanego De rerum natura (O naturze rzeczy), w którym przedstawił filozofię Epikura w przystępnej i poetyckiej formie. Dzieło to zawiera zarówno fizykę atomistycznąatomistyczną, jak i refleksje etyczne. Lukrecjusz podkreślał, że zrozumienie natury rzeczy prowadzi do wyzwolenia od lęków, zwłaszcza przed bogami i śmiercią. Treść poematu wpisywała się idealnie w materialistyczne tradycje szkoły epikurejskiej, co spowodowało, że filozofia Epikura na dobre zadomowiła się w tradycji i kulturze rzymskiej.
Piewcą takich wartości był m.in. rzymski poeta Horacy. Nie był filozofem w ścisłym sensie, ale w wielu swoich utworach – zwłaszcza w Pieśniach i Listach – wyrażał sympatię dla epikurejskich wartości. Szczególnie znane jest jego hasło:
Carpe diem – „chwytaj dzień”, które odzwierciedla epikurejskie podejście do życia:
Nie był ortodoksyjnym epikurejczykiem jak Lukrecjusz, lecz inspirował się tą filozofią w sferze etycznej i obyczajowej, głosząc umiarkowane korzystanie z przyjemności i dystans do spraw publicznych.
W ilustracji interaktywnej zamieszczona została pieśń Horacego zawierająca słynny cytat „Carpe diem”.
finem di dederint, Leuconoe, nec Babylonios
temptaris numeros. Ut melius quicquid erit pati!
Seu pluris hiemes seu tribuit Iuppiter ultimam,
quae nunc oppositis debilitat pumicibus mare
Tyrrhenum, sapias, vina liques et spatio brevi
spem longam reseces. Dum loquimur, fugerit invida
aetas: carpe diem, quam minimum credula postero
Źródło: Q. Horati Flacci Carminvm Liber Primvs, 11 [w:] The Latin Library, https://www.thelatinlibrary.com/horace/carm1.shtml, domena publiczna 2. tłumaczenie tej pieśni: Do Leukonoe, Pieśni, I, 1: Nie pytaj próżno, bo nikt się nie dowie.
Jaki nam koniec gotują bogowie,
I babilońskich nie pytaj wróżbiarzy.
Lepiej tak przyjąć wszystko, jak się zdarzy.
A czy z rozkazu Jowisza ta zima,
Co teraz wichrem wełny morskie wzdyma,
Będzie ostatnia, czy też nam przysporzy
Lat jeszcze kilka tajny wyrok boży,
Nie troszcz się o to i... klaruj swe wina.
Mknie rok za rokiem, jak jedna godzina.
Więc łap dzień każdy, a nie wierz ni trochę
W złudnej przyszłości obietnice płoche.
Źródło: Horacy, Do Leukonoe (I, 11), [w:] tegoż, Wybór poezji, oprac. Jerzy Krókowski, tłum. Henryk Sienkiewicz, Wrocław 1971, s. 21.
Więcej na temat poety Horacego i jego twórczości dowiesz się w module Literatura rzymska, w rozdziale zatytułowanym - Poeci Augusta: umiar Horacego, namiętność Owidiusza.
Zapoznaj się z mapą myśli, na której dokonano porównania epikutreizmu i stoicyzmu, a następnie wykonaj polecenia.
Mapa myśli.
Elementy należące do kategorii cechy epikureizmu i stoicyzmu
· Nazwa kategorii: epikureizm
· Nazwa kategorii: stoicyzm
Koniec elementów należących do kategorii cechy epikureizmu i stoicyzmu
Elementy należące do kategorii epikureizm
· Nazwa kategorii: nieszczęście polega na doznawaniu cierpienia
· Nazwa kategorii: życie jest dobrem
· Nazwa kategorii: źródła szczęścia
· Nazwa kategorii: szczęście polega na doznawaniu przyjemności
· Nazwa kategorii: „Najwięcej przyjemności ma ten, kto ma najmniej potrzeb”
Koniec elementów należących do kategorii epikureizm
Elementy należące do kategorii stoicyzm
· Nazwa kategorii: złem jest uleganie afektom:
· Nazwa kategorii: najważniejszym i trwałym dobrem wewnętrznym jest cnota
· Nazwa kategorii: dwie drogi do szczęścia:
· Nazwa kategorii: należy żyć zgodnie z naturą, bo ta jest rozumna
· Nazwa kategorii: „Aby wszystko mieć, trzeba się wszystkiego wyrzec”
Koniec elementów należących do kategorii stoicyzm
Elementy należące do kategorii nieszczęście polega na doznawaniu cierpienia
· Nazwa kategorii: do szczęścia wystarcza brak cierpienia
· Nazwa kategorii: źródłem nieszczęścia są obawy przed:
Koniec elementów należących do kategorii nieszczęście polega na doznawaniu cierpienia
Elementy należące do kategorii źródłem nieszczęścia są obawy przed:
· Nazwa kategorii: niemożnością osiągnięcia szczęścia
· Nazwa kategorii: cierpieniem
· Nazwa kategorii: śmiercią
· Nazwa kategorii: bogami
Koniec elementów należących do kategorii źródłem nieszczęścia są obawy przed:
Elementy należące do kategorii życie jest dobrem
· Nazwa kategorii: życie jest krótkie, więc trzeba je umiejętnie wykorzystać
· Koniec elementów należących do kategorii życie jest dobrem
Elementy należące do kategorii źródła szczęścia
· Nazwa kategorii: cnota
· Nazwa kategorii: rozum
Koniec elementów należących do kategorii źródła szczęścia
Elementy należące do kategorii złem jest uleganie afektom:
· Nazwa kategorii: zazdrości
· Nazwa kategorii: pożądaniu
· Nazwa kategorii: smutkowi
· Nazwa kategorii: obawom
· Nazwa kategorii: mędrzec dąży do apatii, czyli braku namiętności
Koniec elementów należących do kategorii złem jest uleganie afektom:
Elementy należące do kategorii dwie drogi do szczęścia:
· Nazwa kategorii: niemożliwa do zrealizowania – zapanować nad wszystkimi okolicznościami zewnętrznymi
· Nazwa kategorii: możliwa do zrealizowania – uniezależnić się od wszystkich okoliczności zewnętrznych
Koniec elementów należących do kategorii dwie drogi do szczęścia:
Elementy należące do kategorii należy żyć zgodnie z naturą, bo ta jest rozumna
· Nazwa kategorii: rozumne życie zgodnie z naturą ludzką to gwarancja wolności
Koniec elementów należących do kategorii należy żyć zgodnie z naturą, bo ta jest rozumna
Na podstawie tekstu głównego oraz mapy myśli zredaguj notatkę na temat: Jaki jest cel życia według epikurejczyków i stoików?
Przygotuj plan wystąpienia na temat: Epikureizm i stoicyzm – kierunki filozoficzne pokrewne czy przeciwstawne?
Filozofia w starożytnym Rzymie miała przede wszystkim charakter praktyczny — była narzędziem do kształtowania życia zgodnego z rozumem, cnotą i wewnętrznym spokojem. Rzymianie, jako filozoficzni eklektycy, potrafili wybierać z greckich szkół to, co odpowiadało ich własnym wartościom i potrzebom.
I choć aktualnie bywa ona postrzegana w kategorii kontynuacji greckiej myśli, to właśnie jej praktyczne zastosowanie i dostępność sprawiają, że do dziś pozostaje inspiracją — zarówno w codziennym życiu, jak i w refleksji nad sensem istnienia.
Słownik łacińsko‑polski
wiek, czas, okres
babiloński
W starożytnym Rzymie były obecne wróżby babilońskie, głównie w postaci astrologii, numerologii, czy interpretacji znaków z nieba. Babilończycy wierzyli, że niektóre zjawiska, jak zaćmienia, komety czy niezwykłe narodziny, były znakami od bogów. Rzymianie również interpretowali takie zjawiska jako nadprzyrodzone i włączali je w ramy swojej religii i obrzędów, choć bardziej polegali na rodzimych metodach, jak wróżenie z wnętrzności zwierząt (haruspicja) i z lotu ptaków (auspicja).
O roli wróżb w świecie starożytnym dowiesz się w module Życie społeczne i gospodarcze w Grecji i Rzymie, w rozdziale zatytułowanym Poznać przyszłość. Starożytne wyrocznie, wieszczowie i wieszczki.
Słownik łacińsko‑polski
krótki
skubać, zrywać, powoli spożywać
łatwowierny, dobroduszny
osłabiać
bóg
dzień
dać, dawać
podczas gdy, dopóki
ja
i
koniec
uciekać
zima
Z łacińskimi nazwami pór roku zapoznasz się w module Życie społeczne i gospodarcze, w rozdziale zatytułowanym Kalendarz rzymski.
zazdrosny
Jowisz
Leukonoe; imię żeńskie pochodzenia greckiego
cedzić, klarować
długi
mówić
morze
lepiej
Więcej o stopniowaniu dowiesz się w module Przymiotniki, w rozdziale zatytułowanym Stopniowanie przymiotników i przysłówków.
najmniejszy
nie, aby nie
i nie
bezbożność; niemożliwy, niedozwolony
nic trudnego
liczba, numer
teraz
leżeć lub stać naprzeciw, przeciwstawiać się
cierpieć, znosić
bardziej liczny, więcej
następujący, przybywający
pumeks, kamień wulkaniczny, lawa; materiał pochodzenia wulkanicznego
pytać, szukać
jak, jak bardzo
jaki, jaka, jakie
ktokolwiek, cokolwiek
odciąć, ograniczyć, skrócić
rozumieć, pojmować
wiedzieć
albo, czy też
przeciąg czasu, okres
oczekiwanie, nadzieja
być
wydzielać, przydzielać, darować
próbować, wystawiać na próbę
ty
najdalszy, ostatni
tak jak
wino
Słownik pojęć
nurt filozofii przedsokratejskiej, którego przedstawiciele twierdzili, że materia składa się z niepodzielnych elementów, które nazywali atomami.
żyjący w I w. grecki filozof, stoik, nauczyciel Seneki Młodszego; zalecał ubóstwo i umiar.
istniejące w latach 27 r. p.n.e – 476 r. n.e. (upadek Cesarstwa Zachodniorzymskiego) starożytne państwo obejmujące obszary basenu Morza Śródziemnego, powstałe z przekształcenia republiki rzymskiej w system monarchiczny.
żyjący w III w. filozof i historyk pochodzący prawdopodobnie z Cylicji (dziś Turcja), autor napisanego w języku greckim dzieła Żywoty i poglądy słynnych filozofów, w którym opisuje życie i poglądy filozofów greckich od Talesa do Epikura.
żyjący w I w. cesarz rzymski z dynastii Flawiuszów.
gr. eklektikós – wybierający; łączenie w jedną całość niejednorodnych elementów, mających swoje źródło w różnych stylach lub doktrynach; eklektyzm jest spotykany w filozofii, sztuce, literaturze, a nawet w badaniach naukowych
grecki prąd filozoficzny stworzony w V w. p.n.e. przez Epikura, będący jedną z najważniejszych w starożytności filozofii życia. Starał się odpowiedzieć na pytanie: jak osiągnąć szczęście. Prąd miał charakter materialistyczny.
żyjący w V w. p.n.e. filozof grecki, twórca doktryny filozoficznej zwanej epikureizmem.
górzysta kraina położona w północno‑zachodniej części Grecji nad Morzem Jońskim.
gr. ethos – zwyczaj; dział filozoficzny zajmujący się zasadami moralnymi (m.in. definiowaniem dobra i zła).
żyjący w I/II w. po ojcu obywatel rzymski, historyk, autor wielu cennych pism głównie historycznych, napisanych w języku greckim; uczeń Epikteta.
gr. hedone – przyjemność, rozkosz; pogląd filozoficzny, według którego przyjemność (rozkosz) jest najwyższym dobrem i celem życia; hedonizm prezentowany był przez przedstawicieli szkoły filozoficznej założonej w IV w. p.n.e. przez Arystypa z Cyreny, tzw. cyrenaików.
najwyższy bóg, władca nieba i piorunów, odpowiednik greckiego Zeusa.
Informacje o bogach greckich i rzymskich znajdziesz w module Tajemniczy świat greckich bogów i superbohaterów, w rozdziale zatytułowanym W świecie bogów greckich i rzymskich.
okres w dziejach obszaru śródziemnomorskiego pozostającego pod wpływem Grecji, datowany od ok. 323 do ok. 30 r. p.n.e.
jako dział filozofii jest to nauka zajmująca się badaniem poprawnych form i reguł myślenia oraz wnioskowania; analizuje strukturę argumentów, zasady poprawnego rozumowania i uzasadniania twierdzeń.
dziedzina filozofii zajmująca się badaniem podstawowych cech rzeczywistości, bytu jako takiego, jego istotnych właściwości i ostatecznych przyczyn.
żyjący w I w. cesarz rzymski z dynastii julijsko‑klaudyjskiej; wychowanek filozofa Seneki Młodszego.
Na temat cesarza Nerona dowiesz się więcej w module: Historia Rzymu, w rozdziale zatytułowanym Rzym pod władzą cesarzy.
starożytne miasto położone w północno‑zachodniej części Grecji; dziś ruiny.
postawa polegająca na wątpieniu i braku zaufania do pewnych twierdzeń lub przekonań, zwłaszcza tych dotyczących wiedzy, prawdy i możliwości jej poznania.
starożytna szkoła filozoficzna, która skupiała się na osiągnięciu wewnętrznego spokoju i szczęścia poprzez akceptację tego, co niezależne od nas i skupienie się na tym, co możemy kontrolować, czyli na naszych myślach i działaniach.
część Morza Śródziemnego, zawarta pomiędzy wyspami Korsyką, Sardynią i Sycylią, a Półwyspem Apenińskim.