R132UD4BVU3K6
Fotografia przedstawia kamienną ścianę, na której znajdują się łacińskie inskrypcje. Wyrazy są napisane dużymi drukowanymi literami. Czcionki są czarne.

Funkcje składniowe rzeczownika w języku łacińskim

Marmurowa tablica przedstawiająca napisy w języku łacińskim. 
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Nihil difficilenihil difficileNihil difficile: Mamy to! Celownik dzierżawczy (dativus possessivusdativus possessivusdativus possessivus)

W języku łacińskim stan posiadania można wyrazić na dwa sposoby.

dativus possessivus
bg‑turquoise
Ważne!

Funkcja składniowa rzeczownika, w której osoba, która coś ma, czy posiada, podana jest w celowniku (dativus), nazywa się dativus possessivus (celownik dzierżawczy, celownik posadania) lub dativus possessoris (celownik posiadacza).

bg‑lime
Zapamiętaj!
Zapamiętaj!

W dativus possessivus stan posiadania wyraża się za pomocą czasownika esse (być).

Zwróć uwagę, że po zamianie zdania na dativus possessivus, miejsce podmiotupodmiot gramatycznypodmiotu zajęło dopełnieniedopełnieniedopełnienie, które z librum (accusativus), zmieniło się na liber (nominativus).

W tabeli zaprezentowano analizę zdań zawierających składnię dativus possessivus.

R1R8CRS9O4J7Q

Mapa myśli.

Elementy należące do kategorii Wyrażenie stanu posiadania w języku łacińskim

·         Nazwa kategorii: orzeczenie: czasownik ESSE; podmiot logiczny - posiadacz (possesor) w celowniku (dativus); podmiot gramatyczny w mianowniku (nominativus)

·         Nazwa kategorii: orzeczenie:czasownik (HABERE; podmiot w mianowniku (nominativus), dopełnienie bliższe w bierniku (accusativus)

Koniec elementów należących do kategorii Wyrażenie stanu posiadania w języku łacińskim

Elementy należące do kategorii orzeczenie: czasownik ESSE; podmiot logiczny - posiadacz (possesor) w celowniku (dativus); podmiot gramatyczny w mianowniku (nominativus)

·         Nazwa kategorii: przykład: Puero liber est.

Koniec elementów należących do kategorii orzeczenie: czasownik ESSE; podmiot logiczny - posiadacz (possesor) w celowniku (dativus); podmiot gramatyczny w mianowniku (nominativus)

Elementy należące do kategorii orzeczenie:czasownik (HABERE; podmiot w mianowniku (nominativus), dopełnienie bliższe w bierniku (accusativus)

·         Nazwa kategorii: przykład: Puer librum habet.

Koniec elementów należących do kategorii orzeczenie:czasownik (HABERE; podmiot w mianowniku (nominativus), dopełnienie bliższe w bierniku (accusativus)

R1Sso4mwNsOyX
Dativus possessivus lub dativus possessoris, to tak zwany celownik posiadania lub posiadacza. Zdanie: Iuliae canis erat tłumaczy się na język polski - Julia miała psa; zdanie: Marco Tullio multi libri sunt tłumaczy się - Marek Tulliusz ma wiele książek. Rzeczownik Iuliae występujący w celowniku (datiwie), to podmiot logiczny; rzeczownik canis występujący w mianowniku (nominatiwie) określa rzecz posiadaną i stanowi podmiot gramatyczny; czasownik erat , to orzeczenie zdania dostosowane osobą i liczbą do rzeczy posiadanej (canis – trzecia osoba liczby pojedynczej). Analiza drugiego zdania: Marco Tullio (celownik/dativus), to podmiot logiczny, multi libri (mianownik /nominativus) określa rzecz posiadaną i stanowi podmiot gramatyczny; czasownik sunt, to orzeczenie dostosowane osobą i liczbą do rzeczy posiadanej (multi libri – trzecia osoba liczby mnogiej). Treść zdania: Iuliae canis erat wyraża zdanie: Iulia canem habebat, zaś treść zdania: Marco Tullio multi libri sunt wyraża zdanie: Marcus Tullius multos libros habet.

Tajniki tej funkcji składniowej przybliży ci krótki materiał filmowy. Zapoznaj się z nim, a następnie wykonaj zadania.

RXZAN4HD61GSE
Materiał filmowy do lekcji zatytułowany „Dativus possessivus”.
Dativus possessivus - film, online‑skills, CC BY 3.0
Źródło: online-skills, Dativus possessivus - film, licencja: CC BY 3.0.
Polecenie 1

Odpowiedz na pytanie: jakie funkcje pełnią poszczególne elementy składni  dativus possessivus?

RFW6Rd5gX5l25
(Uzupełnij).
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
R1MQ6QCQFJ741
Ćwiczenie 1
Wskaż właściwe uzupełnienie zdań. Zdanie pierwsze: Marcus Crassus magnas divitias … Możliwe odpowiedzi: 1. habebant 2. habet 3. est 4. sunt. Zdanie drugie: Cornelio frater et duae sorores … Możliwe odpowiedzi: 1. habebant 2. habet 3. est 4. sunt. Zanie trzecie: Mihi parvus canis … Możliwe odpowiedzi: 1. habebant 2. habet 3. est 4. sunt. Zdanie czwarte: Parentes mei non magnam, sed pulchram villam … Możliwe odpowiedzi: 1. habebant 2. habet 3. est 4. sunt.

Aby utrwalić swoją wiedzę i umiejętności z zakresu funkcji składniowej dativus possessivus, zapoznaj się z tekstem:

Dede z abl.De vicinivicinus,-i mvicini senissenex, senis m,fsenis floribusflos,-oris mfloribus.

R1S9AHG8G64G71
Kolorowa ilustracja przedstawia bukiet kolorowych kwiatów trzymanych w dłoni. Tło jest rozmyte; stanowi je zielona trawa i drzewa.
Bukiet kwiatów. Ilustracja wygenerowana za pomocą narzędzia AI Canva, opublikowana na licencji CC0 (public domain).

CorneliaCornelia,-ae fCornelia parvamparvus 3parvam domumdomus,-us fdomum propeprope z acc.prope forumforum,-i nforum habethabeo, -ui, - itum 2habet, ubiubiubi cumcum z abl.cum filiofilius,-i mfilio MarcoMarcus,-i mMarco habitathabito 1habitat. Puerpuer, -eri mPuer habet canemcanis, -is m, fcanem albamalbus 3albam, cuiqui, quae, quodcui nomennomen, -inis nnomen Margaritamargarita,-ae fMargarita estsum, esse, fuiest. Senex vicinus hortumhortus,-i mhortum herbarumherba,-ae fherbarum etetet florumflos,-oris mflorum plenumplenus 3plenum habet. AliquandoaliquandoAliquando puer cum cane horto appropinquavitappropinquo 1 z dat.appropinquavit. Flores matrimater, -tris fmatri carperecarpo, -psi, - ptum 3carpere cupiebatcupio, -ivi, -itum 3cupiebat, sedsedsed vicinum timebattimeo, -ui  2timebat. SubitosubitoSubito senex apparuitappareo, -ui 2apparuit. Canis dentesdens, -ntis mdentes exposuitexpono, -posui, -positum 3exposuit; senex risitrideo, risi, risum 2risit. TuanetuaneTuane mater Cornelia est? – rogavitrogo 1rogavit. ItaitaIta- Marcus responditrespondeo, -ndi, -sum 2respondit. Cupisnecupisne?Cupisne fotassefortassefotasse flores eiis, ea, idei exex z abl.ex horto meomeus 3meo daredo, dedi, datum 1dare? Sumesumo, -mpsi, -ptum 3Sume, quaesoquaeso 3 (od quaero, -sivi, -itum 3)quaeso! Matrem tuamtuus 3tuam aestimoaestimo 1aestimo. Solasolus 3Sola te educateduco 1educat; feminafemina,-ae ffemina bonabonus 3bona et nobilisnobilis, -enobilis est. Pulchripulcher, -chra, -chumPulchri flores ei erunt!

Tłumaczenie

Kornelia ma mały dom obok rynku, gdzie mieszka z synem Markiem. Chłopiec ma białą suczkę, która ma na imię Perła. Stary sąsiad ma ogród pełen ziół i kwiatów. Pewnego razu chłopiec z psem zbliżył się do ogrodu. Pragnął zerwać kwiaty dla matki, lecz bał się sąsiada. Nagle pojawił się starzec. Pies wyszczerzył zęby, a starzec roześmiał się. Czy twoją matką jest Kornelia? – spytał. Tak, -odpowiedział Marek. Chcesz może dać jej kwiaty z mojego ogrodu? Bierz, proszę! Cenię twoją matkę. Sama cię wychowuje; jest dobrą i szlachetną kobietą. Będzie miała piękne kwiaty.

Indeks górny Tekst i tłumaczenie: autorka podręcznika Indeks górny koniec

bg‑gray2
R18U4PK2AOOFZ1
Ilustracja przedstawia schemat domu. Składa się on z dwóch części. Po lewej stronie znajduje się rysunek kwadratowej konstrukcji z małymi otworami okiennymi. Po prawej stronie przylegająca do niej zadaszona część domu. Poniżej grafika przedstawia rzut poziomy z podziałem na pomieszczenia domu. Każde z nich jest ponumerowane. Obok znajduje się legenda z łacińskimi objaśnieniami: 1. ostium 2. vestibulum (fauces) 3. fauces 4. taberanae 5. atrium 6. compluvium 7. impluvium 8. tablinum 9. triclinium 10. alae 11. cubiculum 12. culina 13. posticum 14. peristylium 15. piscina 16. exedra
Schemat domu rzymskiego. Źródło: wikimedia.org, CC BY‑SA 3.0, Ohto Kokko (diagram)

Jak mógł wyglądać dom, w którym mieszkał Marek, dowiesz się z rozdziału W mieście i na wsi w starożytności, który znajduje się w module: Życie społeczne i gospodarcze w Grecji i Rzymie.

Ćwiczenie 2

Wypisz z tekstu zdania wyrażające stan posiadania. Zdania z czasownikiem habere zamień na dativus possessivus, a zdania ze składnią dativus possessivus zamień na posiadające orzeczenie w formie czasownika habere.

R1SX8RX8NQOE2
Ćwiczenie 3
Wskaż pary zdań, które wyrażają tę samą treść. Pierwsza para zdań: 1. Consuli aliisque magistratibus lictores erant. 2.Consul et alii magistratus lictores habebant. Druga para zdań: 1. Patriciis Romanis multi clientes erant. 2. Patricii Romani multos clientes habebant. Trzecia para zdań: Multis Romanis domus non sunt. 2. Multi Romani domum non habent. Czwarta para zdań: 1. Multi mihi amici sunt. 2.Multos amicos habeo.
R1FEAZ7N9QUZN
Ćwiczenie 4
Połącz w pary łaciński wyraz z ilustracją pojęcia, od którego pochodzi jego polska nazwa, np. ilustrację akwarium należałoby połączyć z wyrazem aqua.
Źródła do obrazów: Wikimedia Commons, CC0
R1HR5D5MUT97R
Ćwiczenie 4
Połącz polski wyraz z jego łacińską etymologią.
R187OZ4O3BSUE
Ćwiczenie 5
W pola krzyżówki wpisz łacińskie odpowiedniki polskich pojęć. Czasowniki podaj w bezokoliczniku; rzeczowniki w pierwszej formie, przymiotniki w rodzaju męskim. Rozwiązaniem jest rzeczownik związany bezpośrednio z tematem lekcji.

Słownik łacińsko‑polski

aestimo 1
aestimo 1

uznać godnym, szanować

albus 3
albus 3

biały

aliquando
aliquando

pewnego razu, kiedyś

amicus,-i m
amicus,-i m

przyjaciel

ancilla, -ae f
ancilla, -ae f

niewolnica

appareo, -ui 2
appareo, -ui 2

pojawić się, ukazać się

appropinquo 1 z dat.
appropinquo 1 z dat.

zbliżyć się do (kogo? czego?)

bonus 3
bonus 3

dobry

canis, -is m, f
canis, -is m, f

pies

carpo, -psi, - ptum 3
carpo, -psi, - ptum 3

zrywać

carus 3
carus 3

drogi

Cornelia,-ae f
Cornelia,-ae f

Kornelia, imię żeńskie

cum z abl.
cum z abl.

z (kim? czym?)

cupio, -ivi, -itum 3
cupio, -ivi, -itum 3

chcieć, pragnąć

cupisne?
cupisne?

czy chcesz; ...ne dołączone na końcu wyrazu oznacza czy

de z abl. 
de z abl. 

o

dens, -ntis m
dens, -ntis m

ząb

dominus, -i m
dominus, -i m

pan

do, dedi, datum 1
do, dedi, datum 1

dać, dawać

domus,-us f
domus,-us f

dom, domostwo

educo 1
educo 1

wychowywać, kształcić

et
et

i

ex z abl.
ex z abl.

z (odpowiedź na pytanie skąd?)

expono, -posui, -positum 3
expono, -posui, -positum 3

pokazać, wystawić

femina,-ae f
femina,-ae f

kobieta

filius,-i m
filius,-i m

syn

flos,-oris m
flos,-oris m

kwiat

forum,-i n
forum,-i n

rynek

fortasse
fortasse

może

habeo, -ui, - itum 2
habeo, -ui, - itum 2

mieć, posiadać

habito 1
habito 1

mieszkać

herba,-ae f
herba,-ae f

ziele, roślina

honor, -oris m
honor, -oris m

zaszczyt, honor, wdzięk

hortus,-i m
hortus,-i m

ogród

idem, eadem, idem
idem, eadem, idem

ten sam

is, ea, id
is, ea, id

ten, ta, to

ita
ita

tak, tak jest

Iulia,-ae f
Iulia,-ae f

Julia, imię żeńskie

liber, -bri m
liber, -bri m

książka

Marcus,-i m
Marcus,-i m

Marek

margarita,-ae f
margarita,-ae f

perła

mater, -tris f
mater, -tris f

matka

meus 3
meus 3

mój

multus 3
multus 3

liczny

nihil difficile
nihil difficile

nic trudnego

nobilis, -e
nobilis, -e

szlachetny

nomen, -inis n
nomen, -inis n

imię, nazwisko, nazwa

non
non

nie

parvus 3
parvus 3

mały

Petrus, -i m
Petrus, -i m

Piotr, imię męskie

plenus 3
plenus 3

pełen, pełny

possessor, -oris m
possessor, -oris m

posiadacz

prope z acc.
prope z acc.

blisko, w pobliżu

pulcher, -chra, -chum
pulcher, -chra, -chum

piękny

puer, -eri m
puer, -eri m

chłopiec

rogo 1
rogo 1

pytać, dowiadywać się

qui, quae, quod
qui, quae, quod

który

quot
quot

ile

quaeso 3 (od quaero, -sivi, -itum 3)
quaeso 3 (od quaero, -sivi, -itum 3)

prosić, pytać

respondeo, -ndi, -sum 2
respondeo, -ndi, -sum 2

odpowiadać

rideo, risi, risum 2
rideo, risi, risum 2

śmiać się, uśmiechać się

sed
sed

lecz

semper
semper

zawsze

senex, senis m,f
senex, senis m,f

stary; starzec, staruszka

solus 3
solus 3

sam, sam jeden

sum, esse, fui
sum, esse, fui

mieć

sumo, -mpsi, -ptum 3
sumo, -mpsi, -ptum 3

brać, zabierać

subito
subito

nagle

timeo, -ui  2
timeo, -ui  2

bać się

tu
tu

ty

tuane
tuane

czy twoja; - ne na końcu wyrazu w języku łacińskim oznacza - czy?

tuus 3
tuus 3

twój

ubi
ubi

gdzie

vernus 3
vernus 3

wiosenny

vicinus,-i m
vicinus,-i m

sąsiad

Słownik pojęć

dopełnienie
dopełnienie

część zdania, która uzupełnia czasownik (orzeczenie) i odpowiada na pytania przypadków zależnych (wszystkich oprócz mianownika i wołacza)

Marcus Tullius Cicero, pol. Marek Tuliusz Cyceron
Marcus Tullius Cicero, pol. Marek Tuliusz Cyceron

żyjący w II/I w. p.n.e. rzymski pisarz, polityk, dowódca wojskowy, filozof, mówca sądowy; współcześnie uważany za jedną z najważniejszych postaci w dziejach światowej literatury. Pozostała po nim bogata spuścizna literacka w postaci mów, dzieł retorycznych, filozoficznych i innych

bg‑gray2

Postać Cycerona oraz jego twórczość została przedstawiona w rozdziale Marek Tuliusz Cyceron – lepszy mówca, czy filozof?, w module Literatura rzymska.

orzeczenie
orzeczenie

część zdania, która określa czynność, stan, lub proces, jakiemu podlega podmiot; odpowiada na pytania: „co robi?”, „co się z nim dzieje?” lub „w jakim stanie się znajduje?”. Orzeczenie może być wyrażone czasownikiem w formie osobowej (orzeczenie czasownikowe) lub, w przypadku orzeczenia imiennego, składać się z łącznika i orzecznika 

podmiot gramatyczny
podmiot gramatyczny

rodzaj podmiotu w zdaniu, który jest wyrażony rzeczownikiem lub zaimkiem w mianowniku

podmiot logiczny
podmiot logiczny

rodzaj podmiotu w zdaniu, który jest wyrażony rzeczownikiem lub zaimkiem w innym przypadku, niż mianownik

de z abl.
de z abl.

o

Nihil difficile: Podwójne przypadki, czyli accusativus duplex i nominativus duplex
Nihil difficile: Wielofunkcyjny ablativus