Dobro wspólne
Sprawiedliwość społeczna jako zasada udziału członków wspólnoty w dobru wspólnym
Problem sprawiedliwości jest starszy niż filozofia. Co jest sprawiedliwe? Jak to ustalić i kto powinien mieć tej sprawie decydujący głos? Pytania tego rodzaju przenikały życie społeczne od zawsze.
Poznasz różne koncepcje sprawiedliwości.
Zinterpretujesz mit o pierścieniu Gygesa.
Odniesiesz koncepcje sprawiedliwości do sytuacji z życia codziennego.
Krótka historia sprawiedliwości
Ślady najstarszej, praktycznej wykładni sprawiedliwości możemy odnaleźć o Iliadzie i Odysei Homera. To koncepcja, w której o tym, co jest, a co nie jest sprawiedliwe decyduje silniejszy. Siłę należy rozumieć tu w szerokim sensie – silny, w sensie fizycznym, jest Achilles; ale przewaga silniejszego dotyczy również urodzenia – arystokraci są silniejszy niż pospólstwo, królowie – silniejsi niż poddani. Była to więc koncepcja dostosowana do warunków życia tradycyjnych społeczeństw, w których niepodzielną władzę sprawowała wąska, arystokratyczna elita.
Obraz Pożar Troi, Daniel van Heil, XVII w.
Inna, przedfilozoficzna koncepcja sprawiedliwości opiera się na idei odwetu. Silniejszy nie może już wedle własnego uznania decydować o tym, co sprawiedliwe. Powstaje pewna zasada – ten, kto doznał krzywdy, ma prawo odwetu.
Choć znana z Kodeksu Hammurabiego zasada „oko za oko, ząb za ząb” wydaje się nam dziś niehumanitarna, była ona ważnym krokiem naprzód w kształtowaniu sprawiedliwego życia społecznego. To, co sprawiedliwe, nie było już po prostu wolą silniejszego, lecz podlegało pewnej zasadzie – miało być odwetem proporcjonalnym do czynu.
Sformułuj pięć argumentów na potwierdzenie tezy, że sprawiedliwość jest ważną wartością.
Filozofia sprawiedliwości
Sprawiedliwość wkroczyła w domenę filozofii za sprawą sofistów, którzy byli wędrownymi nauczycielami, przygotowującymi młodzież do życia publicznego. Zakwestionowali oni pogląd, że kara powinna być odwetem za krzywdy. Zamiast tego, mówili, należy rozumieć ją jako narzędzie wychowania. Występek bierze się z niewiedzy – kara powinna więc przede wszystkim uczyć, pozawalać, by człowiek wrócił na dobrą drogę.
O tym, co sprawiedliwe, nie decyduje więc – według sofistów – wola bogów lub uświęcona tradycja (jak miało to miejsce w przedfilozoficznych koncepcjach sprawiedliwości), lecz wiedza, którą posiadła jednostka (lub, na swoje nieszczęście, nie). Miarą sprawiedliwości ma być – zdaniem sofistów – sam człowiek, zgodnie ze słynnym twierdzeniem Protagorasa z Abdery, że człowiek jest w ogóle „miarą wszechrzeczy”.
Oznaczało to, że o tym, co sprawiedliwe, decydują ludzie – obywatele, którzy umawiają się, co będą uznawać za sprawiedliwe. Ten pogląd, sprowadzający znaczenie sprawiedliwości do umowy między ludźmi, nazywany jest konwencjonalizmem. Ma on doniosłe konsekwencje – sprawiedliwy jest nie sam człowiek, lecz pewne jego działania i to w zależności od kontekstu. Możemy wyobrazić sobie, że to samo działanie będzie sprawiedliwe w jednym, a niesprawiedliwe w innym kontekście. Zabicie niewinnego człowieka jest niesprawiedliwe i chyba wszyscy się co do tego zgadzamy. Lecz to, że żołnierze zabijają najeźdźców w obronie swojego kraju, uznamy raczej za działanie sprawiedliwe – przecież każdy człowiek może się bronić przed agresją. Podobna względność zasad zachodzi, według sofistów, między państwami – to, co w jednym uchodzi za sprawiedliwe, w innym wcale nie musi takie być. Pogląd sofistów, że sprawiedliwość jest względna – jej znaczenie zależy od kontekstu – to relatywizm.
Z relatywizmem i konwencjonalizmem absolutnie nie zgadza się Platon. Jego koncepcja sprawiedliwości jest w gruncie rzeczy wielką polemiką z sofistami. Sens sprawiedliwości nie może być zmienny – musi być stały, czyli niezależny od kontekstu. Nie chodzi więc o to, byśmy dowiedzieli się, co ludzie uznają za sprawiedliwość. Pytanie, które stawia Platon, brzmi, czym jest sprawiedliwość sama w sobie. Poszukując odpowiedzi na to pytanie, rekonstruuje w Państwie różne ujęcia sprawiedliwości, by następnie wykazać, że są błędne.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RatO2cZVkwL13
Film z animacją Platon "Państwo" Pierścień Gygesa.
Rozstrzygnij czy zgadzasz się z powiedzeniem, że „okazja czyni złodzieja”. Swoje zdanie uzasadnij w formie notatki.
Wyjaśnij czy, twoim zdaniem, postępujemy sprawiedliwie z wewnętrznego przekonania czy raczej skłania nas do tego groźba kary. Zapisz swoje obserwacje w formie notatki.
Wyjaśnij czy postępował(a)byś sprawiedliwie, gdyby inni ludzie nie mogli cię oceniać a sądy karać. Zapisz swoje obserwacje w formie notatki.
Porównaj postaci Gygesa i Bilba Bagginsa – bohatera Hobbita J.R.R Tolkiena. Jaki użytek zrobili oni z posiadania niezwykłego, pozwalającego znikać pierścienia? Czy są oni, twoim zdaniem, podobni czy różni? Jak ocenić ich zachowanie z perspektywy cnót, o których nauczał Platon? Przygotuj prezentację lub napisz esej na ten temat.
Przypomnij sobie, jak postępował Gyges po założeniu pierścienia. Sformułuj argument za tezą, że będąc w jego sytuacji, każdy człowiek powinien zachowywać się w sposób sprawiedliwy i zgodny z zasadami etyki.
Symbole sprawiedliwości
Zapoznaj się z informacjami na temat mitycznej bogini sprawiedliwości znajdującymi się na poniższej ilustracji. Dzięki temu zrozumiesz dlaczego Temida do dnia dzisiejszego jest symbolem wymiaru sprawiedliwości.
Sprawiedliwość w opasce na oczach, tak jak współcześnie przywykliśmy postrzegać Temidę, zaczęto przedstawiać dopiero od XV wieku. Nie był to nadal atrybut obowiązujący, a nawet początkowo miał znaczenie przeciwne – opaska na oczach oznaczała zaślepienie, które uniemożliwiało wydanie sprawiedliwego sądu. Wcześniej praktykowane ukazywanie Temidy bez opaski podkreślało inną cechę sprawiedliwości - przenikliwość jej wzroku. Na obrazie z warszawskich Łazienek pochodzącym w XVIII wieku Sprawiedliwość przedstawiono jeszcze z odsłoniętymi oczyma.
Uzupełnij mapę myśli, zapisując swoje skojarzenia do wyrazu 'sprawiedliwość'.
Zapisz swoje skojarzenia związane z wyrazem 'sprawiedliwość'.
Sprawiedliwość w ujęciu współczesnym
Zamieszczona poniżej prezentacja przybliży Ci rozważania Artura Szutta na temat sprawiedliwości. Po jej obejrzeniu będziesz potrafił rozpoznawać jej rodzaje.
Iustitia
Dwunastu gniewnych ludzi – studium demokracji w działaniuTermin „sprawiedliwość” pochodzi od łacińskiego słowa iustitia, które z kolei zostało utworzone od wyrazu „prawo” (łac. ius). Sprawiedliwość zatem oznacza zgodność z prawem lub działanie samego prawa. Czy jednak każde prawo (jego przepis) z samej definicji jest sprawiedliwe? Zdarzają się przecież ustawy, całe systemy prawne, które słusznie uważane są za niesprawiedliwe. Słynne sformułowanie św. Augustyna: Lex iniusta non est lex (prawo niesprawiedliwe nie jest prawem) odróżnia prawo jako ius od prawa jako lex. To drugie, oznaczające prawo stanowione (zapisane w kodeksach), może być niesprawiedliwe, ale nie to pierwsze. Czym jednak jest owo ius, które jest prawem, ale nie tym zapisanym, tylko jakimś innym, wyższym?
Źródło: Artur Szutta, Dwunastu gniewnych ludzi – studium demokracji w działaniu, „Filozofuj!” 2018, nr 3 (21), s. 56–57.
Suum cuique tribuere
Dwunastu gniewnych ludzi – studium demokracji w działaniuWięcej być może powie nam formuła sprawiedliwości prawnika rzymskiego, Dominica Ulpiana: Suum cuique tribuere (oddać, co się komu należy). Znowu jednak zamiast jasności rodzą się kolejne pytania. Komu od kogo co się należy? Formuła ta, choć nie jest kontrowersyjna, wydaje się pusta. Z drugiej jednak strony sprowokowane przez nią pytania ustalają obiecujący kierunek refleksji.
Źródło: Artur Szutta, Dwunastu gniewnych ludzi – studium demokracji w działaniu, „Filozofuj!” 2018, nr 3 (21), s. 56–57.
Komu się należy? Komu coś się należy?
Dwunastu gniewnych ludzi – studium demokracji w działaniuIntuicyjna odpowiedź, jaką sformułowalibyśmy bez zastanowienia, brzmi: ludziom. Jako osoby jesteśmy podmiotami praw (np. prawa do życia, do wolności). Ignorowanie tych praw jest aktem niesprawiedliwości. Jednak czy zawsze dane prawo przysługuje wszystkim ludziom, czy też czasami zakres jakiejś zasady sprawiedliwości jest ograniczony jedynie do niektórych ludzi? Np. czy państwo polskie ma zawsze takie same zobowiązania wobec wszystkich ludzi, czy też przynajmniej niektóre zasady sprawiedliwości stosują się jedynie do jego obywateli? Czy fakt, że ja jako Polak mam prawo wjazdu w granice RP, a obywatel Chin (o ile nie dostanie wizy) takiego prawa nie ma, jest czymś niesprawiedliwym? Ponadto czy obowiązki sprawiedliwości – rozumianej tu wciąż jako oddanie tego, co się komu należy – dotyczą jedynie obecnie istniejących osób, czy też powinniśmy odpowiednio postępować także wobec tych, którzy już albo jeszcze nie żyją? Czy mogę postąpić niesprawiedliwie wobec mojego dziadka, który na przykład na łożu śmierci poprosił mnie o kontynuowanie pewnej rodzinnej tradycji, którą jednak zarzuciłem? Czy nasze wnuki nie będą mogły powiedzieć, że wyniszczające środowisko naturalne praktyki obecnego pokolenia były wobec nich aktami niesprawiedliwości? Możemy także pytać o to, czy pojęcie sprawiedliwości dotyczy jedynie ludzi? A może także stosuje się ono do innych zwierząt? Czy nie powinniśmy, jak twierdzi na przykładPeter Singer , dążyć do zmniejszenia ich cierpień lub przynajmniej unikania zadawania im bólu? Czy jest aktem niesprawiedliwości zaprzęganie koni do wyniszczającej ich zdrowie pracy? A może mylone są w tych przykładach dwa różne pojęcia: moralnej powinności w ogóle oraz obowiązku postępowania sprawiedliwego? Czy jednak formuła „oddać, co się komu należy” nie pozwala na tego rodzaju połączenie obu pojęć?
Źródło: Artur Szutta, Dwunastu gniewnych ludzi – studium demokracji w działaniu, „Filozofuj!” 2018, nr 3 (21), s. 56–57.
Od kogo się należy?
Dwunastu gniewnych ludzi – studium demokracji w działaniuPrzy zastanawianiu się nad pojęciem sprawiedliwości warto wskazać, że różne mogą być podmioty , którym cechę sprawiedliwości lub niesprawiedliwości można przypisać. Chociaż zdarza nam się czasami narzekać na niesprawiedliwy los, w sensie właściwym cecha sprawiedliwości przysługuje tylko jednostkom (lub opartym na działaniu jednostek instytucji) zdolnych do świadomego i dobrowolnego działania, w tym do rozpoznawania tego, co się komu należy. Niemniej zdaniem niektórych filozofów, np.Friedricha Hayeka, nie można sensownie domagać się sprawiedliwości od instytucji. Adresatem naszych roszczeń zawsze będą jednostki.
Źródło: Artur Szutta, Dwunastu gniewnych ludzi – studium demokracji w działaniu, „Filozofuj!” 2018, nr 3 (21), s. 56–57.
Rodzaje i kryteria sprawiedliwości
Dwunastu gniewnych ludzi – studium demokracji w działaniuW ramach rozważań nad sprawiedliwością wyróżnia się jej różne rodzaje. Obok klasycznych sprawiedliwości: wymiennej, współdzielczej oraz rozdzielczej często wymienia się także sprawiedliwość prawną, społeczną czy proceduralną […]. Do sprawiedliwości wymiennej często odwołujemy się w relacjach między jednostkami. Ktoś wykonał dla nas jakąś pracę i należy się mu sprawiedliwa zapłata. Ktoś wyrządził nam krzywdę i domagamy się sprawiedliwego zadośćuczynienia.[…]. Zarówno sprawiedliwość współdzielcza, jak i rozdzielcza dotyczą relacji między jednostkami a ich wspólnotą (najczęściej państwem), podziału obciążeń jednostek na rzecz wspólnoty (np. płacenia podatków) lub ich udziału w podziale wspólnych zasobów i możliwości (np. dostępu do służby zdrowia, edukacji czy wspólnie wypracowanych środków finansowych). Przedmiotem gorących sporów są kryteria stosujące się do obu wymienionych rodzajów sprawiedliwości. Nawiązując do sprawiedliwego podziału obowiązków i obciążeń, jest oczywiste, że nie każdy jest w stanie ponosić takie same trudy (np. płacić podatki tej samej wysokości). Stąd formułowano na przykład zasadę korygującą równy podział, głoszącą, że każdy powinien dawać według zdolności lub według przywilejów, którymi się cieszy. Dlatego też proponowane są progi podatkowe, kwoty wolne od podatku, które mają zmniejszyć lub całkowicie znieść obciążenia najniżej uposażonych. Kryteria podziału obciążeń nie są wolne od problemów. Zdaniem niektórych wyższe progi podatkowe dla więcej zarabiających są niesprawiedliwe, ponieważ stanowią jakąś formę kary za większy wysiłek lub wyższą efektywność.
Źródło: Artur Szutta, Dwunastu gniewnych ludzi – studium demokracji w działaniu, „Filozofuj!” 2018, nr 3 (21), s. 56–57.
Z przepaską na oczach.
Dwunastu gniewnych ludzi – studium demokracji w działaniuDebata nad sprawiedliwością nie ogranicza się do określania kryteriów sprawiedliwości współdzielczej czy rozdzielczej. Autorzy skupiają się na takich kwestiach, jak równość wobec prawa, sprawiedliwość procedur czy bezstronność, która właściwie stała się współcześnie synonimem słowa „sprawiedliwość”. Symbolem bezstronności prawa jest personifikacja sprawiedliwości z przepaską na oczach i wagą w ręce: sprawiedliwość bowiem nie zważa na cechy nieistotne z punktu widzenia prawa, takie jak kolor skóry, wyznanie czy płeć, a waży jedynie to, co istotne dla oceny prawnej. Proceduralna sprawiedliwość natomiast nie określa, jaki powinien być wynik czy decyzja polityczna, ale wedle jakiej procedury powinien być osiągnięty. Jego sens dobrze ilustruje przykład sprawiedliwego podziału ciastka: ten, kto kroi, bierze ostatni kawałek.
Źródło: Artur Szutta, Dwunastu gniewnych ludzi – studium demokracji w działaniu, „Filozofuj!” 2018, nr 3 (21), s. 56–57.
Na podstawie prezentacji podaj jakie rodzaje sprawiedliwości wymienia Artur Szutta.
Sprawiedliwość społeczna może być rozumiana na cztery zupełnie odrębne sposoby.
Zapoznaj się z tekstem i wykonaj ćwiczenie.
Encyklopedia PWNPostawa, którą charakteryzuje przywiązanie do istniejącego (…) stanu rzeczy (wartości, obyczajów, praw, ustroju politycznego itp.) oraz niechętny stosunek do gwałtownych zmian i nowości.
Źródło: Encyklopedia PWN, dostępny w internecie: encyklopedia.pwn.pl [dostęp 3.01.2020].
Tekst przedstawia poglądy osoby, dla której pojęcie sprawiedliwości społecznej będzie najbliższe zasadzie… Możliwe odpowiedzi: 1. egalitaryzmu., 2. merytokracji., 3. zasady „sułtańskiej”., 4. zasady tradycjonalnej.
Podsumowanie
W koncepcji Platona ludzie są z natury nierówni. Sprawiedliwość panuje wtedy, gdy ta nierówność znajduje odzwierciedlenie w życiu państwa. Gdy zaś rolnicy i kupcy chcą uczestniczyć w rządach, do czego się z natury nie nadają, a ludzie zajmują się różnymi sprawami, zamiast tym tylko, do czego są naturalnie predestynowani, w życie państwa wkrada się niesprawiedliwość.
Analogicznie ma się rzecz z życiem człowieka. Trzem cnotom (umiarowi, męstwu i mądrości) odpowiadają trzy części duszy – pożądliwa, popędliwa i rozumna. Sprawiedliwość panuje w naszym życiu, gdy rozum panuje nad zmysłami i uczuciami – gdy zamiast rozpusty wybieramy umiar, a zamiast tchórzostwa – męstwo.
W obu wymiarach – indywidualnym i społecznym, sprawiedliwość polega na tym, że to, co rozumne, panuje nad popędami i uczuciami. To niezależna od żadnego kontekstu, niezmienna miara sprawiedliwości według Platona. Obowiązuje ona więc każdego człowieka, w każdym kraju i w każdych okolicznościach.
Słownik
pogląd społeczno–polityczny, który zakłada, że wszyscy ludzie z urodzenia równi, a ich potrzeby jednakowe
(łac. conventio – układ, zgoda) w filozofii polityki relatywizm uznający, że zasady regulujące działanie systemu prawnego, społecznego i ustroju politycznego opierają się na umowie społecznej
system, w którym status społeczny osiągnąć można rzeczywistymi zasługami, a nie czynnikami, które są od jednostki niezależne (np. płeć, urodzenie, wiek)
(łac. relativus – względny) pogląd, zgodnie z którym wartości (moralne, poznawcze, estetyczne) są względne, a zatem nie mają absolutnego, niezmiennego i powszechnego charakteru
(gr. sophistes – mędrzec, od sophia – mądrość) działający w Atenach w V i IV w. p.n.e. nauczyciele przygotowujący obywateli do życia publicznego, wykładający retorykę, politykę, filozofię i etykę; zainteresowania badawcze sofistów skupiały się na człowieku i jego działalności (historia, społeczeństwo, język); w teorii poznania opowiadali się za metodą empiryczno‑indukcyjną i głosili relatywizm epistemologiczny; w filozofii polityki głosili konwencjonalizm; przedstawicielami sofistów byli: Protagoras z Abdery, Gorgiasz z Leontinoj, Hippiasz z Elidy, Kritias, Trazymach
oznacza przyznanie człowiekowi tego, co z tytułu jego wkładu pracy lub zasług słusznie mu się należy, lub w ujęciu prawnym przyznanie każdej jednostce należnych jej praw wynikających z zasad demokracji