Nihil difficile: Łatwy sposób wyrażenia zdania podrzędnego: konstrukcje accusativus cum infinitivo oraz nominativus cum infinitivo

Wśród charakterystycznych cech składniowych języka łacińskiego szczególną uwagę zwracają konstrukcje accusativus cum infinitivo (ACI) oraz nominativus cum infinitivo (NCI). Obie te struktury, choć z pozoru podobne, pełnią odmienne funkcje gramatyczne i stylistyczne, a ich poprawne rozpoznanie i interpretacja są kluczowe dla zrozumienia wielu tekstów klasycznych.

W tym rozdziale poznasz budowę i zasady ich tłumaczenia.

Ponieważ obie wymienione konstrukcje wymagają użycia bezokolicznika (infinitivus) w tabeli zestawiono łacińskie bezokoliczniki w czasie teraźniejszym (praesens) i przeszłym (perfectum) w stronie czynnej (activum) i biernej (passivum).

Konstrukcja biernika z bezokolicznikiem (ACI)

Konstrukcję biernika (accusativus) z bezokolicznikiem (infinitivus) napotykamy w tekstach łacińskich niezwykle często.

Jak sugeruje nazwa w jej skład wchodzi wyraz podlegający deklinacji, czyli  rzeczownik, zaimek, liczebnik lub przymiotnik w bierniku (accusativus) oraz czasownik w bezokoliczniku (infinitivus). Całości dopełnia tzw. słowo rządzące (verbum regens), zwane również słowem wywołującym konstrukcję ACI.

Mapa myśli prezentuje wybrane czasowniki (słowa rządzące), po których występuje konstrukcja ACI.

Galeria obrazów prezentuje autorów przykładów zacytowanych w mapie myśli .

RB122LMVRUGRT

Grafika przedstawia profil męskiej twarzy. Mężczyzna ma kręcone krótkie włosy, długi prosty nos, duże oczy, lekko rozchylone usta. Wizerunek jest otoczony wieńcem z liści laurowych. Na dole znajduje się podpis C. NEPOS, Veronensis.

R1BA6OHG9NKRD

Fotografia przedstawiająca kamienne popiersie mężczyzny. Ma on krótkie włosy, wysokie czoło, duży nos i pełne usta. Na ramionach ma zarzuconą szatę.

R1EFZUU2S3KSJ

Owalna ilustracja na białym tle przedstawia portret mężczyzny. Ukazany jest z lekkiego profil. Ma rzadkie siwiejące włosy, długi prosty nos i drobne usta. Na głowie ma wieniec laurowy. Brwi mężczyzny są ściągnięte, ukazują zmarszczki na jego czole. Ubrany jest w czerwoną szatę, spiętą na prawym ramieniu złotą klamrą.

Szczegóły na temat konstrukcji gramatycznej poznasz w prezentacji.

Zapoznaj się z tekstem. Zwróć uwagę na występujące w nim zdania z konstrukcją ACI.

Arborarbor, -oris fArbor nimisnimisnimis altaaltus 3alta apparuitappareo, -ui 2apparuit

MarcusMarcus,-i mMarcus QuintumQuintus,-i mQuintum dede z abl.de arbore cecidissecado, cecidi, casum 3cecidisse viditvideo, vidi, visum 2vidit. Marcus perterritusperterritus 3perterritus est, namnamnam fraterfrater, -tris mfrater subsub z abl. sub arbore iacetiaceo, -ui 2iacet. Vivitnevivitne?Vivitne Quintus? Quintus spiratspiro 1spirat etetet quiqui, quae, quodqui spirat mortuusmortuus 3mortuus esse nonnonnon potestpossum, posse, potuipotest. SedsedSed Marcus eumis, ea, ideum spirare nonnonnon videt. Perterritus adad z acc.ad villamvilla, -ae fvillam curritcurro, cucurri, cursum 3currit et magnamagna vocemagna vocevox,vocis fvoce clamatclamo 1clamat: „Venivenio, veni, ventum 4Veni, paterpater, -tris mpater!” Pater filiumfilius, -i mfilium vocarevoco 1vocare auditaudio 4audit etetet interrogatinterrogo 1interrogat: „Quidquis, quidQuid est, Marce?” Marcus: „Vidi Quintum de arbore cecidisse!” Pater ipseipse, ipsa, ipsumipse perterritus cumcum z abl.cum Marco ad Quintum currit. Quinti oculosoculus,-i moculos apeririaperio, -rui, apertumaperiri vident. Pater dicitdico, dixi, dictum 3dicit: „Quintus oculos aperuit, ergoergoergo vivit.” Marcus etetet pater Quintum vivumvivus 3vivum esse vident. Sed puerpuer, -eri mpuer ambulareambulo 1ambulare nonnonnon potest, ergo necesse estnecesse estnecesse est eum portariporto 1portari. NuncnuncNunc omnesomnis,-eomnes aspiciuntaspicio, aspexi, aspectum 3aspiciunt Quintum aa z abl.a patre inin z acc.in villam portari et inin z abl.in lectolectus, -i mlecto ponipono, posui, positum 3poni.

Konstrukcja mianownika z bezokolicznikiem (NCI)

Podstawowa różnica w budowie konstrukcji nominativus cum infinitivo (NCI) w porównaniu z ACI, polega na tym, że wyraz podlegający deklinacji, czyli  rzeczownik, zaimek, liczebnik lub przymiotnik podany jest w mianowniku (nominativus), a słowo rządzące (verbum regens) występuje w stronie biernej. Czasownik, który pełni w zdaniu podrzędnym funkcję orzeczeniaorzeczenieorzeczenia, występuje oczywiście w bezokoliczniku (infinitivus).

Oto kilka przykładów słów rządzących (wywołujących konstrukcję)  wraz z tłumaczeniem na język polski:

Analizując przykłady podane w mapie myśli, z pewnością spostrzegliście pewną konsekwencję: słowa rządzące narzucają, w której osobie powinien wystąpić podmiotpodmiotpodmiot zdania podrzędnego. Np. jeśli podmiotem jest 1. osoba singularis, wówczas verbum regens przyjmuje adekwatną końcówkę, czyli -r; jeśli podmiot występuje w 2. osobie, końcówka słowa rządzącego zmieni się na -ris itd.

Ilustruje to załączony schemat.

RC3SK4GANVMNH

Ilustracja przedstawia czarno‑biały schemat budowy zdania łacińskiego, w którym występuje konstrukcja nominativus cum infinitivo z podmiotem zaimkowym. Przytoczone zostały dwa zdania w liczbie pojedynczej i dwa w liczbie mnogiej. Zdania w liczbie pojedynczej: Ego dormire videor. Tu dormire videris. Zdania w liczbie mnogiej: Nos dormire videmur. Vos dormire videmini. Zaznaczono związek zgody między podmiotami w formie zaimków: ego, tu, nos, vos i odpowiadającymi im orzeczeniami: videor, videris, videmur, videmini.

R1Z3OAVD3UXC7

Ilustracja przedstawia czarno‑biały schemat budowy zdania łacińskiego, w którym występuje konstrukcja nominativus cum infinitivo z podmiotem rzeczownikowym. Przytoczone zostały dwa zdania. Pierwsze: Puer dormire videtur. Podmiot „puer” z orzeczeniem „videtur” stanowią związek zgody. Obie formy podane są w trzeciej osobie liczby pojedynczej. Podobnie w zdaniu drugim: Pueri dormire videntur, zachodzi związek zgody między podmiotem „pueri”, a orzeczeniem „videntur”. Obie formy podane są w trzeciej osobie liczby mnogiej.

Niestety w języku polskim nie mamy takiej składni. Dlatego chcąc oddać zdanie z NCI na język polski, musimy zastosować formę opisową, np:

Pater a filio vocari auditur. - Słyszy się (słychać), że ojciec jest wołany przez syna.

Milites iam fessi fuisse videbantur. - Wydawało się, że żołnierze byli już zmęczeni.

Przekład zdania nie zawsze musi być oddany za pomocą spójnika „że”. Np. Fessus esse mihi videris, mi filii możemy przetłumaczyć: „Wyglądasz mi na zmęczonego, mój synu”; przy czym wersja: „Wydaje się, że jesteś zmęczony, mój synu” jest również poprawna.

Często zdarza się (zwłaszcza przy czasowniku videre), że w NCI opuszcza się czasownik esse, np: Fessus mihi videris, mi filii.

Zapoznaj się z innymi przykładami użycia konstrukcji NCI zamieszczonymi w filmie i wykonaj ćwiczenia.

RAQV4HOU81V8Q

Film animowany przedstawia scenki obyczajowe. Występujące postaci formułują wypowiedzi w języku łacińskim z użyciem konstrukcji nominativus cum infinitivo. Na pierwszym ekranie ukazana jest młoda dziewczyna przeglądająca się w lustrze. Ma brązowe włosy, ubrana jest w fioletową sukienkę; na twarzy ma kilka czerwonych plamek. Kolejno ukazane są trzy ujęcia: na pierwszym dziewczyna jest uśmiechnięta, trzyma w rękach żółtego misia; na drugim przygląda się z uwagą swojej twarzy; na trzecim ma otwarte usta; jest przerażona. Mówi: Dī bonī! Quam horribilis hodiē mihi videor! Następny slajd przedstawia rozmowę matki z synem. Chłopiec wchodzi do domu po szkole. Na plecach ma tornister. Matka stoi w otwartych drzwiach. Patrzy na syna zmartwiona. Mówi: O quam fessus vidēris, mi fīliī! Kolejne ujęcie ukazuje syna z bliska. Jego wygięte „w podkówkę” usta symbolizują głęboki smutek, prawie płacz. Mówi: Nōn solum videor, māter, sed etiam fessus sum! Następny ekran podzielony jest na sześć części. Ukazane jest wnętrze pokoju, w którym znajduje się brązowy fotel, lampa i okno. Na parapecie stoi ciemnoszary kot. Kiedy na kolejnym obrazku do pokoju wchodzi chłopiec, kot wskakuje na fotel i udaje, że śpi. Chłopiec patrzy na niego i mówi: Hmm... fēlēs dormīre videtur; po czym wychodzi z pokoju. Ostatnie ujęcie ukazuje uśmiechniętego kota siedzącego w fotelu. Mruga porozumiewawczo okiem, sygnalizując dobry żart. Kolejny ekran podzielony jest na dwie części. Pierwsza ukazuje dwóch chłopców stojących pod drzwiami. Jeden mówi: Iulia cantāre audītur. Drugi odpowiada: Sīc est, pulchrē cantat! Druga klatka ukazuje dziewczynkę leżącą w łóżku i czytającą książkę. Obok, na stoliku stoi włączone radio, z którego płyną dźwięki. Na kolejnym ekranie przed tablicą stoi nauczyciel. Ma dużą głowę, zarost i okulary. Na tablicy znajduje się wizerunek Homera z przepaską na oczach. Druga klatka: nauczyciel pokazuje ręką na Homera i mówi: Id certum nōn est, sed Homērus caecus fuisse trāditur. Następna scenka przedstawia dwie dziewczyny stojące przed szafą pełną ubrań. Jedna trzyma w rękach dwie sukienki: czerwoną i w brązową kratę. Dziewczyna zwraca się do przyjaciółki: Utra vestis pulchrior tibi vidētur? Ta odpowiada wybierając czerwoną sukienkę: Haec pulchrior est. Altera mihi antīqua esse vidētur. Na kolejnym ekranie ukazane są leniwce wiszące na gałęziach drzewa. Są uśmiechnięte. W tle widoczne są zarośla oraz lekko zachmurzone niebo. Jeden z nich mówi: Salvēte! Fortasse vōbīs pigrī vidēmur, sed nōn sumus! Na następnym ekranie przedstawiona została scenka ze starożytnego obozu wojskowego. Pierwsze ujęcie ukazuje namioty na tle wzgórz. Przed namiotami na placu znajduje się trzech uzbrojonych strażników. Dwóch stoi z tarczami i dzidami, jeden siedzi ziewając. Z namiotu wychodzi uzbrojony mężczyzna. Ma hełm i tarczę, ubrany jest w czerwony płaszcz. Kolejne ujęcie ukazuje z bliska jego twarz. Krzyczy do żołnierzy: Quid est?! Quōs ego! Asinōs pigerrimōs! Dormīre vidēmini! Suntne fēriae?! Exercēte! Movēmini! Citō! Agite, actūtum! Żołnierze zaczynają ze sobą walczyć. Wódz komentuje to pogardliwie: Grex asinōrum, meherculēs!

Film animowany przedstawia scenki obyczajowe. Występujące postaci formułują wypowiedzi w języku łacińskim z użyciem konstrukcji nominativus cum infinitivo. Na pierwszym ekranie ukazana jest młoda dziewczyna przeglądająca się w lustrze. Ma brązowe włosy, ubrana jest w fioletową sukienkę; na twarzy ma kilka czerwonych plamek. Kolejno ukazane są trzy ujęcia: na pierwszym dziewczyna jest uśmiechnięta, trzyma w rękach żółtego misia; na drugim przygląda się z uwagą swojej twarzy; na trzecim ma otwarte usta; jest przerażona. Mówi: Dī bonī! Quam horribilis hodiē mihi videor! Następny slajd przedstawia rozmowę matki z synem. Chłopiec wchodzi do domu po szkole. Na plecach ma tornister. Matka stoi w otwartych drzwiach. Patrzy na syna zmartwiona. Mówi: O quam fessus vidēris, mi fīliī! Kolejne ujęcie ukazuje syna z bliska. Jego wygięte „w podkówkę” usta symbolizują głęboki smutek, prawie płacz. Mówi: Nōn solum videor, māter, sed etiam fessus sum! Następny ekran podzielony jest na sześć części. Ukazane jest wnętrze pokoju, w którym znajduje się brązowy fotel, lampa i okno. Na parapecie stoi ciemnoszary kot. Kiedy na kolejnym obrazku do pokoju wchodzi chłopiec, kot wskakuje na fotel i udaje, że śpi. Chłopiec patrzy na niego i mówi: Hmm... fēlēs dormīre videtur; po czym wychodzi z pokoju. Ostatnie ujęcie ukazuje uśmiechniętego kota siedzącego w fotelu. Mruga porozumiewawczo okiem, sygnalizując dobry żart. Kolejny ekran podzielony jest na dwie części. Pierwsza ukazuje dwóch chłopców stojących pod drzwiami. Jeden mówi: Iulia cantāre audītur. Drugi odpowiada: Sīc est, pulchrē cantat! Druga klatka ukazuje dziewczynkę leżącą w łóżku i czytającą książkę. Obok, na stoliku stoi włączone radio, z którego płyną dźwięki. Na kolejnym ekranie przed tablicą stoi nauczyciel. Ma dużą głowę, zarost i okulary. Na tablicy znajduje się wizerunek Homera z przepaską na oczach. Druga klatka: nauczyciel pokazuje ręką na Homera i mówi: Id certum nōn est, sed Homērus caecus fuisse trāditur. Następna scenka przedstawia dwie dziewczyny stojące przed szafą pełną ubrań. Jedna trzyma w rękach dwie sukienki: czerwoną i w brązową kratę. Dziewczyna zwraca się do przyjaciółki: Utra vestis pulchrior tibi vidētur? Ta odpowiada wybierając czerwoną sukienkę: Haec pulchrior est. Altera mihi antīqua esse vidētur. Na kolejnym ekranie ukazane są leniwce wiszące na gałęziach drzewa. Są uśmiechnięte. W tle widoczne są zarośla oraz lekko zachmurzone niebo. Jeden z nich mówi: Salvēte! Fortasse vōbīs pigrī vidēmur, sed nōn sumus! Na następnym ekranie przedstawiona została scenka ze starożytnego obozu wojskowego. Pierwsze ujęcie ukazuje namioty na tle wzgórz. Przed namiotami na placu znajduje się trzech uzbrojonych strażników. Dwóch stoi z tarczami i dzidami, jeden siedzi ziewając. Z namiotu wychodzi uzbrojony mężczyzna. Ma hełm i tarczę, ubrany jest w czerwony płaszcz. Kolejne ujęcie ukazuje z bliska jego twarz. Krzyczy do żołnierzy: Quid est?! Quōs ego! Asinōs pigerrimōs! Dormīre vidēmini! Suntne fēriae?! Exercēte! Movēmini! Citō! Agite, actūtum! Żołnierze zaczynają ze sobą walczyć. Wódz komentuje to pogardliwie: Grex asinōrum, meherculēs!

Film dostępny pod adresem /preview/resource/RAQV4HOU81V8Q

Film animowany przedstawia scenki obyczajowe. Występujące postaci formułują wypowiedzi w języku łacińskim z użyciem konstrukcji nominativus cum infinitivo. Na pierwszym ekranie ukazana jest młoda dziewczyna przeglądająca się w lustrze. Ma brązowe włosy, ubrana jest w fioletową sukienkę; na twarzy ma kilka czerwonych plamek. Kolejno ukazane są trzy ujęcia: na pierwszym dziewczyna jest uśmiechnięta, trzyma w rękach żółtego misia; na drugim przygląda się z uwagą swojej twarzy; na trzecim ma otwarte usta; jest przerażona. Mówi: Dī bonī! Quam horribilis hodiē mihi videor! Następny slajd przedstawia rozmowę matki z synem. Chłopiec wchodzi do domu po szkole. Na plecach ma tornister. Matka stoi w otwartych drzwiach. Patrzy na syna zmartwiona. Mówi: O quam fessus vidēris, mi fīliī! Kolejne ujęcie ukazuje syna z bliska. Jego wygięte „w podkówkę” usta symbolizują głęboki smutek, prawie płacz. Mówi: Nōn solum videor, māter, sed etiam fessus sum! Następny ekran podzielony jest na sześć części. Ukazane jest wnętrze pokoju, w którym znajduje się brązowy fotel, lampa i okno. Na parapecie stoi ciemnoszary kot. Kiedy na kolejnym obrazku do pokoju wchodzi chłopiec, kot wskakuje na fotel i udaje, że śpi. Chłopiec patrzy na niego i mówi: Hmm... fēlēs dormīre videtur; po czym wychodzi z pokoju. Ostatnie ujęcie ukazuje uśmiechniętego kota siedzącego w fotelu. Mruga porozumiewawczo okiem, sygnalizując dobry żart. Kolejny ekran podzielony jest na dwie części. Pierwsza ukazuje dwóch chłopców stojących pod drzwiami. Jeden mówi: Iulia cantāre audītur. Drugi odpowiada: Sīc est, pulchrē cantat! Druga klatka ukazuje dziewczynkę leżącą w łóżku i czytającą książkę. Obok, na stoliku stoi włączone radio, z którego płyną dźwięki. Na kolejnym ekranie przed tablicą stoi nauczyciel. Ma dużą głowę, zarost i okulary. Na tablicy znajduje się wizerunek Homera z przepaską na oczach. Druga klatka: nauczyciel pokazuje ręką na Homera i mówi: Id certum nōn est, sed Homērus caecus fuisse trāditur. Następna scenka przedstawia dwie dziewczyny stojące przed szafą pełną ubrań. Jedna trzyma w rękach dwie sukienki: czerwoną i w brązową kratę. Dziewczyna zwraca się do przyjaciółki: Utra vestis pulchrior tibi vidētur? Ta odpowiada wybierając czerwoną sukienkę: Haec pulchrior est. Altera mihi antīqua esse vidētur. Na kolejnym ekranie ukazane są leniwce wiszące na gałęziach drzewa. Są uśmiechnięte. W tle widoczne są zarośla oraz lekko zachmurzone niebo. Jeden z nich mówi: Salvēte! Fortasse vōbīs pigrī vidēmur, sed nōn sumus! Na następnym ekranie przedstawiona została scenka ze starożytnego obozu wojskowego. Pierwsze ujęcie ukazuje namioty na tle wzgórz. Przed namiotami na placu znajduje się trzech uzbrojonych strażników. Dwóch stoi z tarczami i dzidami, jeden siedzi ziewając. Z namiotu wychodzi uzbrojony mężczyzna. Ma hełm i tarczę, ubrany jest w czerwony płaszcz. Kolejne ujęcie ukazuje z bliska jego twarz. Krzyczy do żołnierzy: Quid est?! Quōs ego! Asinōs pigerrimōs! Dormīre vidēmini! Suntne fēriae?! Exercēte! Movēmini! Citō! Agite, actūtum! Żołnierze zaczynają ze sobą walczyć. Wódz komentuje to pogardliwie: Grex asinōrum, meherculēs!

Słownik łacińsko‑polski

Słownik pojęć