Konstrukcje składniowe
Składnia nazw miast, czyli prawdziwe cuda
Kolejną konstrukcją składniową, którą poznasz, jest składnia nazw miast i małych wysp. Nie tyle jest ona cudem gramatycznym, jak możnaby zinterpretować tytuł tego rozdziału, ile zostanie przedstawiona w kontekście siedmiu cudów świata starożytnego.
Przypomnijmy sobie zatem kilka faktów na temat znanych antycznych miast basenu Morza Śródziemnego, w których znajdowały się artefakty nazywane kiedyś cudami świata.
Alexandria

AlexandriaeAlexandriae turristurris magnamagna eraterat.
Olympia

AthletaeAthletae, poetaepoetae etet musicimusici OlympiamOlympiam adveniebantadveniebant, ubiubi ludisludis intererantintererant.
StatuaStatua IovisIovis aa PhidiāPhidiā sculptāsculptā Olympiā evecta estevecta est.
Halicarnāssus
UxorUxor MausolīMausolī sepulcrumsepulcrum magnificummagnificum HalicarnassiHalicarnassi aedificavitaedificavit.

Zwróciłeś zapewne uwagę, że nazwy miast występujące w powyższych zdaniach: Alexandriae, Olympiam, Olympiā, Halicarnassi, nie mają przyimków, mimo, że w języku polskim w tych miejscach przyimki obowiązują.
Aby zdefiniować jednoznacznie, na czym polega tytułowa konstrukcja gramatyczna, zastanów się, w jakich przypadkach zostały użyte te nazwy oraz jak je przetłumaczyłeś.
W tym celu wykonaj ćwiczenie.
Podsumujmy zatem: składnia nazw miast i małych wysp (należą tutaj wszystkie wyspy Morza Śródziemnego oprócz Sycylii i Sardynii) jest składnią bezprzyimkową.
Jeżeli mamy do czynienia z nazwami miejscowości lub wysp w liczbie pojedynczej deklinacji I i II, by odpowiedzieć na pytanie ubi? (gdzie?) - stawiamy nazwę geograficzną w genetiwie, na pytanie quo? (dokąd?) w akuzatiwie, a na pytanie unde? (skąd?) w ablatiwie.
W tabeli zostały przedstawione adekwatne przykłady.
ubi? - gdzie? | quo? – dokąd? | unde? – skąd? |
|---|---|---|
genetivus | accusativus | ablativus |
Alexandriae | Alexandriam | Alexandriā |
Olympiae | Olympiam | Olympiā |
Ephesi | Ephesum | Ephesō |
Halicarnassi | Halicarnassum | Halicarnassō |
Rzeczownik domus,-usdomus,-us, mimo, że nie jest nazwą geograficzną, podlega składni nazw miast. Na pytanie quo? odpowiemy po łacinie domum, na pytanie unde? odpowiemy domo, zaś na pytanie ubi? - domi.
Więcej na temat tego nietypowego rzeczownika dowiesz się w rozdziale - Rzeczowniki deklinacji IV, w module zatytułowanym Różne odmiany łacińskich rzeczowników.
Zapoznaj się z filmem prezentującym cuda świata starożytnego, a następnie wykonaj zadania.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/RVZ8H8AKCQOVG
Film animowany 7 cudów świata. Film jest pokazem slajdów z lektorem w tle. Podzielony jest na 8 części zawierającego treść: 1. 7 cudów świata starożytnego to największe osiągnięcia architektury i rzeźbiarstwa basenu Morza Śródziemnego i Bliskiego Wschodu. Pierwsza lista cudów świata pojawiła się już w II w p.n.e. spisana przez poetę Antypatra z Sydonu, przez wieki wprowadzono w niej niewielkie zmiany i oto ostateczny wykaz siedmiu najwspanialszych budowli i rzeźb antyku. 2. Piramidy w Gizie są najstarsze spośród siedmiu cudów i tylko one przetrwały do naszych czasów. Zostały wzniesione w Egipcie 2500 lat przed naszą erą na skalistej równinie na zachodnim brzegu Nilu jako grobowce królów Cheopsa, Chefrena i Mykerinosa. Według greckiego historiografa Herodota piramidę Cheopsa, zwaną również Wielką Piramidą budowano przez 20 lat i wymagała pracy 100 000 robotników. 3. Wiszące ogrody Semiramidy w Babilonie są owiane mgiełką tajemnicy, ponieważ nie znamy ani dokładnego położenia, ani precyzyjnej daty ich powstania. Według wielu starożytnych relacji znajdowały się w pobliżu pałacu królewskiego w Babilonie, roślinność posadzono na specjalnych tarasach zaopatrzonych w skomplikowany jak na tamte czasy system nawadniający. 4. Posąg Zeusa w Olimpii dłuta samego mistrza rzeźby greckiej, czyli Fidiasza, umieszczony był w ogromnej świątyni poświęconej władcy Olimpu. Potęgę Zeusa symbolizowała już sama wysokość rzeźby, która sięgała 12 metrów. Gromowładny bóg wyobrażony był siedzący na cedrowym tronie zdobionym hebanem i drogimi kamieniami, jego włosy i szata wykonane były ze złota a twarz i nieosłonięte części ciała pokryte kością słoniową. Posąg mógł ulec zniszczeniu wraz ze świątynią w 426 r. n.e. lub 50 lat później podczas pożaru Konstantynopola. 5. Świątynia Artemidy w Efezie została wzniesiona przez Krezusa, słynącego z bogactwa króla Lidii w VI w. p.n.e. 200 lat później spalił ją szaleniec o imieniu Herostratos, wkrótce ją jednak odbudowano. Artemizjon wyróżniał się nie tylko wielkością, wrażenie na odwiedzających świątynię robiły także znamienite dzieła sztuki. Niestety, zniszczona przez najazd Gotów w 262 r. n.e. nigdy nie została zrekonstruowana. 6. Mauzoleum w Halikarnasie, podobnie jak piramidy w Gizie, to grobowiec króla. Był to władca Karii o imieniu Mausolos, którego upamiętniła w ten sposób wdowa po nim, Artemizja. Rzeźby zdobiące okazałą budowlę wykonane zostały przez wybitnych greckich rzeźbiarzy, m.in. słynnego Skopasa . Według opisu Pliniusza Starszego niemal kwadratowy budynek otoczony był 36 kolumnami, a dach miał kształt 24‑stopniowej piramidy, na której szczycie znajdował się marmurowy rydwan. Mauzoleum prawdopodobnie padło ofiarą trzęsienia ziemi między XI a XV w. 7. Kolos Rodyjski wyobrażał boga słońca, Heliosa i znajdował się obok portu Mandrakion, robiąc wrażenie na przypływających na Rodos swoją wielkością – posąg mierzył 32 metry. Statua wykonana była z brązu i umocniona żelazem. Wzniesiono ją, by upamiętnić nieudane oblężenie miasta. Kolos przewrócony przez trzęsienie ziemi w 225 r. p.n.e. został pozostawiony w tym samym miejscu w częściach do 654 r. n.e. , kiedy to Arabowie najechali wyspę i sprzedali brązowe części posągu. 8. Latarnia morska na Faros w pobliżu Aleksandrii została wykonana za panowania króla Ptolemeusza II. Osiągnęła wysokość 110 metrów, co było ogromnym osiągnięciem architektonicznym tamtych czasów. Strukturę latarni można było podzielić na trzy części zwężające się ku górze: podstawa była kwadratowa, środek na planie ośmiokąta, a wierzchołek cylindryczny. Wiemy, że latarnia stała jeszcze w XII w., musiała jednak popadać w ruinę, skoro w XV w. użyto jej jako materiału do budowy fortu.
W zdaniu podsumowującym pierwszą część materiału dotyczącego składni nazw miast padło sformułowanie: „jeżeli mamy do czynienia z nazwami miejscowości lub wysp w liczbie pojedynczej deklinacji I i II...”. Rzeczywiście, nie wszystkie nazwy miast i wysp są deklinacji I i II, a są i takie, jak chociażby Athenae, które, mimo, że należą do deklinacji I, są plurale tantum.plurale tantum.
Na jakich zasadach działa wówczas składnia nazw miast dowiesz się tłumacząc poniższe zdania.
Syracusae

SyracusisSyracusis ArchimedesArchimedes necatus estnecatus est.
Carthago

Cato MaiorCato Maior CarthaginemCarthaginem profectus estprofectus est, quamquam deindedeinde deleredelere voluitvoluit.
HannibalHannibal mīlitēsmīlitēs suōssuōs Carthagine RōmamRōmam duxitduxit.
PortusPortus novusnovus Carthāgine aedificātus estaedificātus est.
Łatwo zauważyć, że nazwy miast deklinacji III i występujące w liczbie mnogiej, na pytanie quo? stoją, tak jak to było poprzednio, w akuzatiwie.
Różnica zauważalna jest w odpowiedzi na pytanie ubi? Nazwy miast występujące w deklinacji III i liczbie mnogiej należy postawić wówczas w ablatiwie.
A co się dzieje z nazwami miast, gdy padnie pytanie unde? Otóż wówczas nazwy te stawiamy również w ablatiwie, co może być mylące, zwłaszcza, jeśli nazwa wyrwana jest z kontekstu zdania.
A oto przykłady zestawione w tabeli.
ubi? - gdzie? | quo? – dokąd? | unde? – skąd? |
|---|---|---|
genetivus | accusativus | ablativus |
Syracusis Carthagine | Syracusas Carthaginem | Syracusis Carthagine |
Wszystkie nazwy miast w języku łacińskim są rodzaju żeńskiego, bez względu na to, do której deklinacji należą.
Lucius Romam domo venit, Roma Athēnas. Corinthum Athēnis, Corintho autem Carthaginem, domum Carthagine. Możliwe odpowiedzi: 1. Rzym, dom, Ateny, Korynt, Kartagina, dom, 2. Rzym, dom, Ateny, Korynt, dom, Kartagina, 3. Dom, Rzym, Ateny, Korynt, Kartagina, dom
Na zakończenie, dla utrwalenia materiału, rozwiąż krzyżówkę.
Słownik łacińsko‑polski
przez
Aleksandria, miasto w Egipcie założone w IV w. p.n.e. przez Aleksandra Macedońskiego
przybyć
budować

Archimedes, żyjący w III w. p.n.e. grecki matematyk, fizyk i inżynier
atleta, zapaśnik
Kartagina, starożytne miasto w Afryce Północnej, położone u wybrzeży Morza Śródziemnego; założone w IX w. p.n.e. W III i II w. p.n.e. Kartagina walczyła z Rzymem o dominację na Morzu Śródziemnym. Współcześnie stanowisko archeologiczne w pobliżu Tunisu.
O starożytnej Kartaginie w kontekście walk z Rzymianami dowiesz się w module: Historia Rzymu, w rozdziale zatytułowanym Ekspansja terytorialna i podboje Rzymu.
Katon Starszy, żyjący na przełomie III i II w. p.n.e. rzymski mówca, polityk i pisarz
następnie
zniszczyć, zburzyć
dom
prowadzić
Efez, w starożytności jedno z dwunastu miast jońskich leżących w Azji Mniejszej; dziś stanowisko archeologiczne na terenie Turcji
i
wywieźć, wynieść
Halikarnas, starożytna stolica Karii; dziś Bodrum - miasto w Turcji

Hannibal, żyjący w III/II w. p.n.e. wódz kartagiński, walczący z Rzymianami w II wojnie punickiej
Więcej na temat Hannibala i jego walk z Rzymianami dowiesz się w module: Historia Rzymu, w rozdziale zatytułowanym Ekspansja terytorialna i podboje Rzymu.
brać udział
Jowisz; w mitologii rzymskiej władca bogów i ludzi; odpowiednik greckiego Zeusa
zabawa, igrzyska
wzniosły, wspaniały
wielki
Mausolos, tyran Halikarnasu
żołnierz
muzyk, artysta
zabijać
nic trudnego
nowy
Olimpia, miejscowość w Grecji, leżąca na Peloponezie. W starożytności ośrodek kultu Zeusa; od VIII w. p.n.e. miejsce igrzysk olimpijskich.
Fidiasz; żyjący w V w. p.n.e. grecki rzeźbiarz
poeta
port
wyruszyć
który? jaki?
Rodos, grecka wyspa leżąca pomiędzy dwoma morzami: Śródziemnym i Egejskim
Rzym, stolica imperium rzymskiego; stolica Włoch
rzeźbić
grób, grobowiec
posąg
swój
być
Syrakuzy, włoskie miasto na Sycylii, założone ok. VIII w. p.n.e. przez Dorów z Koryntu; miasto rodzinne Archimedesa
wieża
gdzie
żona
chcieć
Słownik pojęć
starożytna polis dorycka, miasto portowe w środkowej Grecji, położone na półwyspie Peloponez, na Przesmyku Korynckim.