R132UD4BVU3K6
Fotografia przedstawia kamienną ścianę, na której znajdują się łacińskie inskrypcje. Wyrazy są napisane dużymi drukowanymi literami. Czcionki są czarne.

Funkcje składniowe rzeczownika w języku łacińskim

Marmurowa tablica przedstawiająca napisy w języku łacińskim. 
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Nihil difficilenihil difficileNihil difficile: Podwójne przypadki, czyli accusativus duplex i nominativus duplex

Accusativus duplexnominativus duplex to  konstrukcje składniowe w języku łacińskim, które dotyczą użycia podwójnych przypadków – w jednym zdaniu występują dwa rzeczowniki w tym samym przypadku, odpowiednio w bierniku lub mianowniku.

Accusativus duplex - podwójny biernik

Informacje ogólne

Accusativus duplex występuje wówczas, gdy w zdaniu zarówno dopełnienie bliższe (osoba/rzecz nazywana), jak i jego określenie (jak/czym jest nazywana) występują w bierniku.

Słowa rządzące

Accusativus duplex występuje po następujących czasownikach użytych w stronie czynnej: designo 1, facio, -ere, feci, factum (czynić, robić), appello 1, voco 1, nomino 1, dico, -ere, dixi, dictum (nazywać), creo 1 (tworzyć, wybierać), eligo, ere, elegi, electum (wybierać), puto 1, existimo 1 (uważać), habeo, ere, habui, -itum (mieć), iudico 1 (uznawać) etc.

Przykład i analiza

Przykładowe zdanie zawierające składnię accusativus duplex: Marcus Iuliam amicam putat. - Marek uważa Julię za przyjaciółkę. Po czasowniku „putat” (uważa kogoś za kogoś) w zdaniu występują dwa bierniki: „Iuliam” i „amicam”. Pierwszy z nich pełni funkcję dopełnienia bliższego (kogo uważa?), odpowiedź: „Iuliam” (Julię). Drugi biernik dopowiada za kogo Marek uważa Julię; odpowiedź brzmi „amicam”, czyli „za przyjaciółkę”.

Wybitny twórca  literatury rzymskiej, Marek Tuliusz CyceronCyceron łac. Marcus Tullius CiceroMarek Tuliusz Cyceron, bardzo często korzystał z tej składni, szczególnie w mowach retorycznych. W ilustracji interaktywnej zamieszczone zostały przykłady z jego dzieł. Zapoznaj się z nimi, a następnie wykonaj zadania.

R1VUQQOAOU6CA
Ilustracja interaktywna przedstawia fotografię marmurowej rzeźby. Jest to popiersie mężczyzny o krótkich włosach, dużym prostym nosie oraz lekko otwartych ustach. Na czole mężczyzna ma zmarszczki. Twarz ma odwróconą lekko w bok. Ubrany jest w obszerne szaty. Tło stanowi czarna ściana. Pod punktami znajdują się łaciniskie zdania z tłumaczniami. 1. Ego hunc hominem callidum puto. (De Oratore 1, 82) Uważam tego człowieka za sprytnego. 2. Te Syracusani parentem patriae vocant (In Verrem 2, 1, 43). Ciebie Syrakuzanie nazywają ojcem ojczyzny. 3. (…) qui hunc aut stultum aut impostorem putet. (Pro Archia 4, 7) (…) który by tego człowieka uważał za głupiego lub oszusta. 4. Ego te iudicem aequissimum semper existimavi. (In Verrem 2, 2, 66) Zawsze uważałem cię za najbardziej sprawiedliwego sędziego.
Marek Tulliusz Cyceron, I w. n.e., Muzea Kapitolińskie, Rzym, Włochy
Źródło: dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/wiki/Cyceron#/media/Plik:Marek_Tuliiusz_Cyceron.jpg, domena publiczna.
Polecenie 1
RG1LG3O6JJF2G
R1EPVHF6LTK8B
Ćwiczenie 1
Uzupełnij zdania formami składni accusativus duplex przeciągając kafelki we właściwe miejsca.
R1SB2AS9F9TVH
Ćwiczenie 2
Wskaż, które z podanych stwierdzeń jest prawdziwe: 1. Zdanie: „Milites Marium optimum ducem habent” wyraża tę samą treść, co zdanie: „Marius optimus dux a militibus habebatur”. 2. Zdanie: „Graeci Herodotum historiae patrem nominaverunt” wyraża tę samą treść, co zdanie: „Herodotus a Graecis historiae pater nominatus est”. 3. Zdanie: „Numquam Caium bonum amicum existimabo” wyraża tę samą treść, co zdanie: „Numquam Caius a me bonus amicus existimabitur”.

Nominativus duplex - podwójny nominativus

Informacje ogólne

Nominativus duplex występuje wówczas, gdy w zdaniu zarówno podmiot, jak i dopełnienie występuje w mianowniku.

Słowa rządzące

Nominativus duplex występuje po wymienionych czasownikach (zwróć uwagę, że użyte są one w stronie biernej): designari, faci (być czynionym); appellari, vocari, nominari, dici (być nazywanym); creari (być tworzonym, być wybieranym), eligi (być wybieranym), putari, existimari, haberi (być uważanym), iudicari (być uznawanym) etc.

Przykład i analiza

Przykładowe zdanie zawierające składnię nominativus duplex: Iulia amica putatur. – Julia jest uważana za przyjaciółkę. Po czasowniku „putatur” (jest uważana za kogoś) w zdaniu występują dwa mianowniki: „Iulia” i „amica”. Pierwszy z nich pełni funkcję podmiotu (kto jest uważany?), odpowiedź – „Iulia” (Julia). Drugi mianownik dopowiada: za kogo Julia jest uważana; odpowiedź brzmi „amica”, czyli „za przyjaciółkę”.

W ilustracjach interaktywnych zamieszczone zostały dwa przykłady zdań z podwójnym nominatiwem. Zapoznaj się z nimi, a następnie wykonaj zadania.

R2TTH4P6LRF3M
Ilustracja interaktywna przedstawia fotografię okrągłego medalionu wykonanego z ciemnego metalu. Znajduje się na nim popiersie mężczyzny. Ukazany jest on z profilu. Ma gęste włosy spadające na czoło, krótki zarost, długi prosty nos. Ubrany jest w szatę zwijającą się na ramionach i szyi. Wokół głowy znajduje się podpis w języku łacińskim. Pod punktem znajduje się jego treść z tłumaczeniem. 1. Hic beneficiis ac munificentia magnus habebatur (…) - Ten przez dobrodziejstwa i szczodrość uchodził za wielkiego (…) (Sallustiusz, De coniuratione Catilinae, 54)
Medalion z popiersiem Salustiusza, Muzeum Archeologiczne, Florencja, Włochy
Źródło: Creativ Commons, Saiko, licencja: CC BY-SA 3.0.
R1GVGVD7RLSSQ
Ilustracja interaktywna przedstawia marmurowe popiersie mężczyzny. Ma on owalna twarz, wysokie czoło, rzadkie krótkie włosy oraz duży prosty nos. Na czole mężczyzna ma zmarszczki. Tło stanowi jasna ściana. Na ilustracji zamieszczono punkt interaktywny z treścią: Ennius poeta vocatur. - Enniusz nazywany jest poetą. (Cicero, De oratore 2.58.237)
Marek Tulliusz Cyceron, B. Thorvaldsen, XVIII w., Muzeum Thorvaldsena w Kopenhadze, Dania
Źródło: dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/wiki/Plik:Thorvaldsen_Cicero.jpg, domena publiczna.
Polecenie 2
RG1LG3O6JJF2G
RKDO4EAVALTBP
Ćwiczenie 3
Połącz w pary zdania z ich tłumaczeniami.
Polecenie 3

Przekształć zdania zawierające składnię accusativus duplex na zdania z nominativus duplex i na odwrót, rozpoczynając od podanego wyrazu.

Romani Romulum regem nominaverunt.
Romulus  ...

Vos discipuli diligentes putantur.
Discipulos ...

Consul a populo designatus sum!
Me ...

RhE4MqRvvtStD
Wykonaj zgodnie z poleceniem.

Zapoznaj się z tekstem, a następnie wykonaj zadania.

Dedeabl.De magistromagister,-tri mmagistro etetet discipulisdiscipulus, -i mdiscipulis

Magister cumcumabl.cum discipulis ininaccin Forumforum,-i nForum RomanumRomanus 3Romanum properatpropero 1properat. Discipuli RomamRoma,-ae fRomam visitarevisito 1visitare sempersempersemper amantamo 1amant, namnamnam urbemurbs,- is furbem suamsuus 3suam pulchrampulcher, -chra, - chrumpulchram putant. Non solumnon solum - sed etiamNon solum urbs, sed etiamnon solum - sed etiamsed etiam magister aa z abl.a discipulis speciosusspeciosus 3speciosus habetur. Hichic, haec, hocHic multamultamulta scitscio 4scit etetet semper discipulos suos egregiosegregius 3egregios nominat. Qua de causaqua de causaQua de causa eiis, ea, idei libenterlibenterlibenter magistrum audiuntaudioaudiunt et scientiamscientia,-ae fscientiam hauriunthaurio , -ire, hausi, haustumhauriunt. Discipuli scientiam summumsummus 3 gradus superl.  od superussummum bonumbonum,-i nbonum existimant.

Tłumaczenie: O nauczycielu i uczniach

Nauczyciel idzie z uczniami na Forum Romanum. Uczniowie zawsze lubią zwiedzać Rzym, ponieważ uważają swoje miasto za piękne. Nie tylko miasto, ale i nauczyciel jest uważany przez uczniów za wyjątkowego. On wie wiele, lecz zawsze swoich uczniów nazywa nadzwyczajnymi. Dlatego oni chętnie słuchają nauczyciela i chłoną wiedzę. Uczniowie uważają wiedzę za najwyższe dobro.

Indeks górny Tekst i tłumaczenie: autorka podręcznika. Indeks górny koniec

ROV3ZDKSF16F1
Szkoła rzymska, relief
Źródło: Anna Wojciechowska, domena publiczna.
bg‑gray2

Informacje na temat szkolnictwa w starożytności znajdziesz w module: Życie domowe i rodzinne w Grecji i Rzymie, w rozdziale zatytułowanym Edukacja w starożytnej Grecji i Rzymie.

Polecenie 4
R1D5VBLZ9BTP5
Na podstawie czytanki ułóż z koleżanką lub kolegą dialog w języku łacińskim, w który zastosujesz składnie accusativus i nominativus duplex.
RMGXJR5CPNJPT
Ćwiczenie 4
W pola krzyżówki wpisz łacińskie odpowiedniki polskich wyrazów. Oznaczone litery utworzą hasło.

Słownik łacińsko‑polski

a z abl.
a z abl.

przez

ac
ac

i, a

aequus 3
aequus 3

równy, słuszny, sprawiedliwy

aestimo 1
aestimo 1

cenić

amica,-ae f
amica,-ae f

przyjaciółka

amicus,-i m
amicus,-i m

przyjaciel

amo 1
amo 1

kochać, lubić

audio
audio

słuchać, słyszeć

aut
aut

albo

autem
autem

natomiast, zaś

barbarus,-i m
barbarus,-i m

barbarzyńca

beneficium,-i n
beneficium,-i n

dobrodziejstwo, łaska

bonum,-i n
bonum,-i n

dobro

bonus 3
bonus 3

dobry

callidus 3
callidus 3

sprytny, podstępny

consul,-is m
consul,-is m

konsul

cumabl.
cumabl.

z

deabl.
deabl.

o

diligens,-ntis 
diligens,-ntis 

pilny

discipulus, -i m
discipulus, -i m
R1EDAA6G1TPVN
Uczeń. Ilustracja wygenerowana za pomocą narzędzia AI Canva, opublikowana na licencji CC0 (public domain).

uczeń

duplex, -icis
duplex, -icis

podwójny

dux,-cis m
dux,-cis m

wódz

ego
ego

ja

egregius 3
egregius 3

nadzwyczajny, wyborny

et
et

i

fidelis,-e
fidelis,-e

wierny

forum,-i n
forum,-i n

rynek

haurio , -ire, hausi, haustum
haurio , -ire, hausi, haustum

czerpać, chłonąć

hic, haec, hoc
hic, haec, hoc

ten, ta, to

homo, -inis m
homo, -inis m

człowiek

hostis,-is m
hostis,-is m

wróg

inacc
inacc

do, na, wobec, przeciwko

impostor, -oris m
impostor, -oris m

złodziej, oszust

interacc.
interacc.

między

is, ea, id 
is, ea, id 

ten, ta, to

ita
ita

tak

iudex,-icis m
iudex,-icis m

sędzia

libenter
libenter

chętnie

magnus 3
magnus 3

wielki, znaczny

magister,-tri m
magister,-tri m
R1LEMH46NLNVJ
Nauczyciel. Ilustracja wygenerowana za pomocą narzędzia AI Canva, opublikowana na licencji CC0 (public domain).

nauczyciel

multa
multa

wiele

munificentia,-ae m
munificentia,-ae m

hojność, szczodrość

nam
nam

bowiem, ponieważ

necessarius 3
necessarius 3

konieczny, niezbędny

non solum - sed etiam
non solum - sed etiam

nie tylko - lecz także

nos
nos

my

numquam
numquam

nigdy

omnis,-e
omnis,-e

cały, wszystek

optimus 3  gradus superl. od  bonus
optimus 3  gradus superl. od  bonus

najlepszy;

orator, -oris m
orator, -oris m

mówca

parvus 3
parvus 3

mały

patria, -ae f
patria, -ae f

ojczyzna

poeta,-ae m
poeta,-ae m

poeta

populus,-i m
populus,-i m

lud

proabl
proabl

dla, za, w obronie

propero 1
propero 1

udawać się, iść

publicus 3
publicus 3

publiczny

pulcher, -chra, - chrum
pulcher, -chra, - chrum

piękny

qua de causa
qua de causa

dlatego

qui, quae, quod
qui, quae, quod

który, która, które

rex,-gis m
rex,-gis m

król

Roma,-ae f
Roma,-ae f

Rzym

Romanus 3
Romanus 3

rzymski

Romulus,-i m
Romulus,-i m

Romulus

sapiens, -ntis
sapiens, -ntis

mądry, rozumny

scientia,-ae f
scientia,-ae f

wiedza

scio 4
scio 4

wiedzić

sed
sed

lecz

semper
semper

zawsze

speciosus 3
speciosus 3

wspaniały

stultus 3
stultus 3

głupi

summus 3 gradus superl.  od superus
summus 3 gradus superl.  od superus

najwyższy

suus 3
suus 3

swój

Syracusanus,-i m
Syracusanus,-i m

Syrakuzańczyk, mieszkaniec Syrakuz

tu
tu

ty

urbs,- is f
urbs,- is f

miasto

utilis,-e
utilis,-e

pożyteczny, korzystny

visito 1
visito 1

zwiedzać, odwiedzać

vos
vos

wy

Słownik pojęć

Archiasz łac. Aulus Licinius Archias
Archiasz łac. Aulus Licinius Archias

żyjący na przełomie II/I w. p.n.e.  starożytny poeta grecki z Antiochii. Został niesłusznie oskarżony o bezprawne nadanie sobie obywatelstwa rzymskiego; Cyceron obronił go  wygłaszając przed sądem mowę znaną dziś pod tytułem: Pro Archia poeta.

Cyceron łac. Marcus Tullius Cicero
Cyceron łac. Marcus Tullius Cicero
ROXJ71JECM877
Marek Tulliusz Cyceron, B. Thorvaldsen, XVIII w., Muzeum Thorvaldsena w Kopenhadze, Dania
Źródło: dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/wiki/Plik:Thorvaldsen_Cicero.jpg, domena publiczna.

żyjący w II/I w. p.n.e pisarz, polityk, dowódca wojskowy, filozof i mówca rzymski Współcześnie uważany za jedną z najważniejszych postaci w dziejach światowej literatury.

bg‑gray2

Rozdział zatytułownany: Marek Tuliusz Cyceron – lepszy mówca, czy filozof? znajdziesz w module pt. Literatura rzymska

dopełnienie
dopełnienie

część zdania, która uzupełnia orzeczenie, czyli czasownik, i określa, czego lub kogo dotyczy czynność; odpowiada na pytania przypadków zależnych, wszystkich, oprócz mianownika i wołacza. Dopełnienie bliższe występuje w bierniku.

deklinacja 
deklinacja 

odmiana przez przypadki i liczby

Enniusz łac. Quintus Ennius
Enniusz łac. Quintus Ennius

żyjący w III/II w. p.n.e. rzymski poeta uważany za ojca literatury rzymskiej.

Forum Romanum
Forum Romanum
R1GQAENZSMM6E
Ruiny Forum Romanum
Źródło: Andrzej Gillmaister, domena publiczna.

główny plac w starożytnym Rzymie położony między Kapitolem i Palatynem, powstały ok. VII w. p.n.e. Pełnił wiele funkcji, m.in. handlową, polityczną, kommemoratywną etc.

bg‑gray2

Informacje na temat Forum Romanum znajdziesz w  module Architektura Rzymu i Pompejów, w rozdziale zatytułowanym Zabudowa antycznego Rzymu.

Katylina łac.  Lucius Sergius Catilina
Katylina łac.  Lucius Sergius Catilina

żyjący w II/I w. p.n.e. rzymski polityk i awanturnik; przywódca spisku z 63 r. p.n.e., mającego na celu zdobycie przez niego władzy w Rzymie. Spisek ten znany jako sprzysiężenie Katyliny, został udaremniony przez urzędującego wtedy konsula Cycerona. 

Romulus
Romulus

legendarny założyciel Rzymu

bg‑gray2

Więcej informacji na temat Romulusa znajdziesz module Literatura rzymska, w rozdziale zatytułowanym Z płonącej Troi drogi prowadzą do Rzymu, czyli o mitycznych początkach wiecznego miasta. „Eneida” Wergiliusza.

Sallustiusz   łac. Gaius Sallustius Crispus
Sallustiusz   łac. Gaius Sallustius Crispus

żyjący w I w. p.n.e. rzymski historyk i polityk; autor dzieł De coniuratione Catilinae, (Spisek Katyliny), Bellum Iugurthinum (Wojna z Jugurtą) oraz Historiae (Dzieje). Dwa pierwsze dzieła dotrwały do naszych czasów w całości, ostatnie, najbardziej dojrzałe i najobszerniejsze, zachowało się fragmentarycznie.

Syrakuzy  łac. Syracusae
Syrakuzy  łac. Syracusae

miasto na Sycylii; powstało w VIII w. p.n.e.  jako antyczna kolonia grecka.

Werres łac. Caius Verres
Werres łac. Caius Verres

rzymski namiestnik prowincji Sycylia w I w. p.n.e., znany ze złych rządów i procesu o popełnione nadużycia finansowe, który ujawnił rozmiary korupcji w prowincjach rzymskich w późnej republice.

nihil difficile
nihil difficile

nic trudnego

is, ea, id
is, ea, id

te, ta, to