Filozoficzne koncepcje człowieka

Materializm

Za ojca materializmu uważa się Demokryta z Abdery. Oczywiście nie był on pierwszym filozofem, który reprezentował naturalistyczne podejście do rzeczywistości i uważał, że nic poza materią nie istnieje, ale jako pierwszy zaprezentował taki obraz świata, w którym wszystkie zjawiska i wydarzenia są sprowadzone do sił natury i relacji czysto materialnych. W jego mniemaniu cały świat składa się z niepodzielnych drobin zwanych atomami, a badanie ich relacji, układów i sposobów, dzięki którym tworzą złożone konstrukcje (czyli wszystkie istniejące przedmioty), jest w stanie wyjaśnić wszystkie zjawiska i zagadnienia naukowe. Nawet duszę ludzką postrzegał jako złożoną z atomów, jednak takich, które są nieco lżejsze, wypełniają całe ciało, a po śmierci człowieka, wraz z ostatnim tchnieniem, ulatują i ulegają rozproszeniu.

Podejście naturalistyczne każe więc ujmować rzeczywistość jako złożoną z materii, badanie zaś tej rzeczywistości (świata) ogranicza się do odkrywania praw fizycznych i analizowania przedmiotów, które im podlegają. W takim ujęciu człowiek postrzegany jest jako integralna część materialnego świata. Oczywiście ma w nim pewną uprzywilejowaną pozycję, wszak jest istotą myślącą, która ten świat poznaje i przekształca go w myśl swoich potrzeb. Nie jest jednak istotą uduchowioną, odznaczającą się nadnaturalnymi cechami itp.

Idealizm

Ateński filozof Platon zapoczątkował system filozoficzny, który nazywamy idealizmem. Jest to podejście antynaturalistyczne, a więc takie, które szuka głównych zasad i mechanizmów rządzących światem przyrody poza nim samym. Ogólnie rzecz ujmując, zakładał on, że bezkształtną, chaotyczną ze swej natury materię nieustannie przenikają niematerialne i odwieczne idee, które nadają jej konkretne kształty i właściwości, tworząc ogół istniejących przedmiotów, a dokładniej – cały świat. Daleko idąca konsekwencja filozofa sprawiła, że ten antynaturalistyczny rys przenika wszystkie zagadnienia jego koncepcji. Wystarczy wspomnieć, że nawet duszę ujmował jako we wszystkim podobną do idei. Jest bowiem, na podobieństwo tej drugiej, niezniszczalna i niematerialna, a przenikając ciało, tworzy konkretnego człowieka. Nawet normy moralne, a więc cnoty, ujmował jako idee, które powinny przenikać nasze postępowanie. Z perspektywy kosmogonicznej (opisu początków wszechświata) cała rzeczywistość powstała w wyniku pracy boskiego Rzemieślnika zwanego Demiurgiem, który tchnął idee w bezkształtną materię, a stworzone przez siebie dusze w ciała, dzięki czemu dał początek i światu, i żyjącemu w nim człowiekowi.

W XVIII wielu jednym ze zwolenników idealizmu był George Berkley, który w jego poglądach przyjął formę spirytualizmu. Według zwolenników spirytualizmu aby istniały idee, muszą istnieć umysły, które te idee noszą. Według nich jedyną substancją jest dusza, a ciało zaś jest wytworem duszy.

Egzystencjalistyczna koncepcja człowieka

Człowiek jest centrum filozofii egzystencji, stanowiąc dla niej jedyny obszar filozoficznego zainteresowania. Podstawowym założeniem myśli egzystencjalistycznej w refleksji nad człowiekiem jest uznanie, że człowieka nie da się uprzedmiotowić. Dla wszelkich odmian egzystencjalizmu ludzkie istnienie określa to, kim jest człowiek – zawsze indywidualnie różny od innego człowieka. Dla egzystencjalistów człowiek to jego przeżycia, doświadczenia, osobiście, subiektywnie i indywidualnie doznawany własny los.  W świetle tej filozofii każdy człowiek jest różny od innego i każdy w osobny sposób swój los kształtuje. Ludzkie życie ponadto jest dynamiczne, jest stawaniem się, podlega zmienności, nie ma w nim niczego stałego, co dałoby się komuś przypisać i z góry określić. Z tych ustaleń egzystencjaliści wyprowadzali indywidualistyczne konsekwencje etyczne i społeczne – z różnic osobowych i zmienności naszych losów wyprowadzali wniosek, że ludzie są samotnymi wyspami, otoczonymi wrogim otoczeniem i obcymi lądami.

Drugą ważną egzystencjalistyczną konsekwencją założeń dotyczących indywidualności ludzkiego doświadczania świata było przekonanie o ludzkiej wolności. Człowiek jest wolny, choć z wolnością wiąże się odpowiedzialność. W tym zakresie rozchodzą się drogi egzystencjalizmu teistycznego i ateistycznego – według pierwszego człowiek jest bytem zorientowanym eschatologicznie na transcendencję i zbawienie, a jego odpowiedzialność jest także odpowiedzialnością wobec Boga. Inaczej w ateistycznym nurcie egzystencjalizmu – życie ludzkie jest absurdalne, nie posiada nadrzędnego sensu, a  człowiek odpowiada za swoje wybory tylko przed sobą oraz innymi.

Personalistyczna koncepcja człowieka

Dla personalizmu najważniejszym elementem konstytuującym ludzką podmiotowość – podmiotowość osoby – są relacje z innymi. Osobą staję się w pełni, gdy otwieram się na relacje z innymi – gdy przekraczam swój indywidualizm, gdy komunikuję się z innymi i wreszcie, gdy angażuję się w relacje z innym, we współpracę, współdziałanie, wspólnotę z innymi. Dlatego personalizm nie akceptuje indywidualistycznych konsekwencji egzystencjalizmu i proponuje koncepcję jednostki, która nie tylko jest wolna i odpowiedzialna za siebie i innych, ale i jest osobą, która otwiera się na inne osoby, wykracza poza siebie i swe potrzeby, sięgając etycznego ideału miłości bliźniego. W tym rozumieniu osoby w najgłębszym stopniu ujawnia się także chrześcijański wymiar personalizmu.

Klasyczne koncepcje osobowości

Zamieszczona poniżej ilustracja interaktywna przybliży Ci różne klasyczne koncepcje osobowości.

Podsumowanie

Materializm jest pojęciem, które pozostaje w stałej opozycji do idealizmu. Zasadnicza różnica występująca pomiędzy obydwoma koncepcjami opiera się na odmiennym stosunku myśli do materii. Materialiści twierdzą, że materia jest pierwotna w stosunku do myśli, świadomości i przeżyć psychicznych. W konsekwencji takiego założenia można wyciągnąć wniosek, że wszelka działalność duchowa człowieka jest jedynie wytworem rozwoju przyrody i społeczeństwa. Zdaniem idealistów zależność jest odwrotna: to duch, świadomość i idee są pierwotne w stosunku do przyrody. Materialiści odmiennie od idealistów uważają, że nie ma bytowania niezależnego od świata.

Personalizm jest nierozłącznie związany z egzystencjalizmem – powstał z inspiracji egzystencjalistycznych i łączy go rozumienie filozofii jako refleksji nad podmiotowym doświadczaniem przez człowieka swego losu. Podobnie jak w przypadku filozofii egzystencji nurt ten odżegnuje się od wszelkich filozoficznych systemów. Nie znaczy to jednak, że personalizm nie określił swojej filozoficznej odrębności. Elementem wyróżniającym ten ruch filozoficzny jest rozumienie ludzkiej podmiotowości i kondycji w świecie. Personalizm w szczególności wystąpił przeciw egzystencjalistycznemu rozumieniu człowieka jako istoty samotnej, niezwiązanej relacjami z innymi, występującej przeciw innym, a  nawet często im wrogiej.

Słownik