Nihil difficilenihil difficileNihil difficile: Czasownik lubi być na końcu, czyli szyk zdania łacińskiego. Discipulidiscipulus, -i mDiscipuli sumussum, esse, fuisumus: słów kilka o orzeczeniu imiennym

Czy zastanawiałeś się kiedykolwiek co sprawia, że słowa układają się w zdania? Co decyduje o tym, że kilka wyrazów obok siebie nie stworzy zdania, jeśli będzie brakowało tej jednej najważniejszej jego części? Jest ona na tyle istotna, że sama, bez towarzystwa innych, może utworzyć zdanie. Oczywiście chodzi o orzeczenie, a częścią mowy, która tworzy orzeczenie jest czasownik. Tak jest w języku polskim, ale łacina w tym względzie nie odbiega od innych  języków fleksyjnych.

Polecenie 1

Zapoznaj się z ilustracją, a następnie wpisz w pole odpowiedzi tłumaczenie zdania, które wygłasza chłopiec.

R1PSG1FCQDOBB

Kolorowa grafika przedstawia głowę chłopca. Ma brązowe włosy, duże okrągłe oczy i odstające uszy. Jedno ucho chłopiec odchyla dłonią. Obok ust chłopca znajduje się napis: audio.

RF556D44GP6OC

Pokaż podpowiedź

Jeśli masz problemy z przetlumaczeniem, zapoznaj się ze słownikiem łacińsko‑polskim, który znajduje się na końcu rozdziału.

W zdaniu łacińskim, jakie pojawiło się w poleceniu, podmiot jest domyślny. Częściej jednak stosujemy zdania, które mają podmiot. A w jego roli mogą występować następujące części mowy:

• rzeczownik

• przymiotnik

• zaimek

• liczebnik

• imiesłów czynny i bierny

RGAFFRT1C3G771

Kolorowa grafika przedstawia głowę dziecka z profilu. Ma ono przymrużone oko, zadarty nos, trzy włosy wystające z czubka głowy i szeroko otwarte usta. Z ust wychodzi dymek z napisem: Pamiętaj! Najważniejszymi częściami zdania są podmiot i orzeczenie. Podmiot nazywa wykonawcę czynności, odpowiada na pytania: kto? co? Orzeczenie nazywa czynności lub stany, odpowiada na pytania: co robi? co się z nim dzieje?

Zapoznaj się z pozostałymi częściami zdania oraz przykładami ich użycia w języku łacińśkim.

1. dopełnienie, to przedmiot czynności wyrażonej orzeczeniem. Wyróżniamy dopełnienie bliższe, które występuje najczęściej w bierniku (accusativus):

Chłopiec woła dziewczynę.

2. dopełnienie dalsze, które występuje w pozostałych przypadkach, oprócz mianownika (nominativus) i wołacza (vocativus):

Juliusz daje jabłko synowi.

3. okolicznik  dookreśla orzeczenie, odpowiadając na pytania: kiedy? gdzie? jak? dlaczego? w jakim celu?

Rankiem Juliusz daje jabłko synowi.

4. przydawka stanowi określenie rzeczownika. Najczęściej spotykamy przydawkę przymiotną, która zgadza się z rzeczownikiem w rodzaju, liczbie i przypadku:

Dobry ojciec daje czerwone jabłko małemu synowi.

Czy zwróciłeś uwagę na szyk wyrazów w cytowanych zdaniach?

Ale łacina jest przecież językiem fleksyjnym. To sprawia, że szyk zdania nie jest tak rygorystyczny jak w niektórych językach nowożytnych, np. niemieckim, czy angielskim, ponieważ fleksja wskazuje funkcję wyrazów w zdaniu.

Zatem w języku łacińskim można spotkać różne warianty szyku w zależności od akcentu stylistycznego i ekspresji, np.

Tłumacząc z łaciny na język polski, ważne jest, aby zachować znaczenie zdania, a nie tylko dosłownie odwzorowywać szyk.

Orzeczenie imienne

Orzeczenie imienne to związek rzeczownika, zaimka, przymiotnika, imiesłowu lub liczebnika w funkcji orzecznika z odpowiednią formą czasownika esse (być), które pełni funkcję łącznika.

Łącznik, podobnie jak orzeczenie czasownikowe, zgadza się z podmiotem w osobie i liczbie.

Wyróżniamy dwa rodzaje orzeczników:

• rzeczownikowe, gdzie funkcję orzecznika pełni rzeczownik

• przymiotnikowe, gdzie funkcję orzecznika pełnią  pozostałe części mowy, tj. zaimek, przymiotnik, imiesłów lub liczebnik

Np.:

• Marcus amicus meus est. – Marek jest moim przyjacielem (orzecznik rzeczownikowy amicus)

• Scientia necessaria est. – Wiedza jest niezbędna (orzecznik przymiotnikowy necessaria)

Polecenie 2

Na grafikach przedstawiono zdanie w języku polskim i łacińskim zawierające orzeczenie imienne. Wskaż, których wyrazów dotyczą różnice.

RH4612HXNBHLH

Kolorowa grafika przedstawia pięcioro dzieci ustawionych od najniższego do najwyższego. Wszyscy są uśmiechnięci. Czworo z nich ubranych jest w stroje galowe: białe koszule i krawaty; dziewczynki mają niebieskie spódniczki, zaś chłopcy niebieskie spodnie. Najniższa dziewczynka ubrana jest w szarą bluzkę i brązową spódniczkę. U góry grafiki znajduje się napis: JESTEŚMY UCZNIAMI.

R1GLCNCS274QE

Kolorowa grafika przedstawia pięcioro dzieci ustawionych od najniższego do najwyższego. Wszyscy są uśmiechnięci. Czworo z nich ubranych jest w stroje galowe: białe koszule i krawaty; dziewczynki mają niebieskie spódniczki, zaś chłopcy niebieskie spodnie. Najniższa dziewczynka ubrana jest w szarą bluzkę i brązową spódniczkę. U góry grafiki znajduje się napis: SUMUS DISCIPULI.

RTN3Q2789DCXR

Pokaż podpowiedź

Przypomnij sobie w jakim przypadku występuje orzecznik w języku łacińskim, a w jakim w języku polskim.

RAEBDHDTCSQ24

Kolorowy fresk przedstawia starożytnego wojownika stojącego w dwukonnym zaprzęgu. Wojownik ubrany jest w zbroję, na głowie ma hełm, w lewej ręce trzyma dużą tarczę, w prawej, wyciągniętej do góry, hełm z białym pióropuszem. Pojazd ciągną kare konie. Obok, na ziemi, leży ciało nagiego mężczyzny. Za pojazdem jadą na białych koniach oraz biegną inni wojownicy. Tło stanowi wzgórze z zabudowaniami otoczonymi kamiennym murem.

Słownik łacińsko‑polski

discipulus, -i m

discipulus, -i m

R2K67R6UMGJMK

Grafika przedstawia chłopca siedzącego w sali lekcyjnej przy stoliku. Z tyłu na ścianie wisi tablica z zapisanymi wzorami matematycznymi, pod oknem na szafce stoi globus. Po prawej i lewej stronie chłopca stoją ustawione rzędem stoliki i krzesła. Chłopiec jest starannie uczesany. Ma na sobie białą koszulę z długim rękawem, granatowy krawat w białe paski i granatową kamizelkę. Na stoliku, przy którym siedzi chłopiec, leży duży otwarty notatnik oraz zamknięta książka. Chłopiec siedzi wyprostowany; patrzy przed siebie.

uczeń

magister, -tri m

magister, -tri m

RBUCPZQ1QQT81

Ilustracja przedstawia salę lekcyjną. Przed tablicą stoi nauczyciel. Wyciągniętą ręką wskazuje napis znajdujący się na tablicy: Lectio tertia. Twarzą do tablicy siedzą przy stolikach uczniowie.

nauczyciel

Słownik pojęć