Nowy model państwa. Idee oświecenia w praktyce
Stany Zjednoczone Ameryki. Nowoczesny ustrój państwa1
Podstawą demokracji amerykańskiej były założenia oświeceniowych filozofów, odwołujących się do zasady równości, suwerenności narodu i trójpodziału władzy. Ukształtowany w XVIII wieku reżim prezydencki to kolejna historyczna cecha Stanów Zjednoczonych, które są jednym z najstarszych państw demokratycznych, a system opiera się na równości obywateli wobec prawa i tradycji społeczeństwa obywatelskiego.
Scharakteryzujesz, jaki model rządów wybrały Stany Zjednoczone po wywalczeniu niepodległości.
Wyjaśnisz związek między ustrojem terytorialnym a okolicznościami powstania i rozrostu terytorialnego Stanów Zjednoczonych.
Przeanalizujesz oświeceniowe podstawy Konstytucji Stanów Zjednoczonych.
Kształtowanie się ustroju Stanów Zjednoczonych
Po uchwaleniu Deklaracji niepodległości Stanów Zjednoczonych aktualna stała się kwestia ustroju nowego państwa. W dyskusji na ten temat starły się dwa stronnictwa: federaliści (m.in. Franklin, James Madison i Aleksander Hamilton) dążyli do zachowania porządku społecznego z epoki kolonialnej i stworzenia instytucji centralnych na wzór brytyjski, podczas gdy radykałowie (m.in. Jefferson, Paine, Samuel Adams) postulowali decentralizację władzy i oddanie możliwie największej jej części poszczególnym stanom. Obie strony zgodnie zwalczały angielskich lojalistów, których posiadłości skonfiskowano już na początku wojny. Zwycięstwo zbuntowanych kolonistów zmusiło do emigracji z Ameryki blisko 100 tys. osób, w tym urzędników kolonialnych i właścicieli ziemskich. Opuszczone przez nich gospodarstwa, a także rozległe tereny zachodnie sprzedawano chętnym po cenie 1 dolara za akr. I choć największe korzyści z tych uregulowań odnieśli spekulanci, to w ich efekcie udało się zapobiec powstaniu arystokracji, która na wzór europejski monopolizowałaby posiadanie ziemi.
Jeszcze w 1777 r. Kongres Kontynentalny uchwalił Artykuły Konfederacji spełniające postulaty radykałów, czyniąc zeń rodzaj rady ambasadorów, której propozycje ustawowe musiały być akceptowane przez kongresy stanowe. Jednak chaos, jaki zapanował w czasie wojny, kiedy to każdy stan uchwalał własne podatki i emitował własną walutę, dowiódł, że luźna konfederacja nie sprawdza się jako forma ustrojowa nowego państwa. Jako że w Kongresie przeważali radykałowie, federaliści, pozyskawszy cieszącego się wielkim autorytetem Waszyngtona, w 1787 r. zwołali do Filadelfii konwencję, a owocem jej obrad była Konstytucja Stanów Zjednoczonych, uchwalona 17 września.
Główni twórcy Konstytucji Stanów Zjednoczonych Ameryki
Pierwsza nowoczesna demokracja
Nowy ustrój miał charakter republikański i został skonstruowany zgodnie z Monteskiuszowską zasadą trójpodziału władzy. Najwyższym organem władzy wykonawczej był prezydent, wybierany na czteroletnią kadencję i dobierający sobie podległych mu członków rządu. Władzę ustawodawczą sprawował dwuizbowy Kongres: w Senacie na sześcioletnią kadencję zasiadało po dwóch przedstawicieli stanów, co zapewniało równowagę między stanami mniejszymi i większymi, za to wybory do Izby Reprezentantów odbywały się co dwa lata, a o podziale miejsc między poszczególne stany decydowała liczba ich ludności. Aby uniknąć konfliktu w sprawie niewolnictwa, a jednocześnie zachować równowagę między Północą a Południem, postanowiono, że przy dzieleniu mandatów w izbie niższej Kongresu pięciu Afroamerykanów będzie się traktowanych jak trzech białych. Głosować mogli tylko ludzie wolni, a o wysokości cenzusu majątkowego lub ewentualnych wykluczeniach decydował nadal każdy stan osobno. Dla władz centralnych zastrzeżono wyłączne prawo ustanawiania ceł, emitowania waluty, zawierania traktatów i utrzymywania armii. Nadzór nad władzą sądowniczą oddano w ręce Sądu Najwyższego, którego sędziów mianował prezydent w porozumieniu z Senatem i do którego można było także zaskarżać uchwały władz ustawodawczych.
Schemat konstytucji Stanów Zjednoczonych Ameryki
władza wykonawcza | władza ustawodawcza | władza sądownicza | |
prezydent | Kongres | niezawisłe sądy | |
Senat | Izba reprezentantów | ||
- wybierany na 4‑letnią kadencję; - zgłaszanie projektów ustaw; - głowa państwa; - szef rządu; - mianowanie ministrów i wyższych urzędników; | - uchwalanie ustaw; - ustanawianie podatków; | - orzekanie zgodności prawa z konstytucją; | |
Trenuj i ćwicz
Umieść elementy systemu politycznego USA w odpowiednich miejscach.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj ćwiczenie.
Konstytucja Stanów Zjednoczonych AmerykiArtykuł II
§1. Władzę wykonawczą sprawuje prezydent Stanów Zjednoczonych Ameryki. Urząd swój pełni przez okres lat czterech, a wybierany jest wraz z obieranym na ten sam okres wiceprezydentem w następujący sposób. Każdy stan wyznacza w trybie określonym przez swoje ciało ustawodawcze odpowiednią liczbę elektorów. Liczba ta odpowiada przysługującej temu stanowi w Kongresie ogólnej liczbie senatorów i członków Izby Reprezentantów. Nie może być jednak wyznaczony na elektora senator, członek Izby Reprezentantów ani żadna osoba sprawująca honorowo lub odpłatnie urząd w służbie Stanów Zjednoczonych.
Źródło: Konstytucja Stanów Zjednoczonych Ameryki, dostępny w internecie: libr.sejm.gov.pl [dostęp 26.10.2020].
System pośredniego wyboru prezydenta Stanów Zjednoczonych... Możliwe odpowiedzi: 1. wynika z historycznych tradycji kształtowania się tego państwa w XVIII w., 2. jest elementem federalnej formy Stanów Zjednoczonych., 3. wynika z decyzji króla brytyjskiego sprzed wojny o niepodległość., 4. może powodować dysproporcje pomiędzy liczbą bezwzględnie oddanych głosów a ostatecznym wynikiem wyborów.
Deklaracja niepodległości Stanów Zjednoczonych... Możliwe odpowiedzi: 1. została uchwalona przez przedstawicieli wszystkich zbuntowanych kolonii., 2. była wynikiem dyskusji między przywódcami Amerykanów walczących o niepodległość przeciwko panowaniu brytyjskiemu., 3. wprowadzała równość wobec prawa., 4. została narzucona przez dowódców wojsk amerykańskich.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj ćwiczenie.
Deklaracja niepodległości Stanów ZjednoczonychUważamy następujące prawdy za oczywiste: że wszyscy ludzie stworzeni są równymi, że Stwórca obdarzył ich pewnymi nienaruszalnymi prawami, że w skład tych praw wchodzi prawo do życia, wolność i dążenia do szczęścia.
Że celem zabezpieczenia tych praw wyłonione zostały wśród ludzi rządy, których sprawiedliwa władza wywodzi się ze zgody rządzonych.
Że jeżeli kiedykolwiek jakakolwiek forma rządu uniemożliwiałaby osiągnięcie tych celów, to naród ma prawo taki rząd zmienić lub obalić i powołać nowy, którego podwalinami będą takie zasady i taka organizacja władzy, jakie wydadzą się narodowi najbardziej sprzyjające dla ich szczęścia i bezpieczeństwa. Roztropność, rzecz jasna, będzie dyktowała, że rządu trwałego nie należy zmieniać dla przyczyn błahych i przemijających; Doświadczenie zaś wykazało też, że ludzie wolą raczej ścierpieć wszelkie zło, które jest do zniesienia, aniżeli prostować swoje ścieżki przez unicestwienie form, do których są przyzwyczajeni. Kiedy jednak długi szereg nadużyć i uzurpacji, zmierzających stale w tym samym kierunku, zdradza zamiar wprowadzenia władzy absolutnej i despotycznej, wówczas ich słusznym i ludzkim prawem, ich obowiązkiem staje się odrzucenie takiego rządu oraz stworzenie nowej straży dla swego przyszłego bezpieczeństwa.
Źródło: Deklaracja niepodległości Stanów Zjednoczonych, dostępny w internecie: pl.wikisource.org [dostęp 26.10.2020].
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj ćwiczenie.
System polityczny w USACechą władz lokalnych w USA jest to, że jak w żadnym innym państwie na świecie obywatele aktywnie uczestniczą w strukturach władzy i procesie współtworzenia polityki. Wynika to z tego, że w tych małych miasteczkach amerykańskich istnieje niezwykłe poczucie wspólnej odpowiedzialności za życie gminy, osiedla itd. Tam człowiek poświęca kilka godzin w tygodniu na rzecz działalności społecznej w radzie szkoły czy przy udzielaniu pomocy najbiedniejszym. Na przykład dość specyficzną instytucją okręgów położonych w stanach Nowej Anglii jest bezpośredni udział obywateli w podejmowaniu decyzji w ramach tak zwanego „zebrania gminnego”. Podczas niego mieszkańcy gminy decydują na przykład o budowie budynków, instalacji użytku publicznego, czasem też o budżecie lub doborze urzędników wykonawczych. Zresztą tam burmistrz czy radny jest najzwyczajniejszym społecznikiem, który nie pobiera żadnych diet, utrzymując się z pracy, którą na co dzień wykonuje. Dlatego jeśli ludzie widzą, że ktoś chętnie działa i pomaga, to niewątpliwie będą dążyli, aby kogoś takiego popierać.
Źródło: Maciej Gach, System polityczny w USA, 22.07.2020, dostępny w internecie: histmag.org [dostęp 26.10.2020].
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj ćwiczenie.
Cechy systemu prezydenckiegoPrzykładem państwa, które funkcjonuje w oparciu o system prezydencki są Stany Zjednoczone. Na czele tego federacyjnego kraju stoi prezydent, będący też szefem rządu. Jest on wybierany na okres czterech lat w głosowaniu pośrednim przez elektorów, których to wskazują wyborcy. Głowa państwa w USA posiada szeroki zakres władzy, który tylko w pewnym stopniu może być ograniczony przez organ ustawodawczy – Kongres. Za przykład niech służy fakt, że to co prawda prezydent stoi na czele sił zbrojnych, ale o wypowiadaniu wojny i zawieraniu pokoju decyduje Kongres. Podobnie jest z przysługującym głowie państwa prawie weta, które obie izby Kongresu – Senat i Izba Reprezentantów – mogą odrzucić przy większości ⅔ głosów. Do uprawnień prezydenta należy też powoływanie dyplomatów i najważniejszych urzędników państwowych, zawieranie umów międzynarodowych oraz wydawanie aktów prawnych takich jak zarządzenia czy rozkazy wojskowe, które nie wymagają kontrasygnaty. Za swoje działania prezydent USA odpowiada przed Narodem i Konstytucją. W razie złamania prawa z kolei Kongres może usunąć go ze stanowiska w ramach procedury zwanej impeachmentem.
Źródło: Cechy systemu prezydenckiego, dostępny w internecie: szanujflage.pl [dostęp 26.10.2020].
Słownik
(z łac. census – oszacowanie majątku, spis obywateli) katalog warunków, których spełnienie kwalifikuje do korzystania z praw czy przywilejów; różne rodzaje cenzusów: zamieszkania, płci, wieku, majątkowy, wyznaniowy, wykształcenia, a współcześnie pełnoletności i obywatelstwa – wyznaczają grupę osób uprawnionych do głosowania w wyborach czy piastowania urzędów, objętych obowiązkiem służby wojskowej itp.
przeciwieństwo unitaryzmu i centralizmu; zakłada on, że władza i procesy decyzyjne są podejmowane na tyle blisko danych społeczności, na ile jest to możliwe
został zwołany w okresie wyzwalania się kolonii spod władzy Wielkiej Brytanii; w jego skład wchodzili przedstawiciele poszczególnych kolonii