Człowiek – koncepcje i aspekty
Emocje i inteligencja
Zdefiniujesz pojęcie emocji i inteligencji emocjonalnej.
Przeanalizujesz znaczenie emocji w procesie podejmowania decyzji.
Ocenisz, w jaki sposób współczesny człowiek radzi sobie ze swoimi emocjami.
Emocje towarzyszą nam każdego dnia i nie sposób się od nich uwolnić. Przyjemne bądź nie, są ważnymi informacjami, dostępnymi tylko dla nas. Czy rozumiesz, jak działają i potrafisz je interpretować?
Nastrój a emocje
Nastroje trwają zwykle dłużej niż emocje, są mniej intensywne i przeważnie nie mają swojego obiektu. Przykładowo, możemy być w nastroju złości (ogólnego rozzłoszczenia) bez konkretnego powodu. Emocje uruchamiają tendencję do działania, nastrój zaś nie wywołuje nagłych zmian w zachowaniu. Na przykład człowiek w nastroju depresyjnym trwa w nim, nie podejmując działań mających na celu jego zmianę, a ten stan emocjonalny podtrzymuje pasywność. Nastroje są też mniej od emocji zróżnicowane treściowo, przeżywamy więc nastroje pozytywne bądź negatywne, możemy być w nastroju podwyższonym lub obniżonym. Emocje z kolei są bardzo zróżnicowane.
Prof. Dariusz Doliński twierdzi, że pod pojęciem emocji należy rozumieć:
Psychologia. Podręcznik akademickisubiektywny stan psychiczny, uruchamiający priorytet dla związanego z nim programu działania. Jej odczuwaniu towarzyszą zwykle zmiany somatyczne, ekspresje mimiczne i pantomimiczne oraz zachowania.
Źródło: Dariusz Doliński, Psychologia. Podręcznik akademicki, t. 2, red. Jan Strelau, Gdańsk 2004, s. 322.
Zamieszczony poniżej film pozwoli Ci zrozumieć w jaki sposób nasze emocje są wykorzystywane w ekonomii.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1D3CBRPGH8UM
Film pod tytułem Czemu ulegamy pod wpływem emocji?
Czymś innym od emocji jest nastrój, czyli:
Psychologia. Podręcznik akademickistan afektywny mający walencję (pozytywną lub negatywną) i intensywność (raczej niewielką), zawierający też mniej lub bardziej wykrystalizowane oczekiwania co do odczuwania w najbliższej przyszłości stanów zgodnych ze swoją walencją.
Źródło: Dariusz Doliński, Psychologia. Podręcznik akademicki, t. 2, red. Jan Strelau, Gdańsk 2004, s. 345.
Zapoznaj się z filmem na temat eksperymentu dotyczącego wpływu emocji na nasz altruizm i przedstaw, jakie według ciebie były jego wyniki. Uzasadnij swoją odpowiedź, a następnie porównaj ją z wyjaśnieniem eksperta.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RQBZ4HRD7Z5UG
Film pod tytułem Eksperyment Elize Aisen.
Klasyfikacja emocji
Stworzono wiele klasyfikacji emocji, które postulowały różne ich rodzaje i liczbę. Współcześnie zakłada się, że wszystkie emocje obecne są od urodzenia, choć nie wszystkie okazywane są od razu, pojawiają się w miarę dojrzewania dziecka. Na przykład Robert Plutchik opowiada się za istnieniem ośmiu emocji podstawowych (pierwotnych), takich jak: akceptacja, strach, zaskoczenie, smutek, obrzydzenie, gniew, antycypacja (oczekiwanie), radość. Tworzą one przeciwstawne pary. Przeciwieństwem radości będzie więc smutek, a gniewu – strach. Emocje wtórne stanowią kombinację emocji podstawowych (np. miłość to połączenie radości i akceptacji). Na rysunku poniżej przedstawiono graficznie obraz tych kombinacji.
Zapoznaj się z tekstem, a następnie wykonaj ćwiczenie.
Źródło I
Kiedy życie mi dopiecze (2) – Bezpieczne uwalnianie trudnych emocjiParadoks z trudnymi emocjami polega na tym, że z jednej strony są pożyteczne, niczym czerwone pulsujące światło wołające: coś jest „nie tak!” Z drugiej strony zbytnie uleganie negatywnym emocjom jest równie groźne. Jednym słowem tak źle i tak niedobrze. Typowy konflikt typu „minus – minus”.
Wyjściem z tej pułapki jest bezpieczne, konstruktywne ich uwalnianie.
Krok pierwszy na tej drodze sprowadza się do sposobu, w jaki o nich myślimy. Pamiętajmy: jak myślimy, tak żyjemy. Należy sobie uświadomić, że w trudnych emocjach nie ma nic złego. I przestać się ich bać. Żadna nie trwa wiecznie, żadnej z nich nie należy odrzucać. Trzeba nauczyć się je rozumieć i bezpiecznie okazywać.
Krok drugi polega na nauczeniu się mówienia o uczuciach. Emocja niewyrażona słowem czy czynem zagnieżdżą się w ciele w postaci podwyższonego ciśnienia, napięcia mięśniowego i wszystkich ich następstw. W umyśle w postaci negatywnych myśli, pesymizmu, cynizmu, goryczy, uporu, poczuciu beznadziejności.
Kolejny krok to nauczenie się kilku technik mówienia o swoich uczuciach. Nie należy mówić „wszystko w porządku”, kiedy tak nie jest. Gniew czy złość od tego nie zniknie. Wręcz przeciwnie, nasili się. Zwiększy się też prawdopodobieństwo niekontrolowanego wybuchu w najmniej sprzyjających okolicznościach.
Źródło: Jadwiga Kwiek, Kiedy życie mi dopiecze (2) – Bezpieczne uwalnianie trudnych emocji, dostępny w internecie: naturalnie.com.pl [dostęp 19.10.2020].
Źródło II
MelodiaDla ciebie słowa nie znaczyły nic
A ja na serio je brałam
Dla ciebie byłam jedną z wielu pań
A ja już ślub planowałam,
ooo
Znowu sama zostałam
Sama
Została mi tylko melodia
Zagłusza płacz, mówię sobie:
„Tańcz, tańcz, tańcz”, ale nie wiem jak
Ooooo
Pociesza mnie tylko melodia
Tłumi mój żal, mówię sobie:
„Tańcz, tańcz, tańcz”, może to coś daŹródło: Sanah, Melodia, dostępny w internecie: tekstowo.pl [dostęp 19.10.2020].
Emocje a efektywność działania
Głównym efektem emocji jest wzrost energii, jaką organizm ma do dyspozycji. Wiąże się to ze zwiększeniem zdolności do wysiłku (wzrost siły mięśni i odporności na zmęczenie), przyspieszeniem ruchów oraz usprawnieniem czynności, ale tylko do pewnego momentu. Pobudzenie emocjonalne wpływa na jakość wykonania czynności. Sprawność działania wzrasta wraz ze wzrostem pobudzenia emocjonalnego tylko do momentu, w którym osiągnie ono pewną wartość krytyczną. Po jej przekroczeniu następuje obniżenie sprawności działania, a przy bardzo silnym pobudzeniu może ono ulec całkowitej dezorganizacji. Przy zadaniach trudnych optymalny poziom pobudzenia jest wyraźnie niższy niż przy zadaniach łatwych. Im trudniejsze zadanie, tym niższy stopień pobudzenia wystarcza do osiągnięcia maksimum sprawności działania, tak więc pewien określony poziom pobudzenia może pomóc w wykonywaniu zadań łatwych, a zaszkodzić w wykonywaniu zadań trudnych. Na rysunku poniżej przedstawiono graficznie obraz tych zależności.
Inteligencja emocjonalna
Jeszcze w latach 80. XX wieku inteligencję sprowadzano do zdolności czysto intelektualnych. Oceniano ją, badając za pomocą testów wskaźnik IQ (ang. intelligence quotient). Wskazuje on ilościową miarę zdolności umysłowych danej osoby – od opóźnienia umysłowego, przez przeciętną inteligencję (90–109 IQ), aż po wybitną (130 IQ i więcej). Z myślą o ludziach o wysokim IQ powstało międzynarodowe stowarzyszenie Mensa, do którego należy około 130 tys. osób w ponad stu krajach.
Koncepcja inteligencji emocjonalnej opisywanej wskaźnikiem EQ (ang. emotional quotient) istnieje od 1990 roku. Wprowadzili ją do psychologii Jack Mayer i Peter Salovey. Według tych badaczy inteligencję emocjonalną tworzą cztery obszary:
Jednak naukowcem, dzięki któremu pojęcie inteligencji emocjonalnej zyskało popularność i weszło do obiegowego słownika, jest Daniel Goleman. W swojej książce z 1995 roku pisze:
Inteligencja emocjonalnaW pewnym sensie mamy bowiem dwa mózgi, dwa umysły i dwa odmienne rodzaje inteligencji: racjonalną i emocjonalną. Obie określają, jak wiedzie się nam w życiu; liczy się nie tylko iloraz inteligencji, ale także inteligencja emocjonalna. W rzeczy samej, intelekt nie może wykorzystać w pełni swoich możliwości bez inteligencji emocjonalnej.
Źródło: Daniel Goleman, Inteligencja emocjonalna, Poznań 1997, s. 60–61.
Zamieszczona poniżej animacja pozwoli Ci dokładniej zrozumieć na czym polega inteligencja emocjonalna.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1P436B5M5HHF
Nagranie filmowe dotyczące inteligencji emocjonalnej. Jest to inaczej uczuciowy radar. Pozwala wychwytywać emocje i niewyrażone potrzeby. Inteligencja emocjonalna to zdolność do rozpoznawania i odczuwania emocji własnych i innych ludzi. Jest to również zdolność używania tej wiedzy, aby dobrze kierować zachowaniami i relacjami. Elementy inteligencji emocjonalnej według badacza inteligencji emocjonalnej Daniela Golemana: 1. samoświadomość – rozpoznanie własnych emocji i ich nazwanie, właściwe nazwanie emocji prowadzi do ich zrozumienia. 2. samoregulacja 3. Motywacja 4. Empatia- umiejętność wczuwania się w potrzeby i uczycie innych 5. Umiejętności społeczne. Jak rozwijać inteligencje emocjonalną? Ćwiczyć ją.
Inteligencja wieloraka
Jak się okazuje, IQ oraz EQ to niejedyne proponowane przez naukowców rodzaje inteligencji. W latach 80. XX wieku amerykański psycholog Howard Gardner zaproponował ich aż… osiem (teoria inteligencji wielorakich). Uznał, że każdy z nas ma inne predyspozycje, a ludzka psychika i osobowość są zbyt złożone, by mogły być opisane tylko wskaźnikiem IQ.
Później Gardner dodał jeszcze dwa typy: inteligencję egzystencjalną oraz moralno‑etyczną. Teoria ta krytykowana jest przez wielu psychologów z powodu braku empirycznych dowodów.
Zapoznaj się z tekstem i wykonaj polecenie.
Typy wielorakich inteligencji według koncepcji Howarda GardneraPrawdopodobne cechy
– wyjątkowe panowanie nad własnym ciałem;
– panowanie nad przedmiotami;
– umiejętność rozłożenia czynności w czasie;
– reakcje automatyczne;
– właściwe odruchy;
– najlepiej uczy się poprzez ruch;
– lubi uczestniczyć w zajęciach sportowych;
– lubi dotykać;
– ma zdolności do rękodzielnictwa;
– lubi działać;
– lubi pomoce naukowe, którymi można manipulować;
– uczy się przez udział w procesie nauczania;
– uzdolniony manualnie, technicznie;
– pamięta raczej to, co było wykonywane, a nie mówione czy pokazywane;
– bardzo wrażliwy na otoczenie;
– słuchając bawi się różnymi przedmiotami.
Źródło: Typy wielorakich inteligencji według koncepcji Howarda Gardnera, dostępny w internecie: sp107.wroclaw.pl [dostęp 27.08.2020].
Podsumowanie
Często zdarza się, że zbyt duże zaangażowanie emocjonalne przeszkadza człowiekowi w nauce i pracy. Wiele takich przykładów można zauważyć w szkole – dziecko, które bardzo chce dostać piątkę, odpowiada gorzej, niż je na to stać, a silna trema przed występem w szkolnym przedstawieniu powoduje problemy, których nie było na próbach. Czasem więc to nie brak dobrych chęci, lecz ich nadmiar obniża efektywność działania. Emocją, której wpływ może być szczególnie niekorzystny, jest lęk. W małym nasileniu podwyższa on sprawność działań, ale jego wzrost szybko prowadzi do jej obniżenia. Już stosunkowo nieduże nasilenie lęku przed karą, jaka grozi za złe wykonanie zadania, wystarczy, aby uczeń nie poradził sobie z nim, mimo dobrego przygotowania.
A co z inteligencją emocjonalną? To ona pozwala rozpoznawać uczucia własne i innych osób, reagować na nie. Wspiera nas w budowaniu relacji sprzyjających dobrej współpracy, rozwiązywaniu konfliktów oraz odnoszeniu sukcesów.
Czy umiesz opisać swoje emocje? Przez siedem dni prowadź dziennik emocji. Zapisuj w nim, co się wydarzyło i jakie uczucia ci wtedy towarzyszyły. Pomoże ci to zrozumieć swoje emocje i lepiej je kontrolować.
Coraz częściej pracodawcy zwracają uwagę nie tylko na wykształcenie i wyniki egzaminów. Ważne dla nich są również inne umiejętności oraz kompetencje społeczne. Napisz list motywacyjny do potencjalnego pracodawcy, w którym na konkretnych przykładach z własnego życia zaprezentujesz swoje umiejętności świadczące o wysokim poziomie inteligencji emocjonalnej.
Zapoznaj się z tekstem, a następnie wykonaj ćwiczenie.
Humory w ciążyCiąża to bardzo ważny czas w życiu kobiety i jej partnera, ale także okres burzy hormonalnej, która pociąga za sobą huśtawkę emocjonalną ciężarnej. Raz kobieta cieszy się z faktu, że jest w ciąży, tryska energią i entuzjazmem, by zaraz siąść i płakać bez powodu. Zachowuje się co najmniej dziwnie – nie posiada się z radości na wieść o zajściu w ciążę i jednocześnie boi się porodu albo ma pretensję do partnera o ciążę. Jest rozdrażniona, niepewna, pełna sprzecznych myśli i ambiwalentnych emocji. Raz pieszczotliwe mówi „Kocham cię”, by za chwilę zrobić awanturę o byle głupstwo. Ciąża stanowi wyzwanie nie tylko dla kobiety, ale też partnera, który musi radzić sobie z rozchwianiem emocjonalnym własnej żony. Za humory i dziwne zachcianki kobiet w czasie ciąży odpowiada przede wszystkim wyrzut hormonów, które decydują o utrzymaniu i rozwoju zarodka. Są to głównie progesteron, prolaktyna i estrogeny.
Źródło: Kamila Krocz, Humory w ciąży, dostępny w internecie: parenting.wp.pl [dostęp 18.10.2020].
Słownik
termin psychologiczny oznaczający umiejętność jednoznacznego wyrażania swoich potrzeb, uczuć i opinii, a także egzekwowania swoich praw z poszanowaniem praw innych ludzi
jedna z najważniejszych umiejętności składających się na inteligencję emocjonalną; zdolność odczuwania emocji i stanów psychicznych innych osób, ale również spojrzenia na rzeczywistość z ich perspektywy (przyjęcia ich punktu widzenia)
wskaźnik opisujący inteligencję emocjonalną danej osoby (ang. emotional quotient); do jej określenia, podobnie jak w przypadku IQ, służą specjalnie opracowane testy
wynik przeprowadzonego testu na inteligencję
zdolność do postrzegania, analizy i adaptacji do zmian otoczenia; zdolność rozumienia, uczenia się oraz wykorzystywania posiadanej wiedzy i umiejętności w różnych sytuacjach
kompetencje osobiste człowieka w rozumieniu zdolności rozpoznawania stanów emocjonalnych własnych oraz innych osób i zdolności używania własnych emocji i radzenia sobie ze stanami emocjonalnymi innych osób
wskaźnik ilorazu inteligencji (ang. intelligence quotient), za pomocą którego można określić zdolności umysłowe danej osoby; skrótem tym opisuje się również pojęcie inteligencji racjonalnej
proces psychiczny, który poznaniu i czynnościom podmiotu nadaje jakość oraz określa znaczenie, jakie mają dla niego będące źródłem emocji przedmioty, zjawiska, inni ludzie, a także własna osoba
idea samego siebie, umiejętność koncentracji uwagi i zdawania sobie sprawy z doświadczanych emocji, myśli, potrzeb czy ograniczeń; rozpoznawanie występujących wzorców zachowania i działania
stan czynnościowy ośrodków nerwowych polegający na wzmożeniu ich aktywności