R8T7E5T1C4Z4G
Ilustracja przedstawia jasną kamienną płytę, na której znajdują się czarne drukowane litery. Tworzą one wyrazy w języku łacińskim.

Konstrukcje składniowe

Marmurowa tablica z łacińskimi inskrypcjami
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Składnia nazw miast, czyli prawdziwe cuda

Kolejną konstrukcją składniową, którą poznasz, jest składnia nazw miast i małych wysp. Nie tyle jest ona cudem gramatycznym, jak możnaby zinterpretować tytuł tego rozdziału, ile zostanie przedstawiona w kontekście siedmiu cudów świata starożytnego.

Przypomnijmy sobie zatem kilka faktów na temat znanych antycznych miast basenu Morza Śródziemnego, w których znajdowały się artefakty nazywane kiedyś cudami świata.

Alexandria

R1XO8DMT5RV9L
Latarnia morska na Faros, Roberta Von Spalart, XIX w.
Źródło: wikimedia org., domena publiczna.

AlexandriaeAlexandria,-ae fAlexandriae turristurris,-is fturris magnamagnus 3magna eratsum, esse, fuierat.

Olympia

R4DZ6QFLM2KMH
Model starożytnej Olimpii, 1980 r., Muzeum Brytyjskie, Londyn, Wielka Brytania
Źródło: wikipedia.org, licencja: CC BY-SA 2.0.

Athletaeathleta,-ae mAthletae, poetaepoeta,-ae mpoetae etetet musicimusicus,-i mmusici OlympiamOlympia,-ae fOlympiam adveniebantadvenio, adveni, adventum 4adveniebant, ubiubiubi ludisludus,-i mludis intererantintersum, -esse, -fuiintererant.

Statuastatua,-ae fStatua IovisIuppiter, IovisIovis aa (z abl.)a PhidiāPhidias,-ae mPhidiā sculptāsculpo, -psi, -ptum 3sculptā Olympiā evecta esteveho, -vexi, -vectum 3evecta est.

Halicarnāssus

Uxoruxor,-oris fUxor MausolīMausolus,-iMausolī sepulcrumsepulcrum,-i nsepulcrum magnificummagnificus 3magnificum HalicarnassiHalicarnassus,-i fHalicarnassi aedificavitaedifico 1aedificavit.

R1XXDZGMUF7QE
Mauzoleum w Halikarnasie, rekonstrukcja
Źródło: cloudinary.com, licencja: CC BY 3.0.

Zwróciłeś zapewne uwagę, że nazwy miast występujące w powyższych zdaniach: Alexandriae, Olympiam, Olympiā, Halicarnassi, nie mają przyimków, mimo, że w języku polskim w tych miejscach przyimki obowiązują.

Aby zdefiniować jednoznacznie, na czym polega tytułowa konstrukcja gramatyczna, zastanów się, w jakich przypadkach zostały użyte te nazwy oraz jak je przetłumaczyłeś.

W tym celu wykonaj ćwiczenie.

RANDTN13ZO2R9
Ćwiczenie 1
Aby uporządkować wiadomości dotyczące składni nazw miast, wstaw w tekst wyrazy podane w kafelkach.

Podsumujmy zatem: składnia nazw miast i małych wysp (należą tutaj wszystkie wyspy Morza Śródziemnego oprócz Sycylii i Sardynii) jest składnią bezprzyimkową.

Jeżeli mamy do czynienia z nazwami miejscowości lub wysp w liczbie pojedynczej deklinacji I i II, by odpowiedzieć na pytanie ubi? (gdzie?) - stawiamy nazwę geograficzną w genetiwie, na pytanie quo? (dokąd?) w akuzatiwie, a na pytanie unde? (skąd?) w ablatiwie.

W tabeli zostały przedstawione adekwatne przykłady.

ubi? - gdzie?

quo? – dokąd?

unde? – skąd?

genetivus

accusativus

ablativus

Alexandriae

Alexandriam

Alexandriā

Olympiae

Olympiam

Olympiā

Ephesi

Ephesum

Ephesō

Halicarnassi

Halicarnassum

Halicarnassō

bg‑olive
Ciekawostka

Rzeczownik domus,-usdomus,-us fdomus,-us, mimo, że nie jest nazwą geograficzną, podlega składni nazw miast. Na pytanie quo? odpowiemy po łacinie domum, na pytanie unde?  odpowiemy  domo, zaś na pytanie ubi? - domi.

bg‑gray2

Więcej na temat tego nietypowego rzeczownika dowiesz się w rozdziale -  Rzeczowniki deklinacji IV, w module zatytułowanym Różne odmiany łacińskich rzeczowników.

Zapoznaj się z filmem prezentującym cuda świata starożytnego, a następnie wykonaj zadania.

RVZ8H8AKCQOVG
Film animowany 7 cudów świata. Film jest pokazem slajdów z lektorem w tle. Podzielony jest na 8 części zawierającego treść: 1. 7 cudów świata starożytnego to największe osiągnięcia architektury i rzeźbiarstwa basenu Morza Śródziemnego i Bliskiego Wschodu. Pierwsza lista cudów świata pojawiła się już w II w p.n.e. spisana przez poetę Antypatra z Sydonu, przez wieki wprowadzono w niej niewielkie zmiany i oto ostateczny wykaz siedmiu najwspanialszych budowli i rzeźb antyku. 2. Piramidy w Gizie są najstarsze spośród siedmiu cudów i tylko one przetrwały do naszych czasów. Zostały wzniesione w Egipcie 2500 lat przed naszą erą na skalistej równinie na zachodnim brzegu Nilu jako grobowce królów Cheopsa, Chefrena i Mykerinosa. Według greckiego historiografa Herodota piramidę Cheopsa, zwaną również Wielką Piramidą budowano przez 20 lat i wymagała pracy 100 000 robotników. 3. Wiszące ogrody Semiramidy w Babilonie są owiane mgiełką tajemnicy, ponieważ nie znamy ani dokładnego położenia, ani precyzyjnej daty ich powstania. Według wielu starożytnych relacji znajdowały się w pobliżu pałacu królewskiego w Babilonie, roślinność posadzono na specjalnych tarasach zaopatrzonych w skomplikowany jak na tamte czasy system nawadniający. 4. Posąg Zeusa w Olimpii dłuta samego mistrza rzeźby greckiej, czyli Fidiasza, umieszczony był w ogromnej świątyni poświęconej władcy Olimpu. Potęgę Zeusa symbolizowała już sama wysokość rzeźby, która sięgała 12 metrów. Gromowładny bóg wyobrażony był siedzący na cedrowym tronie zdobionym hebanem i drogimi kamieniami, jego włosy i szata wykonane były ze złota a twarz i nieosłonięte części ciała pokryte kością słoniową. Posąg mógł ulec zniszczeniu wraz ze świątynią w 426 r. n.e. lub 50 lat później podczas pożaru Konstantynopola. 5. Świątynia Artemidy w Efezie została wzniesiona przez Krezusa, słynącego z bogactwa króla Lidii w VI w. p.n.e. 200 lat później spalił ją szaleniec o imieniu Herostratos, wkrótce ją jednak odbudowano. Artemizjon wyróżniał się nie tylko wielkością, wrażenie na odwiedzających świątynię robiły także znamienite dzieła sztuki. Niestety, zniszczona przez najazd Gotów w 262 r. n.e. nigdy nie została zrekonstruowana. 6. Mauzoleum w Halikarnasie, podobnie jak piramidy w Gizie, to grobowiec króla. Był to władca Karii o imieniu Mausolos, którego upamiętniła w ten sposób wdowa po nim, Artemizja. Rzeźby zdobiące okazałą budowlę wykonane zostały przez wybitnych greckich rzeźbiarzy, m.in. słynnego Skopasa . Według opisu Pliniusza Starszego niemal kwadratowy budynek otoczony był 36 kolumnami, a dach miał kształt 24‑stopniowej piramidy, na której szczycie znajdował się marmurowy rydwan. Mauzoleum prawdopodobnie padło ofiarą trzęsienia ziemi między XI a XV w. 7. Kolos Rodyjski wyobrażał boga słońca, Heliosa i znajdował się obok portu Mandrakion, robiąc wrażenie na przypływających na Rodos swoją wielkością – posąg mierzył 32 metry. Statua wykonana była z brązu i umocniona żelazem. Wzniesiono ją, by upamiętnić nieudane oblężenie miasta. Kolos przewrócony przez trzęsienie ziemi w 225 r. p.n.e. został pozostawiony w tym samym miejscu w częściach do 654 r. n.e. , kiedy to Arabowie najechali wyspę i sprzedali brązowe części posągu. 8. Latarnia morska na Faros w pobliżu Aleksandrii została wykonana za panowania króla Ptolemeusza II. Osiągnęła wysokość 110 metrów, co było ogromnym osiągnięciem architektonicznym tamtych czasów. Strukturę latarni można było podzielić na trzy części zwężające się ku górze: podstawa była kwadratowa, środek na planie ośmiokąta, a wierzchołek cylindryczny. Wiemy, że latarnia stała jeszcze w XII w., musiała jednak popadać w ruinę, skoro w XV w. użyto jej jako materiału do budowy fortu.
R1N96PD6KRZ7F
Ćwiczenie 2
Przetłumacz następujące zdania: Templum Iovis cum statuā magnā deī ā Phīdiā sculptā Olympiae aedificātum est. Āthlētae, poētae mūsicīque Olympiam adveniēbant, ut lūdicrō Olympiō interessent. Victōrēs lūdicrī laureātī Olympiā redībant.
Polecenie 1
RUD5S15ZER4QV
Jaka budowla starożytna, nieumieszczona na liście, mogłaby twoim zdaniem nosić nazwę cudu świata. Uzasadnij swoją odpowiedź.

W zdaniu podsumowującym pierwszą część materiału dotyczącego składni nazw miast padło sformułowanie: „jeżeli mamy do czynienia z nazwami miejscowości lub wysp w liczbie pojedynczej deklinacji I i II...”. Rzeczywiście, nie wszystkie nazwy miast i wysp są deklinacji I i II, a są i takie, jak chociażby Athenae, które, mimo, że należą do deklinacji I, są plurale tantum.plurale tantum (l. mn. pluralia tantum)plurale tantum.

plurale tantum (l. mn. pluralia tantum)

Na jakich zasadach działa wówczas składnia nazw miast dowiesz się tłumacząc poniższe zdania.

Syracusae

R1A763T5P6JVE
Ruiny świątyni Apollina, Syrakuzy, Włochy
Źródło: turystykazdrowotna.pl, licencja: CC BY 3.0.

SyracusisSyracusae, -arumSyracusis ArchimedesArchimedes,-is mArchimedes necatus estneco 1necatus est.

Carthago

RXSP5EDCCAQ2C
Teatr rzymski w Kartaginie, I w. p.n.e., Tunezja
Źródło: Wikimedia Commons, Diego Delso, licencja: CC BY-SA 3.0.

Cato MaiorCato MaiorCato Maior CarthaginemCarthago,-inis fCarthaginem profectus estproficiscor, profectus sum 3profectus est, quamqui, quae, quodquam deindedeindedeinde deleredeleo, -evi, -etum 2delere voluitvolo, velle, voluivoluit.

HannibalHannibal,-is mHannibal mīlitēsmiles,-itis mmīlitēs suōssuus 3suōs Carthagine RōmamRoma, -ae fRōmam duxitduco, duxi, ductum 3duxit.

Portusportus,-us mPortus novusnovus 3novus Carthāgine aedificātus estaedifico 1aedificātus est.

Łatwo zauważyć, że nazwy miast deklinacji III i występujące w liczbie mnogiej, na pytanie quo? stoją, tak jak to było poprzednio, w akuzatiwie.

Różnica zauważalna jest w odpowiedzi na pytanie ubi?  Nazwy miast występujące w deklinacji III i liczbie mnogiej należy postawić wówczas w ablatiwie.

A co się dzieje z nazwami miast, gdy padnie pytanie unde? Otóż wówczas nazwy te stawiamy również w ablatiwie, co może być mylące, zwłaszcza, jeśli nazwa wyrwana jest z kontekstu zdania.

A oto przykłady zestawione w tabeli.

ubi? - gdzie?

quo? – dokąd?

unde? – skąd?

genetivus

accusativus

ablativus

Syracusis

Carthagine

Syracusas

Carthaginem

Syracusis

Carthagine

bg‑olive
Ciekawostka

Wszystkie nazwy miast w języku łacińskim są rodzaju żeńskiego, bez względu na to, do której deklinacji należą.

RATBQOMCVCDLA
Ćwiczenie 3
Przeczytaj podane łacińskie zdanie, a następnie zdecyduj: w jakiej kolejności Lucjusz odwiedzał wymienione miejsca?
Lucius Romam domo venit, Roma Athēnas. Corinthum Athēnis, Corintho autem Carthaginem, domum Carthagine. Możliwe odpowiedzi: 1. Rzym, dom, Ateny, Korynt, Kartagina, dom, 2. Rzym, dom, Ateny, Korynt, dom, Kartagina, 3. Dom, Rzym, Ateny, Korynt, Kartagina, dom

Na zakończenie, dla utrwalenia materiału, rozwiąż krzyżówkę.

R12SJ4GHABDO9
Ćwiczenie 4
Wpisz hasła w pola krzyżówki. Rozwiązaniem jest nazwisko twórcy listy cudów świata starożytnego.

Słownik łacińsko‑polski

a (z abl.)
a (z abl.)

przez

Alexandria,-ae f
Alexandria,-ae f

Aleksandria, miasto w Egipcie założone w IV w. p.n.e. przez Aleksandra Macedońskiego

advenio, adveni, adventum 4
advenio, adveni, adventum 4

przybyć

aedifico 1
aedifico 1

budować

Archimedes,-is m
Archimedes,-is m
R1BZSFZOGJ76K
Mozaika przedstawiająca scenę zabójstwa Archimedesa przez legionistę rzymskiego, I w. n.e., Herculanum, Włochy
Źródło: wikimedia.org, domena publiczna.

Archimedes, żyjący w III w. p.n.e. grecki matematyk, fizyk i inżynier

athleta,-ae m
athleta,-ae m

atleta, zapaśnik

Carthago,-inis f
Carthago,-inis f

Kartagina, starożytne miasto w Afryce Północnej, położone u wybrzeży Morza Śródziemnego; założone w IX w. p.n.e. W III i II w. p.n.e. Kartagina walczyła z Rzymem o dominację na Morzu Śródziemnym. Współcześnie stanowisko archeologiczne w pobliżu Tunisu.

bg‑gray2

O starożytnej Kartaginie w kontekście walk z Rzymianami dowiesz się w module: Historia Rzymu, w rozdziale zatytułowanym Ekspansja terytorialna i podboje Rzymu.

Cato Maior
Cato Maior

Katon Starszy, żyjący na przełomie III i II w. p.n.e. rzymski mówca, polityk i pisarz

deinde
deinde

następnie

deleo, -evi, -etum 2
deleo, -evi, -etum 2

zniszczyć, zburzyć

domus,-us f
domus,-us f

dom

duco, duxi, ductum 3
duco, duxi, ductum 3

prowadzić

Ephesus,-i f
Ephesus,-i f

Efez, w starożytności jedno z dwunastu miast jońskich leżących w Azji Mniejszej; dziś stanowisko archeologiczne na terenie Turcji

et
et

i

eveho, -vexi, -vectum 3
eveho, -vexi, -vectum 3

wywieźć, wynieść

Halicarnassus,-i f
Halicarnassus,-i f

Halikarnas, starożytna stolica Karii; dziś Bodrum - miasto w Turcji

Hannibal,-is m
Hannibal,-is m
R15M2ED2HT38L
Antyczne popiersie Hannibala; ilustracja z: Theodor Mommsen, „Römische Geschichte”, 1932 r.
Źródło: wikimedia.org, domena publiczna.

Hannibal, żyjący w III/II w. p.n.e. wódz kartagiński, walczący z Rzymianami w II wojnie punickiej

bg‑gray2

Więcej na temat Hannibala i jego walk z Rzymianami dowiesz się w module: Historia Rzymu, w rozdziale zatytułowanym Ekspansja terytorialna i podboje Rzymu.

intersum, -esse, -fui
intersum, -esse, -fui

brać udział

Iuppiter, Iovis
Iuppiter, Iovis

Jowisz; w mitologii rzymskiej władca bogów i ludzi; odpowiednik greckiego Zeusa

ludus,-i m
ludus,-i m

zabawa, igrzyska

magnificus 3
magnificus 3

wzniosły, wspaniały

magnus 3
magnus 3

wielki

Mausolus,-i
Mausolus,-i

Mausolos, tyran Halikarnasu

miles,-itis m
miles,-itis m

żołnierz

musicus,-i m
musicus,-i m

muzyk, artysta

neco 1
neco 1

zabijać

nihil difficile
nihil difficile

nic trudnego

novus 3
novus 3

nowy

Olympia,-ae f
Olympia,-ae f

Olimpia, miejscowość w Grecji, leżąca na Peloponezie. W starożytności ośrodek kultu Zeusa; od VIII w. p.n.e. miejsce igrzysk olimpijskich.

Phidias,-ae m
Phidias,-ae m

Fidiasz; żyjący w V w. p.n.e. grecki rzeźbiarz

poeta,-ae m
poeta,-ae m

poeta

portus,-us m
portus,-us m

port

proficiscor, profectus sum 3
proficiscor, profectus sum 3

wyruszyć

qui, quae, quod
qui, quae, quod

który? jaki?

Rhodus,-i f
Rhodus,-i f

Rodos, grecka wyspa leżąca  pomiędzy dwoma morzami: Śródziemnym i Egejskim

Roma, -ae f
Roma, -ae f

Rzym, stolica imperium rzymskiego; stolica Włoch

sculpo, -psi, -ptum 3
sculpo, -psi, -ptum 3

rzeźbić

sepulcrum,-i n
sepulcrum,-i n

grób, grobowiec

statua,-ae f
statua,-ae f

posąg

suus 3
suus 3

swój

sum, esse, fui
sum, esse, fui

być

Syracusae, -arum
Syracusae, -arum

Syrakuzy, włoskie miasto na Sycylii, założone ok. VIII w. p.n.e. przez Dorów z Koryntu; miasto rodzinne Archimedesa

turris,-is f
turris,-is f

wieża

ubi
ubi

gdzie

uxor,-oris f
uxor,-oris f

żona

volo, velle, volui
volo, velle, volui

chcieć

Słownik pojęć

Korynt łac. Corinthus
Korynt łac. Corinthus

starożytna polis dorycka, miasto portowe w środkowej Grecji, położone na półwyspie Peloponez, na Przesmyku Korynckim.