Greckie i rzymskie szkoły filozoficzne
Nihil difficile: Szkoły filozoficzne w starożytnej Grecji
Pojawienie się SokratesaSokratesa było przełomem w dziejach filozofii starożytnej. Będące do tej pory na pierwszym planie zagadnienia kosmologicznekosmologiczne ustąpiły miejsca zagadnieniom humanistycznym. Sokrates jako pierwszy zainicjował poważną i metodyczną refleksję etyczną. Metodą uprawiania filozofii i dochodzenia do prawdy stał się dialog. Jego następcy, cynicy, również skupili się na problematyce etycznej.
Cynizm powstał w V w. p.n.e., za sprawą AntystenesaAntystenesa, ucznia Sokratesa. Zawdzięczał on Sokratesowi postawę niezależności od zewnętrznych opinii, jak również od przymusu pożądania i zdobywania dóbr materialnych.
Cynicy
Zapoznaj się z prezentacją multimedialną dotyczącą poglądów cyników, a następnie wykonaj zadania.
Ilustracja ineraktywna prezentuje działalność filozoficzną najwybitniejszego starożytnego cynika - Diogenesa z SynopySynopy.
Audiobook zawiera anegdoty z życia Diogenesa. Zapoznaj się z nimi, a następnie wykonaj ćwiczenia.
Diogenes Laertios
Żywoty słynnych filozofów
Gdy się wygrzewał na słońcu w Kraneionie, stanął przy nim król Aleksander i powiedział: „Proś mię, o co chcesz!” – Na co Diogenes: „Nie zasłaniaj mi słońca”. (...) wzięty do niewoli pod Cheroneą Diogenes został zaprowadzony przed Filipa, który go zapytał, kim jest, na co filozof odpowiedział: „Szpieguję twoją nienasyconą zachłanność”. Podziwiając jego odwagę, Filip wypuścił go na wolność. Aleksander wysłał raz list do Antypatra przez posłańca, który się nazywał Atlios (gr. athlios – nędzny, nieszczęsny, marny). Obecny przy tym Diogenes odezwał się: „Nędzny od nędznego przez nędznego do nędznego”.
(...)
Gdy raz zobaczył (Diogenes) dzieciątko, które piło wodę z ręki, wyrzucił z torby kubek mówiąc: „Dziecko prześcignęło mnie w sztuce ograniczania potrzeb życiowych”. Wyrzucił też miseczkę, kiedy zobaczył, że dziecko, zbiwszy naczynko, jadło soczewicę z dołka wyżłobionego w chlebie. Często mówił głośno, że bogowie dali ludziom życie łatwe, ale ludzie zatracili tę łatwość życia, pożądając placków na miodzie, pachnideł i tym podobnych rzeczy. Widząc kogoś, komu niewolnik zawiązywał sandały, powiedział: „Będziesz zupełnie szczęśliwy, kiedy i nos ci będą wycierać, a nastąpi to, gdy utną ci ręce”. (...) Kogoś, kto się zalecał do hetery, zapytał: „Po cóż, biedaku, chcesz osiągnąć to, czego lepiej jest nie osiągać?”. Kogoś, kto się uperfumował, ostrzegał: „Uważaj, aby od pięknego zapachu twojej głowy nie zaczęło pachnąć twe życie”. Mówił, że słudzy służą swoim panom, źli ludzie zaś swoim żądzom. (...) Gardzenie rozkoszą można nauczyć się odczuwać jako największą przyjemność, bo podobnie jak ci, którzy przywykli żyć wśród rozkoszy, niechętnie zmieniają tryb życia, tak ci, którzy ćwiczą się w pogardzie rozkoszy, znajdują w tym przyjemność. (...) Drwił z dobrego pochodzenia, sławy i wszystkich podobnych rzeczy, nazywając je ozdobami, pod którymi się kryje zło.
(...)
Zwykł był [Diogenes] czynić wszystko publicznie, a więc i czynności należące do dziedzin Demetry i Afrodyty. Uzasadniał to następującymi argumentami: „Jeżeli jedzenie śniadania nie jest czymś niewłaściwym, to nie jest też czymś niewłaściwym śniadanie na rynku, a jedzenie śniadania nie jest czymś niewłaściwym, zatem śniadanie na rynku nie jest czymś niewłaściwym. Nie jest więc także rzeczą niewłaściwą masturbować się publicznie, tak jak nie jest niewłaściwe pocierać żołądek, żeby pozbyć się uczucia głodu”.
(...)
A oto jego (Antystenesa) poglądy. (...) Mędrzec postępuje nie wedle praw stanowionych, lecz wedle prawa cnoty.
(...)
Uważał (Diogenes), że bez prawa nie ma ustroju państwowego, a wspólnota miejska ma sens tylko w ramach państwa i musi być wspólnotą państwową. Prawo jest zatem podstawą państwa. (...) Uważał, że jedynym państwem dobrze urządzonym byłoby państwo obejmujące cały świat. (...) Na pytanie, skąd pochodzi, odpowiedział: „Jestem obywatelem świata”. Nie jest rzeczą zdrożną – dowodził (Diogenes) – ukraść coś ze świątyni ani spożywać mięso jakiegokolwiek zwierzęcia. Nie jest też bezbożnością spożywać mięso ludzkie, jak to jest wiadome z obyczajów innych ludów.
(...)
Mówił (Diogenes), że istnieją ćwiczenia dwojakiego rodzaju, psychiczne i fizyczne. Wyobrażenia, jakie powstają w nas pod wpływem odpowiednich ćwiczeń fizycznych, wyrabiają prężność ciała ułatwiającą praktykowanie cnoty. Jedne bez drugich nie są doskonałe, bo zdrowie i siła potrzebne są człowiekowi do wykonywania powinności zarówno moralnych, jak i fizycznych. (...) Mówił, że w życiu w ogóle nie można nic osiągnąć bez ćwiczeń. Ćwiczenie zaś pomaga wszystko przezwyciężyć. Ażeby żyć szczęśliwie, należy zamiast trudów niepotrzebnych wybrać tylko trudy zgodne z naturą; nieszczęście wynika tylko z braku rozumu.
Wpływ i recepcja
Przekonanie cyników o tym, że warunkiem szczęścia jest wyrzeczenie, przejęli stoicy. Ten pogląd był również bliski myślicielom wczesnochrześcijańskim, którzy ascezę uczynili podstawą życia duchowego. Filozofa zaczęto utożsamiać z pustelnikiem, który pogardza światem i od niego ucieka. Szkoła cynicka istniała aż do VI w. n.e. Z czasem jednak upowszechniło się także negatywne znaczenie cynizmu, rozumianego jako postawa życiowa polegająca na lekceważącym stosunku do obowiązującego w danej społeczności systemu wartości, deprecjonowaniu instytucji, negowaniu autorytetów.
Stoicy
Zapoznaj się z prezentacją myśli stoickiej, a następnie wykonaj zadania.
Epikureizm
W tym samym czasie co Zenon z Kition działał w Atenach Epikur. Jego zwolennicy, zwani epikurejczykami, za najważniejszy cel życia człowieka uważali szczęście, rozumieli je jednak przede wszystkim jako brak cierpienia. Niemniej ich myśl wyjątkowo łatwo poddawała się wulgaryzacji i w języku potocznym epikureizm szybko zaczął znaczyć tyle samo, co hedonizmhedonizm, czyli dążenie do przyjemności. To ostatnie hasło stało się zresztą szybko postulatem jeszcze jednej szkoły filozoficznej – cyrenaikówcyrenaików.
Najważniejszą dziedziną filozofii Epikura była etyka. Przyjemność definiowali epikurejczycy jako brak cierpień i trosk, była to tzw. ataraksjaataraksja. Epikurejczycy nie wierzyli w nieśmiertelność człowieka, a duszę pojmowali materialnie, jako układ atomów, dlatego też zachęcali do tego, by optymalnej przyjemności zaznać za życia.
Czwórmian leczniczy Epikura
Epikur wymienił cztery największe obawy, jakie pojawiają się w życiu każdego człowieka, skutecznie mącąc jego spokój i szczęście. Wskazanie na irracjonalność tych obaw należy uznać za podsumowanie całego systemu filozoficznego Epikura.
W literaturze przedmiotu zwane są one czwórmianem leczniczym. Prezentuje je ilustracja interaktywna.
Zapoznaj się z filmem podsumowującym działalność epikurejczyków, a następnie wykonaj zadania.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1LMFDF8ERPG1
Film nawiązujący do treści materiału pod tytułem Jak wyzwolić się z cierpienia i stać się szczęśliwym.
Zastanów się, co oznaczają poniższe słowa Epikura i oznacz stwierdzenia, które są zgodne myślą filozofa.
Epikur uważa lęk przed śmiercią za czynnik, który niepotrzebnie unieszczęśliwia człowieka.taknie
Śmierć, według Epikura, to ostateczne połączenie atomów tworzących ciało i duszę. taknie
Jeśli uświadomimy sobie, czym naprawdę jest śmierć, stanie się to dla nas źródłem nieszczęścia i niepokoju.taknie
Po pierwsze dlatego, że pozbywamy się wówczas lęku przed grożącymi nam pośmiertnymi karami (dusza bowiem nie jest nieśmiertelna), a to pozwala lepiej docenić życie doczesne.taknie
Po drugie, uświadomiwszy sobie, że śmierć to po prostu koniec doznań zmysłowych, jawi się ona jako ukojenie wszystkich dręczących nas w życiu cierpień. taknie
Umiłowanie mądrości było ważnym aspektem wychowania starożytnych Greków. Filozofia jest wspaniałym darem, który od nich otrzymaliśmy. Wypracowane setki lat temu koncepcje na zawsze pozostaną fundamentem europejskiej umysłowości. Rzymianie z powodzeniem rozwiną nauki stoików i epikurejczyków. Po Platona natomiast sięgną pierwsi teolodzy chrześcijańscy. Z kolei w średniowieczu święty Tomasz z Akwinu zbuduje cały system filozoficzny, zainspirowany naukami Arystotelesa. Można śmiało stwierdzić, że bez Greków, dzisiejsza nauka byłaby w zupełnie innym miejscu.
Słownik łacińsko‑polski
nic trudnego
Słownik pojęć
żyjący w IV w. p.n.e. król Macedonii; uznawany za wybitnego stratega i jednego z największych zdobywców w historii ludzkości.
Więcej na temat Aleksandra Wielkiego dowiesz się w module Historia Grecji w rozdziale zatytułowanym: Gdzie nie dotarł wielki Aleksander?
żyjący w V/IV w. p.n.e. uczeń Sokratesa, postać występująca w dialogach Platona. Jego prace, z wyjątkiem kilku fragmentów, nie zachowały się. W przeciwieństwie do Sokratesa, Antystenes opowiadał się za zaspokajaniem w życiu jedynie podstawowych potrzeb. Jego uczniem był Diogenes, powszechnie kojarzony z filozofią cynicką, jednak to Antystenesa uznaje się za rzeczywistego twórcę tego nurtu.
gr*. askesis*: ćwiczenie, trening; praktykowanie dobrowolnego wyrzeczenia się pewnych dóbr, wartości i aktywności życiowych w celu osiągnięcia świętości, czystości i doskonałości duchowej oraz zbawienia.
gr. ataraksia: brak zamętu, niepokoju; postawa niewzruszoności, równowagi i spokoju ducha, ideał spokoju wewnętrznego człowieka.
gr. autarkeia: samowystarczalność, niezależność, wolność wewnętrzna; pogląd filozoficzny propagujący uniezależnienie się od świata, ascetyczną minimalizację potrzeb i duchową samowystarczalność.
olbrzymi, trzygłowy pies strzegący wejścia do Hadesu, podziemnego świata zmarłych.
miasto w Grecji; miejsce bitwy w 338 r. p.n.e., zwycięskiej dla armii króla Macedonii Filipa II, której wynik zadecydował o utracie niezależności przez poleis greckie.
szkoła filozoficzna w starożytnej Grecji założona przez Arystypa z Cyreny. Cyrenaicy uważali, że przyjemność jest jedynym dobrem, a przykrość jest złem.
żyjący w III w. filozof i historyk pochodzący prawdopodbnie z Cylicji (dziś Turcja), autor napisanego w języku greckim dzieła Żywoty i poglądy słynnych filozofów, w którym opisuje życie i poglądy filozofów greckich od Talesa do Epikura.
w filozofii starożytnej Grecji pojęcie oznaczające wiedzę naukową.
dział filozofii zajmujący się badaniem natury, źródeł, granic i możliwości poznania.
bóg podziemnego świata zmarłych, a także nazwa tego królestwa; w rzymskiej mitologii jego odpowiednikiem jest Pluton.
gr. hedone – przyjemność, rozkosz; pogląd filozoficzny, według którego przyjemność (rozkosz) jest najwyższym dobrem i celem życia; hedonizm prezentowany był przez przedstawicieli szkoły filozoficznej założonej w IV w. p.n.e. przez Arystypa z Cyreny, tzw. cyrenaików.
jeden z najsłynniejszych herosów greckich; syn Zeusa i śmiertelniczki Alkmeny, znanym z niezwykłej siły, męstwa i waleczności.
starożytna miejscowość miejscowość na Cyprze; obecnie nosi nazwę Larnaka.
nauka zajmująca się badaniem Wszechświata jako całości, jego pochodzeniem, strukturą, ewolucją i przyszłym losem.
(gr. kosmos – świat + polítēs – obywatel) stanowisko sprzeciwiające się podziałom kulturowo‑politycznym i terytorialnym; kosmopolici uważają za swoją ojczyznę nie kraj czy inny sformalizowany obszar, ale cały świat; dążą do politycznej i społecznej jedności świata, wolnego od podziałów i konfliktów, stopionego w jedną wspólnotę ogólnoludzką
żyjący w V/IV w. p.n.e. grecki filozof; obok Platona i Arystotelesa uważany za największego filozofa starożytności.
miasto w północnej Turcji, nad Morzem Czarnym, założone w VII wieku p.n.e. przez greckich osadników z Miletu; miejsce narodzin filozofa Diogenesa.
żyjący w XIII w. włoski filozof scholastyczny i teolog, uważany za jednego z najwybitniejszych myślicieli w dziejach chrześcijaństwa; święty kościoła katolickiego.