Człowiek – koncepcje i aspekty
Społeczna natura człowieka
Scharakteryzujesz różne rodzaje wartości i norm społecznych.
Wyjaśnisz, jak działa kontrola społeczna.
Przeanalizujesz na czym polega społeczna natura człowieka.
Nie ma chyba na świecie osoby, której nie nurtowałyby zachowania innych ludzi. Każdy z nas, aby znaleźć sens postępowania innych, szuka przyczyn i uwarunkowań rodzinnych, kulturowych, społecznych. Jesteśmy osobami żyjącymi w społeczeństwie i każdego dnia porównujemy się z innymi. Porównujemy nasz wygląd, nasze zachowania, szukamy wzorców zachowań. Czasami nasze oceny siebie i innych zmieniają się pod wpływem rozmów lub też sytuacji.
Rzeczywistość społeczna
Rozważania o społecznej naturze człowieka należy zacząć od tego, w jaki sposób nadaje on sens otaczającemu światu. Mimo wyspecjalizowanego systemu nerwowego, ludzie skłonni są wierzyć w rzeczy, które mają niewiele wspólnego z prawdą. To z kolei prowadzi ich do wielu nieracjonalnych zachowań. W istocie bowiem nasze zachowanie zależy bardziej od tego, jak rozumiemy rzeczywistość, niż od tego, jaka ona jest naprawdę. Sposób, w jaki ludzie selekcjonują, interpretują, zapamiętują i wykorzystują informacje płynące z otoczenia w celu podejmowania decyzji i budowania własnej wiedzy o świecie, to poznanie społeczne.
Ład aksjonormatywny
Problem relacji jednostki i społeczeństwa można rozpatrywać od strony niemal czystej psychologii jednostki albo też od strony obiektywnie istniejących grup społecznych.
Szczególnie twórcze jest jednak spojrzenie pośrednie ukazujące interakcje jednostek między sobą i możliwość tworzenia przez nie organizmów społecznych. W tym ujęciu punktem wyjścia są wartości (uświadamiane i nieuświadamiane), jakimi kierują się jednostki, oraz powiązane z nimi ich postawy, czyli te elementy ich życia psychicznego, które wywierają wpływ na ich relacje ze społeczeństwem.
Część takich postaw ulega zobiektywizowaniu i upowszechnieniu w postaci norm zachowania, które sprzyjają powstaniu grup społecznych i podtrzymują ich spójność. Normy te kształtują zachowanie członków grup i funkcjonowanie ich jako całości. Powszechnie przyjmuje się, że występują cztery kategorie takich norm, z którymi możesz się zapoznać analizując zamieszczony poniżej schemat interaktywny.
Zamieszczony poniżej film przybliży Ci natomiast ład aksjonormatywny oparty na wartościach i normach akceptowanych w naszej ojczyźnie.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1S23TSC59VFH
Film nawiązujący do treści materiału pod tytułem Wartości i normy społeczne akceptowane we współczesnej Polsce.
Stwórz mapę myśli, która uporządkuje twoje dotychczasowe doświadczenie życiowe. Do pięciu rodzajów norm (obyczajowych, zwyczajowych, moralnych, prawnych, religijnych) przyporządkuj konkretne wzory postępowania, którymi kierują się osoby z twojego pokolenia.
Przykładem norm zachowania nie są… Możliwe odpowiedzi: 1. zwyczaje., 2. obrzędy., 3. struktury społeczne., 4. zasady postępowania.
Zarówno na poziomie jednostkowym, jak i zbiorowym (grupowym) można wskazać na funkcjonowanie czynności społecznych, czyli takich, których celem jest dążenie do wywarcia wpływu na ludzi lub ich zbiorowości.
Zapoznaj się z audiobookiem i rozważ wartości, w zakresie których różnią się zwolennicy i przeciwnicy szczepień. Scharakteryzuj różne sposoby rozumienia tych samych wartości, na które twoim zdaniem powołują się przedstawiciele tych dwóch sprzecznych poglądów.
Sformułuj trzy pary przeciwstawnych argumentów opowiadających się za i przeciw szczepieniom. Każda z par niech odnosi się do jednego z trzech poniższych pojęć.
Zachowania ludzkie podlegają ciągłej kontroli społecznej, którą rozumiemy jako stosowanie przez społeczeństwo różnych środków w celu przywołania jego członków do porządku, gdy się z niego wyłamują (uzyskania odpowiedniego, to jest stabilizującego ład aksjonormatywny, poziomu konformizmu). Oczywiście w zależności od sytuacji owe środki ulegają zmianie.
Zapoznaj się z animacją i zastanów się nad uniwersalnym (niezależnym od okoliczności) mechanizmem działania kontroli społecznej: od identyfikacji zachowania, przez jego ocenę, aż do zastosowanej sankcji.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RKT8PSL64MMJ8
Film nawiązujący do treści materiału - dotyczy kontroli społecznej i sankcji negatywnych w różnych typach zbiorowości.
Wartości, normy i wzory zachowań stanowią podstawę ładu społecznego. Aby społeczeństwo mogło funkcjonować, musi zapewniać jednostkom względną stałość tej bazy. „Względną” oznacza w tym wypadku „podlegającą zmianom”. Zmiany i formowanie się nowego ładu społecznego, a przede wszystkim systemu wartości, norm i wzorów zachowań mogą mieć charakter ewolucyjny. Wówczas są prawie niedostrzegalne dla kolejnych pokoleń żyjących w społeczeństwie, ale pod wpływem różnych czynników nabierają przyspieszenia. Czasami dzieje się tak, że „świat staje na głowie”. Szybka zmiana w społeczeństwie wywołuje rozchwianie systemu aksjonormatywnego, wzorów postępowania i dlatego jednostka jest zagubiona, traci orientację w świecie. Nie ma tym samym możliwości działania adekwatnego do oczekiwań. Nie wie bowiem, jakie są te nowe, zmienione oczekiwania, co będzie aprobowane, a co nie. Popada w stan społeczny określany mianem anomii.
Źródło: Robert K. Merton, Teoria socjologiczna i struktura społeczna, Warszawa 1982, s. 225.
Relacja społeczna
Jednostki tworzące grupy nie funkcjonują w próżni. Kontaktują się ze sobą, współdziałają, czasem rywalizują. Już dwie osoby oddziałujące na siebie – jednokierunkowo lub wzajemnie – tak w dłuższym okresie, jak i cyklicznie, związane są relacją, czyli stosunkiem społecznym. Działania oparte na podobnych motywach, ale nieuświadamiane, tworzą relację faktyczną. Działania oparte na uświadamianych decyzjach tworzą relację ustanowioną.
Relacja może być jednostronna, a gdy jest ona wzajemna, mówimy o związku ludzi – związku międzyludzkim. Związek co najmniej trzech osób nazywamy z kolei grupą społeczną. Socjologowie dostrzegają podstawowe różnice między zbiorowościami dwuosobowymi a trójosobowymi bądź liczniejszymi, które pozwalają zbudować m.in. znacznie bardziej skomplikowaną siatkę relacji międzyosobowych.
Zamieszczona poniżej mapa myśli przypomni Ci jakie wyróżniamy rodzaje grup i czym się one charakteryzują.
- Nazwa kategorii: [bold]grupa[/]
- Nazwa kategorii: wielkość
- Nazwa kategorii: mała
- Nazwa kategorii: nieliczna (członkowie mają bezpośredni kontakt)
- Nazwa kategorii: relacje bezpośrednie, osobiste
- Nazwa kategorii: [bold]przykłady:[/] rodzina, klasa w szkole Koniec elementów należących do kategorii mała
- Nazwa kategorii: duża
- Nazwa kategorii: liczna (członkowie raczej nie mają możliwości spotykania się „twarzą w twarz”)
- Nazwa kategorii: kontakty między członkami grupy są pośrednie
- Nazwa kategorii: [bold]przykłady:[/] plemię, naród, związek religijny Koniec elementów należących do kategorii duża
- Nazwa kategorii: charakter
- Nazwa kategorii: pierwotna (naturalna)
- Nazwa kategorii: historycznie najstarsza forma zbiorowego współżycia ludzi
- Nazwa kategorii: ludzie stają się jej członkami niezależnie od swoich wyborów
- Nazwa kategorii: pierwsza grupa społeczna, do której należy każda jednostka
- Nazwa kategorii: jednostki kontaktują się w niej i współpracują bezpośrednio, łączą ich stosunki osobowe, a nie rzeczowe
- Nazwa kategorii: przynależność do niej nie jest sformalizowana
- Nazwa kategorii: każdy członek wspólnoty ma coś wspólnego z pozostałymi członkami tej wspólnoty (np. język)
- Nazwa kategorii: istnieją silne więzi emocjonalne między poszczególnymi członkami wspólnoty
- Nazwa kategorii: istnieją tradycyjne zwyczaje, normy
- Nazwa kategorii: podtrzymywanie przynależności do tej wspólnoty wynika z własnej woli, a nie z administracyjnych nakazów
- Nazwa kategorii: ma zasadniczy wpływ na kształtowanie się społecznej natury oraz ideałów jednostki
- Nazwa kategorii: [bold]przykłady:[/] rodzina, grupa rówieśnicza Koniec elementów należących do kategorii pierwotna (naturalna)
- Nazwa kategorii: wtórna (sztucznie stworzona)
- Nazwa kategorii: nazywana też organizacją
- Nazwa kategorii: ludzie tworzą ją, by osiągnąć cel, wykonać zadanie, bronić interesów własnych lub ogólnospołecznych
- Nazwa kategorii: dominują w niej więzi zrzeszeniowe, mogą występować więzi stanowione
- Nazwa kategorii: przynależność często wiąże się z uleganiem interesom grupy (konformizm), nawet wbrew swoim przekonaniom (oportunizm)
- Nazwa kategorii: jest oparta na depersonalizacji stosunków międzyludzkich
- Nazwa kategorii: zazwyczaj człowiek należy do wielu grup wtórnych
- Nazwa kategorii: [bold]przykłady:[/] zakład pracy, szkoła, stowarzyszenie, partia polityczna, organizacja kościelna, urzędy, państwo, UE Koniec elementów należących do kategorii wtórna (sztucznie stworzona)
- Nazwa kategorii: wspólnota
- Nazwa kategorii: podstawą są więzi pokrewieństwa, braterstwa, sąsiedztwa
- Nazwa kategorii: tworzy ją wola organiczna (zwana inaczej naturalną, związana bardziej z uczuciami)
- Nazwa kategorii: podstawową rolę spajającą odgrywają w niej zwyczaje i tradycja
- Nazwa kategorii: przeważa w niej własność zbiorowa
- Nazwa kategorii: jednostki są akceptowane bez względu na to, kim są Koniec elementów należących do kategorii wspólnota
- Nazwa kategorii: stowarzyszenie
- Nazwa kategorii: jego podstawą są więzi, umowy i wymiany dóbr materialnych i niematerialnych
- Nazwa kategorii: tworzy ją wola arbitralna, będąca wynikiem namysłu, ale i wyrachowania (ten rodzaj woli kształtuje się, aby doprowadzić jednostkę do zewnętrznych celów)
- Nazwa kategorii: podstawową rolę spajającą odgrywa w nim sformalizowane prawo
- Nazwa kategorii: podstawową formą własności jest w nim własność prywatna
- Nazwa kategorii: jednostki są akceptowane ze względu na to, kim są i jakie usługi mogą świadczyć innym Koniec elementów należących do kategorii stowarzyszenie
- Nazwa kategorii: typ więzi
- Nazwa kategorii: formalna
- Nazwa kategorii: ma sformalizowaną strukturę
- Nazwa kategorii: często zostaje powołana określonym aktem prawnym
- Nazwa kategorii: jej strukturę, charakter działalności i wynikające stąd powinności i obowiązki określają statuty i regulaminy
- Nazwa kategorii: możliwe jest w niej stosowanie sankcji formalnych wobec członków grupy
- Nazwa kategorii: [bold]przykłady:[/] szkoła, związek zawodowy, partia polityczna, stowarzyszenie, zawodowa drużyna piłkarska, organizacja międzynarodowa Koniec elementów należących do kategorii formalna
- Nazwa kategorii: nieformalna
- Nazwa kategorii: tworzy się spontanicznie
- Nazwa kategorii: nie ma struktury wynikającej z przepisów prawa, opiera się na relacjach bezpośrednich między członkami grupy
- Nazwa kategorii: możliwe jest w niej stosowanie sankcji wobec członków grupy, ale mają one nieformalny, wewnątrzgrupowy charakter
- Nazwa kategorii: [bold]przykłady:[/] grupa koleżeńska, subkultura Koniec elementów należących do kategorii nieformalna
- Nazwa kategorii: grupa własna
- Nazwa kategorii: postrzegamy ją jako bardziej zróżnicowaną (heterogeniczną) i zindywidualizowaną (znamy lepiej poszczególne osoby)
- Nazwa kategorii: łączą nas z nią pewne wartości, czytelne hierarchie, prawa
- Nazwa kategorii: widzimy w niej raczej zachowania oceniane pozytywnie, a jeśli nawet złe, to wiążemy je z czynnikami zewnętrznymi
- Nazwa kategorii: [bold]przykłady:[/] własna klasa, własna drużyna sportowa, własny zespół muzyczny, koledzy z podwórka Koniec elementów należących do kategorii grupa własna
- Nazwa kategorii: grupa obca
- Nazwa kategorii: postrzegamy ją raczej jako względnie jednolitą (homogeniczną)
- Nazwa kategorii: dostrzegamy w niej częściej zachowania naganne, wiążąc je z charakterem grupy i jej członków
- Nazwa kategorii: uważamy, że nie łączą nas z nią żadne wartości, prawa
- Nazwa kategorii: oceniamy ją według uproszczonego schematu: skoro my jesteśmy dobrzy, to oni są źli, a skoro my jesteśmy źli, to oni są dobrzy
- Nazwa kategorii: [bold]przykłady:[/] młodzież z innej klasy, kibice obcego klubu sportowego Koniec elementów należących do kategorii grupa obca
- Elementy należące do kategorii [bold]grupa[/]
- Elementy należące do kategorii wielkość
- Elementy należące do kategorii mała
- Elementy należące do kategorii duża
- Elementy należące do kategorii charakter
- Elementy należące do kategorii pierwotna (naturalna)
- Elementy należące do kategorii wtórna
(sztucznie
stworzona)
- Elementy należące do kategorii wspólnota
- Elementy należące do kategorii stowarzyszenie
- Elementy należące do kategorii typ więzi
- Elementy należące do kategorii formalna
- Elementy należące do kategorii nieformalna
- Elementy należące do kategorii grupa własna
- Elementy należące do kategorii grupa obca
Powtórzenie
Jak sama nazwa wskazuje, na ład aksjonormatywny składają się wartości oraz normy. Te ostatnie, wraz ze wzorami zachowań, stanowiącymi behawioralny komponent norm, gwarantują wartościom trwanie w czasie. Tym samym stabilizują porządek społeczny, który bez tych wartości uległby rozpadowi.
Zaburzenia w obrębie tego ładu nie przeczą jego istnieniu. Społeczeństwo bowiem jest czymś trwałym, niezależnie od tego, że istnieją w nim grupy kontrkulturowe. Z drugiej strony ład aksjonormatywny nie jest czymś wiecznym. Podlega zmianom, tak jak wszystkie inne wymiary społeczeństwa. Tę dwoistość dostrzeżemy, analizując charakter, strukturę i funkcję ładu aksjonormatywnego.
Zapoznaj się z miniwykładem prof. Dariusza Dolińskiego i zastanów się, w jaki sposób kształtuje się nasze poczucie tożsamości osobistej i jakie czynniki wpływają na tę ocenę.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RMA2FGMTUH2C1
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Postrzeganie siebie.
Wypisz z tekstu wartości i zachowania regulowane przez normy społeczne.
Tendencje (…) wskazują na przypisywanie coraz mniejszego znaczenia wierze religijnej, patriotyzmowi, bogactwu oraz wykształceniu. Na znaczeniu zyskują natomiast szacunek innych ludzi i uczciwe życie (…) bezwzględnemu potępieniu podlegają: korupcja wykorzystywanie pracowników przez pracodawców oraz bicie dzieci, a w nieco mniejszym stopniu – wykorzystywanie służbowego stanowiska dla własnych korzyści, zdradzanie współmałżonka, zaniedbywanie swoich obowiązków w pracy, oszustwa podatkowe oraz przerywanie ciąży.
Źródło: Wartości i normy, Komunikat CBOS, Warszawa 2013, s. 3.
Zapoznaj się z fragmentem kodeksu drogowego i wykonaj polecenie.
Ustawa z dnia 20 czerwca 1997 r. – Prawo o ruchu drogowymArt. 26
1. Kierujący pojazdem, zbliżając się do przejścia dla pieszych, jest obowiązany zachować szczególną ostrożność i ustąpić pierwszeństwa pieszemu znajdującemu się na przejściu.
Źródło: Ustawa z dnia 20 czerwca 1997 r. – Prawo o ruchu drogowym, dostępny w internecie: lexlege.pl [dostęp 27.11.2019].
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj ćwiczenie.
Człowiek – istota społecznaW sytuacjach podobnych do tych, które badał Asch, jednomyślność opinii większości jest jednym z czynników mających decydujący wpływ na prawdopodobieństwo, że badany dostosuje swoją ocenę do tej opinii.
Źródło: Elliot Aronson, Człowiek – istota społeczna, tłum. Józef Radzicki, Warszawa 1997, s. 39.
Słownik
poczucie niepewności i bezcelowości w społeczeństwie będące efektem rozpadu powszechnie przyjętych norm i więzi społecznych, występujące w okresach szybkich, gwałtownych przemian społecznych
mechanizm i zarazem proces przyjmowania ze środowiska społecznego i uznawania za własne poglądów, norm, wartości, wzorów zachowań, postaw w stosunku do świata, rzeczy i ludzi
zmiana zachowania pod naciskiem faktycznym lub wyobrażonym innych osób; podporządkowanie zasadom, regułom obowiązującym w zbiorowościach lub w całym społeczeństwie
postawa krytyczna wobec zasad, zachowań i norm społecznych, grupowych, przeciwstawiająca im własny system wartości
nakaz lub zakaz określonego zachowania czy działania, mający chronić i zarazem podtrzymywać wartość cenioną w grupie lub całym społeczeństwie; trwały, przyjęty w społeczeństwie lub zbiorowościach sposób działania
względnie trwały, przyjęty w danej grupie społecznej sposób zachowania jednostki społecznej
co najmniej trzy osoby połączone względnie trwałymi więziami społecznymi powstałymi na podłożu odczuwanych i uświadamianych wspólnych potrzeb, wartości i interesów, których treści wyznaczają specyfikę i odrębność danej grupy od innych
uwewnętrzniona przez jednostkę, wyuczona skłonność (akt woli przejawiający się w czynach) do reagowania w społecznie określony sposób
idee uznawane w pewnej zbiorowości za cenne i właściwe
zbiór ludzi, których łączy jakiś rodzaj więzi społecznej, relacji społecznych albo wartości, struktura lub świadomość