Nihil difficilenihil difficileNihil difficile: Wielofunkcyjny ablativus

Ablativus jest piątym przypadkiem łacińskiej deklinacji. Jego nazwa pochodzi od słowa ab („od”) i czasownika auferre („zabierać”, „oddalać”). Już sama etymologia podpowiada jego pierwotne znaczenie: coś dzieje się „od” czegoś lub „z dala od” czegoś.

W innych językach europejskich taki przypadek zwykle nie występuje. Na przykład w polszczyźnie jego funkcje są rozdzielone między kilka przypadków: narzędnik, miejscownik i dopełniacz, często także wspomagane przez przyimki, takie jak od, z, po czy w. Podobnie jest w języku angielskim, który deklinację ma w zaniku, a ablativus zastępuje przyimkami typu from, with lub by. Niektóre języki, jak fiński, mają własny ablativus, ale działa on inaczej niż łaciński. W łacinie natomiast ten jeden przypadek łączy wiele różnych funkcji, dlatego jego rola jest szczególnie interesująca.

Funkcje przypadka ablativus w języku łacińskim zostały przedstawione w schemacie graficznym.

Zapoznaj się z prezentacją zawierającą wyrażenia z ablatiwem pochodzące z literatury łacińskiej, źródła cytatów oraz wizerunki autorów. 

• Marcus Tullius Cicero
• Publius Vergilius Maro
• Publius Ovidius Naso
• Caius Iulius Caesar
• Titus Livius
• Titus Maccius Plautus

Marcus Tullius Cicero10

·        liberarelibero 1liberare patriapatria, -ae fpatria periculopericulum, -i  npericulo; In Catilinam 1.20

·        metumetus,-us   mmetu mortismors, -rtis  fmortis; De natura deorum 1.11

·        nihilnihilnihil estsum, esse, fuiest hominehomo, -inis mhomine liberoliber, -era, -erumlibero digniusdignus 3dignius; De republica 1.28

R12M1F9C93LKC

Rzeźba przedstawia marmurowe popiersie mężczyzny w dojrzałym wieku. Okryty jest drapowaną szatą. Ma wyraźnie wyrzeźbione rysy twarzy: czoło szerokie, lekko zmarszczone, oczy osadzone głęboko, skierowane lekko w bok, nos prosty i dość wydatny, usta wąskie, z kącikami nieznacznie opuszczonymi. Mężczyzna ma krótkie włosy. Rzeźba wykonana jest z jasnego marmuru, przedstawiona na ciemnym tle.

Publius Vergilius Maro40

·        arcebatarceo, arcui 2arcebat longelongus 3longe LatioLacjum łac. LatiumLatio; Aeneis 1.35

R1PFEDHTR4KV6

Ilustracja przedstawia mozaikę. Ukazany jest mężczyzna ubrany w długą białą szatę, siedzący na krześle. Prawą rękę trzyma na piersi, w lewej ma zwój z tekstem. Po jego obu stronach stoją kobiety. Stojąca z prawej strony ma długą suknię; trzyma przed sobą rozpostarty zwój papirusu. Druga ubrana jest we wzorzystą szatę z narzuconym na ramię płaszczem. Prawą ręką podpiera głowę, w lewej trzyma maskę tragiczną.

Publius Ovidius Naso40

·        PrometheusPrometeusz łac. PrometheusPrometheus, satussatus 3satus IapetoJapet łac. IapetusIapeto; Metamorphoses 1.78

·         primaprimus 3prima lucelux, -cis   fluce; Metamorphoses 1.89

R174VEZMEHJUL

Fotografia przedstawia pomnik mężczyzny stojący na wysokim cokole. Wykonany jest z ciemnego kamienia. Mężczyzna ubrany jest w długą drapowaną szatę. Głowę opiera o prawą rękę, lewą rękę trzyma na tułowiu. Jedną stopę, obutą w trzewik, wysuwa poza cokół. Na cokole wyryty jest podpis OVIDIVS. Za pomnikiem znajduje się fragment współczesnego budynku z czerwonym dachem.

Caius Iulius Caesar40

·        telistelum, -i  ntelis hosteshostis, -is m,fhostes propelluntpropello, -puli, -pulsum 3propellunt; De bello Gallico 5.18

·        reliquaerelinquo, -liqui, ctum  3reliquae terraterra,-ae  fterra (...) relinquebanturrelinquo, -liqui, ctum  3relinquebantur; De Bello Gallico 3.14.4

R1TRJSV84T5HH

Ilustracja przedstawia popiersie wykonane z jasnego marmuru. Ukazany jest mężczyzna w średnim wieku o wyrazistych rysach. Ma pociągłą twarz o wysokich kościach policzkowych i lekko zapadniętych policzkach, wąskie usta i prosty wąski nos. Ma krótkie włosy, które układają się w drobne fale przylegające do głowy. Popiersie osadzone jest na prostym marmurowym cokole.

Titus Livius40

·        eodemidem, eadem, idemeodem annoannus,-i manno regnumregnum, -i  nregnum accepitaccipio, accepi, acceptum 3accepit; Ab urbe condita 1.19

·        virvir, -i  mvir summosummus 3,  gradus superlativus od: superus 3 (górny)summo ingenioingenium, -i ningenio; Ab urbe condita 21.4

R1F11OGRRQQ1F

Fotografia przedstawia popiersie mężczyzny wykonane z czarnego kamienia. Mężczyzna jest w średnim wieku, jego włosy oraz zarost są krótkie, a na czole, policzkach i w okolicy oczu znajdują się zmarszczki. Ma wąskie usta oraz długi prosty nos. Popiersie stoi na czarnej podstawie; tło stanowi jasna ściana.

Titus Maccius Plautus40

·         magnomagnus 3magno pretiopretium, -i  npretio; Aulularia 2.3

R1JEBGTHKUFSL

Przedstawiony jest czarno‑biały portret mężczyzny, umieszczony w owalnej cienkiej ramce. Mężczyzna ubrany jest w spiętą na ramieniu szatę. Ma krótki zarost, prosty nos i małe usta. Głowę ozdabia wieniec z liści.

Zapoznaj się z filmem dotyczącym funkcji przypadka ablativus w języku łacińskim i wykonaj polecenia. 

Aby utrwalić wiedzę dotyczącą funkcji, jakie pełni przypadek ablativus w języku łacińskim, zapoznaj się z tekstem.

Ablativus w języku łacińskim to przypadek wyjątkowo wszechstronny: może oznaczać miejsce, czas, sposób, przyczynę, narzędzie. Jego funkcje w innych językach zostały rozdzielone na kilka środków gramatycznych, dlatego dla uczącego się łaciny jego wieloznaczność może być wyzwaniem. Jednocześnie pokazuje to, jak bogata i precyzyjna była gramatyka łacińska. Zrozumienie ablatiwu pomaga nie tylko w tłumaczeniu tekstów, ale także w dostrzeganiu różnic między łaciną a współczesnymi językami europejskimi, które są jej dalekimi spadkobiercami.

Słownik łacińsko‑polski

Słownik pojęć