Postaci z kręgu mniejszości narodowych, etnicznych oraz społeczności posługującej się językiem regionalnym o wybitnym zaangażowaniu we wzbogacanie kultury

Karaimi

Karaimi są najmniejszą grupą etniczną w Polsce.  Karaimi polsko‑litewscy oraz krymscy mają pochodzenie tureckie, wyznają karaimizm. Nazwa karaimizm pochodzi od czasownika kara – czytać. Karaimizm wyłonił się z judaizmu w VIII w. n.e. za sprawą Anana, syna Dawida z Basry. Anan chciał zreformować judaizm i powrócić do czystej nauki Mojżesza i proroków. Karaimizm nie uznaje Talmudu, Miszny i żadnych innych dodatków i komentarzy do Pisma Świętego. Podstawą jest Tora, 8 ksiąg proroków i 11 ksiąg hagiografów (żywoty świętych) oraz psalmy.

Pod jurysdykcją polską Karaimi znajdowali się od 1340 r., kiedy to król Kazimierz Wielki podbił Ruś Halicką.  Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w granicach Rzeczypospolitej znalazły się 4 gminy karaimskie: Troki, Wilno, Łuck i Halicz. 21 kwietnia 1936 r. sejm RP uchwalił ustawę, która regulowała prawa tej mniejszości. Po II wojnie światowej miejscowości karaimskie znalazły się w granicach ZSRR. Od 1945 r. Karaimi mogli się przesiedlać na teren Polski, jednak władze litewskiej SRR były temu przeciwne, z kolei ukraińska SRR nie robiła żadnej przeszkody. Do Polski przeprowadziło się ok. 300 osób. Żyją w rozproszeniu w całym kraju: najwięcej w Warszawie, Trójmieście, Opolu, Wrocławiu. W Polsce Karaimi zrzeszają się w stowarzyszeniu społeczno‑kulturowym: Związek Karaimów Polskich. W 1999 r. reaktywowano pismo Awazymyz (Nasz głos). Karaimska Oficyna Wydawnicza Bitik wydaje także czasopismo naukowe Almanach Karaimski.

R16VA4L6LG7SZ1

Ilustracja przedstawia karaimską młodzież w tradycyjnych strojach Karaimów, stroje miały wschodni styl. Strój żeński składał się z koszuli, długiej do pięt sukni, sięgającej talii krótkiej bluzeczki z szerokimi, rękawami niżej łokcia, oraz wierzchniego kaftana. Strój męski składał się ze spodni, 2 koszul, długiego, prążkowanego kaftana z prostym kołnierzykiem, oraz klamrami na piersi od szyi do tali. Talię Karaimi obwiązywali plecionym pasem. Na kaftan nakładali narzutkę z rękawami lekko poniżej łokcia.

Języki karaimski należy do języków tureckich, grupy kipczackiej. Używany jest w liturgii. Liturgia jest oparta na psalmach dawidowych i hymnach pisanych przez teologów i pisarzy karaimskich. Pierwsze modlitewki pojawiły się w XV w. w Wenecji. Karaimi modlą się po wschodzie słońca, wieczorem przed zachodem słońca, przed snem, przed i po jedzeniu. Podczas modlitwy zwracają się twarzą ku południu w kierunku Jerozolimy. Ołtarz w kienesiekienesakienesie również jest zorientowany na południe.
Przy ul. Redutowej 34 w Warszawie jest jedyny w Polsce cmentarz karaimski.

Łemkowie

Łemkowie są ludnością autochtoniczną zamieszkującą część Karpat, zwaną Łemkowszczyzną (od północnego działu w Bieszczadach do doliny Popradu w Beskidzie Sądeckim, Ruś Szlachtowska – pogranicze Małych Pienin i Beskidu Sądeckiego, po stronie słowackiej jest to pas Beskidów). Byli najdalej wysuniętą na zachód grupą górali ruskich. Po akcji Wisła Łemkowie żyją w rozproszeniu w całej Polsce. Na historyczne ziemie wróciła niewielka liczba Łemków. W latach 1944‑1946 przesiedlono na Ukrainę prawie 60 % Łemków, a w ramach akcji Wisła na Ziemie Odzyskane i zachodnie przesiedlono ok. 30‑35 tys. Łemków. Z mapy Łemkowszczyzny zniknęły wsie a cerkwie zostały zniszczone. Po 1956 r. pojawiła się możliwość powrotu na Łemkowszczyznę, z której skorzystało od 3 do 10 % wysiedlonych. W dwudziestoleciu międzywojennym na terenie Rzeczypospolitej mieszkało ok. 150 tys. Łemków. Nigdy nie posiadali własnego państwa, wyróżniali się zwyczajami, religią i językiem. Nazwa Łemko pochodzi o słowa łem (tylko, lecz), którego nie używały inne grupy rusińskie.

W grupie Łemków, także nie ma zgodności co do ich przynależności etnicznej. Jedni uważają się za odrębny naród posiadający swój własny język. Druga grupa Łemków uważa się za ukraińską grupę etnograficzną, a jeszcze inni Łemkowie uważają się za członków narodu polskiego, gwary używają tylko w domu i podkreślają odrębność od Ukraińców.

Powyższe postawy mają także odzwierciedlenie w stowarzyszeniach i związkach łemkowskich. Stowarzyszenie Łemkowskie z siedzibą w Legnicy propaguje opcję łemkowskiej świadomości etnicznej.  Wydaje ono dwumiesięcznik Besida, Łemkiwskij Ricznyk, tomy poezji łemkowskiej, wspomnienia, monografie i biografie. Jest także organizatorem festiwalu Łemkowska Watra na Obczyźnie. Z kolei gorlickie stowarzyszenie Zjednoczenie Łemków uważa się za grupę o ukraińskiej świadomości etnicznej. Wydaje ono kwartalnik Watra i jest organizatorem festiwalu Łemkowska Watra w Zdyni. Stowarzyszenie prowadzi również Centrum Kultury im. Bohdana Ihora Antonycza w Gorlicach. Pomagają Łemkom w odzyskaniu utraconego mienia z powodu przymusowego wysiedlenia z Łemkowszczyzny.

R116QRCVA958H1

Ilustracja przedstawia liczną stojącą grupę Łemków ubranych w tradycyjne stroje ludowe. Kobiety ubrane w koszule z lnianego płótna, zwana „oplicza”. Przy szyi przyszyte marszczone i nakrochmalone krezy zakończone ząbkami, ozdobione szlakiem białego haftu. Jedynym zapięciem jest tasiemka wiązana pod szyją. Do spódnicy noszono zapaskę, zdobioną kolorowym haftem. Mężczyźni w koszulach z płótna. Na przodzie proste rozcięcie, pod szyją wiązana tasiemka. Łemkowie nosili trzy rodzaje spodni: „gaczy”, „nohawky” i „chołoszni”. Uzupełnieniem męskiego stroju jest pas skórzany oraz kapelusz „uherski” - czarny, filcowy, otoczony kolorową wstążką.

R2UUTZUHCUPRE1

Ilustracja przedstawia Łemkowski Zespół Pieśni i Tańca „Kyczera”. Sceneria zdjęcia odgrywa się na łące na zielonej trawie. Kobiety ubrane w koszule z lnianego płótna. Do spódnicy noszono zapaskę, zdobioną kolorowym haftem. Na głowach mają zawiązane białe chusty.

R1QRURAEF7K341

Ilustracja przedstawia łemkowską chyże we wsi Nowica. Ukazuje ona drewnianą zagrodę jednobudynkową.

R1KAPZUM3C12A1

Ilustracja przedstawia łemkowską chyże krytą słomą w Cisnej w 1968 r. Ukazuje ona drewnianą zagrodę jednobudynkową widoczną z lotu ptaka.

R19RMSXF3SAE71

Ilustracja przedstawia cerkiew łemkowską w Kwiatoniu. Cerkiew wybudowano z drewna. Jest budowlą o konstrukcji zrębowej, orientowaną, trójdzielną. Wzniesiona została na planie złożonym z trzech kwadratów: obszernego prezbiterium, nawy i babińca. Wieża o pochyłych ścianach ma konstrukcję słupową i obejmuje ściany babińca. Wokół wieży znajduje się zachata. Cała cerkiew, zarówno ściany jaki i dach, obita jest gontem, a jedynie partia izbicy pokryta jest pionowym szalunkiem. Świątynia otoczona jest ogrodzeniem z bali z dwiema drewnianymi bramkami konstrukcji ramowej, zwieńczonymi gontowymi daszkami z cebulastymi baniami.

Romowie

Romowie są bardzo zróżnicowaną etnicznie grupą rozproszoną w Europie, Azji i obu Amerykach. Według badań pochodzą z Indii skąd przez Persję i Bizancjum przybyli do Europy. Pierwsze wzmianki o Romach na terenach europejskich odnotowano w XIV w. na Bałkanach, następnie na Węgrzech.  Podczas II wojny światowej zginęło od 150 do 600 tys. Romów. Eksterminację Romów przez III Rzeszę nazywamy Porajmos (Pochłonięcie). Akcja miała na celu całkowite wymordowanie narodu romskiego. 2 sierpnia 1944 r. w KL Auschwitz II – Birkenau zlikwidowano cygański obóz rodzinny, w wyniku czego życie w komorach gazowych straciło 2897 osób. Przez całą wojnę w samym Auschwitz Niemcy zamordowali 20 tys. Romów z różnych części Europy. Od 1997 r. 2 sierpnia jest Dniem Pamięci o Zagładzie Romów. Dziś na świecie żyje od 8 do 15 mln osób narodowości romskiej.

Romowie w Polsce pojawili się na początku XV w. Od 1971 r. posiadali prawa obywatelskie. W latach 30. XX w. w Polsce żyło ok. 30 tys. Romów – głównie wędrowali taboramitabortaborami. Po II wojnie światowej w wyniku licznych ustaw i przepisów Romowie zostali zmuszeni do osiedlenia się. Obecnie w Polsce żyje od 17 do 35 tys. Romów.

R14FDCVQLB6CL

Ilustracja przedstawia ozdobne detale wozu romskiego. Detal to czerwony smok i gryf wykonane z drewna.

R1CT3S5GA17NZ1

Ilustracja przedstawia bogato zdobiony wóz romski. Wóz pomalowany jest z zewnątrz na biało, umieszczone są pod dachem ozdobne gryfy i smoki z drewna.

Na romską kulturę największy wpływ miał nomadyzm. Wykształcił się silny podział na grupy, nawet niektóre zawody były przynależne danej grupie. Tradycyjnymi romskimi zajęciami był handel, muzyka, rzemiosło (kowalstwo, ślusarstwo, stolarstwo), kuglarstwo i wróżbiarstwo. Kher, czyli dom u Cyganów miał potrójne znaczenie – wóz, namiot i zwykły dach nad głową w okresie zimy. Podczas wędrówki taborami Romowie pozostawiali na drzewach różne znaki, tzw. śpery, dzięki którym utrzymywali kontakt między sobą. Charakterystycznym strojem kobiecym jest długa fałdzista spódnica, chusta i bogate ozdoby. Mężczyzn nie obowiązują żadne reguły dotyczące ubioru.

Polscy Romowie nie są grupą jednolitą. Dzielimy ich na 4 główne grupy językowo‑etnograficzne:

1. Roma Polska – prowadzili koczowniczy tryb życia, jeździli taborami po całym kraju, wyznają katolicyzm.

2. Bergitka Roma – Romowie karpaccy, od XVII w. prowadzą osiadły tryb życia, wyznają katolicyzm.

3. Kełderasze – pochodzą z terenów Mołdawii i Wołoszczyzny, od XIX w. zaczęli wędrówki po Europie, w okresie międzywojennym mieli bardzo duży wpływ na życie Romów w Polsce. Wyznawcy prawosławia.

4. Lowarzy – pochodzą z Siedmiogrodu (Rumunia), XIX w. odbywali wędrówki po Europie. Byli najbogatszą grupą Romów. Prawdopodobnie wyemigrowali z Polski w latach 90. XX w. Wyznawcy katolicyzmu i prawosławia.

Normy i zasady życia w społeczności romskiej sankcjonuje romanipen, kodeks praw znany tylko Romom. Najważniejszym przewinieniem jest brak lojalności wobec swojej grupy. Przestrzegania romanipen pilnuje rada starszych i Szero Rom (Głowa Romów). Spory rozwiązuje sąd celo u Polska Roma i kris u Kełderaszy.

RATJMU4SCUO281

Ilustracja przedstawia grupę żeńską Romów. Część z nich ubrana jest w charakterystyczne stroje cygańskie. Kobiety mają długie, kolorowe suknie z falbanami. W tle widoczne są drzewa oraz fontanna.

RKAQJER6VBA621

Ilustracja przedstawia zespół romski podczas koncertu. Ukazuje ona muzyków tańczących na scenie. Kobiety ubrane są w długie spódnice w kolorach róży, pomarańczy i bieli. Artysta wokalny trzyma w ręce skrzypce a w drugiej mikrofon. Ubrany jest w fioletową koszulę z białymi zdobieniami oraz jasne spodnie.

R1SODRJVCCFTJ1

Ilustracja przedstawia dwie romskie dziewczyny. Mają na sobie ozdobne okrycia głowy i szaro‑brązowe swetry.

R1HQNLTLBLPVX1

Ilustracja przedstawia obraz „Cyganka” autorstwa Wojciecha Weissa. Prezentowany portret przedstawia postać siedzącej Cyganki. Jej sylwetkę spowija obszerna czerwona chusta, która intensywnością czerwieni odcina się wyraźnie od kompozycji i kontrastuje z żółtą i delikatnie seledynową barwą tła otaczającego całą postać. Cyganka ukazuje jedną z dłoni a drugą trzyma schowaną pod materiałem chusty. Czarne warkocze sięgają jej piersi i odsłaniając jednocześnie śniadą cerę.

Język romski (romani) należy do rodziny indoeuropejskiej, podrodziny indoaryjskiej, grupy nowoindoaryjskiej. Pochodzi od sanskrytu. Język romski jest bardzo zróżnicowany dialektycznie, dlatego nie ma jednego standardu literackiego. Niektórzy językoznawcy uważają go nawet za podrodzinę językową. W Polsce Polska Roma posługują się dialektem z północno‑wschodniej gałęzi, Bergitka Roma mówią dialektem z gałęzi centralnej, Kełderasze i Lowarzy mówią romani należącym do grupy dialektów vlax‑północnych.
Historia i tradycja romska są przekazywane ustnie.
5 listopada jest obchodzony jako Międzynarodowy Dzień Języka Romskiego, ustanowiony z inicjatywy International Romani Union i organizacji Kali Sara (Association Kali Sara) na posiedzeniu Komisji do Spraw Języka, które odbyło się 5 listopada 2009 r. w Zagrzebiu.
W 2007 r. Karol Parno Gierliński wydał pierwszy elementarz w języku romskim dla dzieci z grupy Polska Roma, Miri szkoła – Romano elementaro, a rok później wydał także podobną książkę dla grupy Bergitka Roma Miri szkoła – Romano elementaris. W Suwałkach jest jedyna w Polsce szkoła ucząca języka romskiego.

Papusza – poetka tworząca w języku romskim

Papusza – właściwie Bronisława Wajs jako jedna z nielicznych w taborze potrafiła czytać i pisać. Była samoukiem – prosiła chodzące do szkoły dzieci o pokazywanie jej liter. Jej nauczycielką była także żydowska sklepikarka z Grodna.

Papusza jako poetka została odkryta przez poetę Jerzego Ficowskiego, który w 1949 r. dołączył do taboru Wajsów, w którym ukrywał się przed służbą bezpieczeństwa (bezpiekąbezpiekabezpieką). To dzięki niemu poetka zaczęła spisywać w języku romskim swoje pieśni, które są bliskie gawędzie. Utwory nie posiadają regularnego rytmu. W swojej twórczości Papusza opisuje utracony świat wolności i wędrujących taborów, losy swojego narodu, miłość do natury. Pieśni mają korzenie w tradycjach romskich. Papusza debiutowała utworem Patrzę tu, patrzę tamPatrzę tu, patrzę tamPatrzę tu, patrzę tam (Dikchaw daj, dikchaw doj) w 1951 r. w Nowej Kulturze. Do opublikowania wiersza przyczynił się Julian Tuwim, któremu Ficowski przesłał tłumaczenie. Uznanie środowiska literackiego nie pomogło jej w życiu codziennym. Zapłaciła wysoką cenę za przekroczenie zasad normujących pozycję kobiety w romskiej społeczności. Została z niej wykluczona i oskarżona o zdradę romskich tajemnic.

RZWdtDP7l8cgS

Film animowany pt. "Papusza" - Film Joanny Kos-Krauze i Krzysztofa Krauze. Film rozpoczyna się animowanym obrazem, widać mężczyznę i kobietę siedzących na fotelu w pokoju przed telewizorem. Na ekranie telewizora widoczne są kary czarno-białego filmu Papusza. Przekazywane są także informacje przez lektora. Informacje przekazane przez lektora: tytułową rolę zagrała Jowita Budnik, jej męża Dionizego Wojasa zagrał Zbigniew Waleryś, a Jerzego Fickowskiego Antoni Pawlicki. Bohaterowie filmu mówią po romsku. Za zdjęcia odpowiadają Krzysztof Ptak i Wojciech Staroń. Autorem muzyki jest Jan Kanty Pawluśkiewicz. Na ekranie prezentowany jest kadr z filmu, kobieta z ciemnymi włosami zaplecionymi w warkocz, ubrana we wzorzysta sukienkę i zarzuconą na ramiona kwiecistą chustkę, patrzy przed siebie i lekko się uśmiecha. W tle widać zamglony las. Lektor podaje informacje na temat nagród zdobytych przez film Papusza. Na festiwalu w Gdyni otrzymał nagrodę Złote Kociaki, nagrodę młodzieżowej rady miasta. Film otrzymał też wyróżnienie jury na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Karlowych Warach. Na Festiwalu Aktorstwa Filmowego im. Tadeusza Szymkowa Zbigniew Waleryś dostał nagrodę Złotego Szczeniaka za drugoplanową męską kreację aktorską. Na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Salonikach film został nagrodzony w sekcji Open Horizons. Film otrzymał także Orły Polską Nagrodę Filmową za najlepsze zdjęcia, kostiumy, scenografię, muzykę. Jowita Budnik była nominowana w kategorii Najlepsza główna rola kobieca. Podczas wyliczania nagród pojawiają się kadry z film Kadr 1 Młoda kobieta i mężczyzna siedzą na łące pod drzewem i rozmawiają. Kadr 2 Papusza i starszy mężczyzna siedzą na sali wypełnionej ludźmi. Kadr 3 mężczyzna gra na harfie, ubrany jest w białą koszulę, czarną kamizelkę, na głowie ma czarny kapelusz. Kadr 4 wóz cygański na zaśnieżonym polu, obok wozu wędrujący ludzie. Kadr 5 Młoda kobieta siedzi w kuchni, kobieta widoczna jest od ramion w górę. Ciemne włosy zaplecione ma w warkocze, lekko się uśmiecha. Z tyłu widać wiszące na ścianie garnki i patelnie. Informacje podawane przez lektora: W 1994 roku miało miejsce prawykonanie poematu symfonicznego Jana Kantego Pawluśkiewicza pod tytułem Harfy Papuszy napisanego do wierszy Papuszy. Reżyserem był Krzysztof Jasiński, w obsadzie była między innymi gwiazda The Metrapolian Opera z Nowego Jorku- Gwendolyn Bradley. Poemat został rozpisany na głosy, chór i orkiestrę. Ukazuje on sens poezji Papuszy, opisuje jej miłość do świata i natury oraz niełatwy los Romów. W trakcie filmu prezentowane są wykonywane utwory z Harfy Papuszy. Końcowe kadry z filmu: kadr 1 obóz cygański na rozległym placu obok ruin zamku. Ludzie wykonują codzienne czynności: golą się, myją, porządkują miejsce obozowania. Kadr 2 Papusza siedzi obok palącego się ogniska.

Film animowany pt. "Papusza" - Film Joanny Kos-Krauze i Krzysztofa Krauze. Film rozpoczyna się animowanym obrazem, widać mężczyznę i kobietę siedzących na fotelu w pokoju przed telewizorem. Na ekranie telewizora widoczne są kary czarno-białego filmu Papusza. Przekazywane są także informacje przez lektora. Informacje przekazane przez lektora: tytułową rolę zagrała Jowita Budnik, jej męża Dionizego Wojasa zagrał Zbigniew Waleryś, a Jerzego Fickowskiego Antoni Pawlicki. Bohaterowie filmu mówią po romsku. Za zdjęcia odpowiadają Krzysztof Ptak i Wojciech Staroń. Autorem muzyki jest Jan Kanty Pawluśkiewicz. Na ekranie prezentowany jest kadr z filmu, kobieta z ciemnymi włosami zaplecionymi w warkocz, ubrana we wzorzysta sukienkę i zarzuconą na ramiona kwiecistą chustkę, patrzy przed siebie i lekko się uśmiecha. W tle widać zamglony las. Lektor podaje informacje na temat nagród zdobytych przez film Papusza. Na festiwalu w Gdyni otrzymał nagrodę Złote Kociaki, nagrodę młodzieżowej rady miasta. Film otrzymał też wyróżnienie jury na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Karlowych Warach. Na Festiwalu Aktorstwa Filmowego im. Tadeusza Szymkowa Zbigniew Waleryś dostał nagrodę Złotego Szczeniaka za drugoplanową męską kreację aktorską. Na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Salonikach film został nagrodzony w sekcji Open Horizons. Film otrzymał także Orły Polską Nagrodę Filmową za najlepsze zdjęcia, kostiumy, scenografię, muzykę. Jowita Budnik była nominowana w kategorii Najlepsza główna rola kobieca. Podczas wyliczania nagród pojawiają się kadry z film Kadr 1 Młoda kobieta i mężczyzna siedzą na łące pod drzewem i rozmawiają. Kadr 2 Papusza i starszy mężczyzna siedzą na sali wypełnionej ludźmi. Kadr 3 mężczyzna gra na harfie, ubrany jest w białą koszulę, czarną kamizelkę, na głowie ma czarny kapelusz. Kadr 4 wóz cygański na zaśnieżonym polu, obok wozu wędrujący ludzie. Kadr 5 Młoda kobieta siedzi w kuchni, kobieta widoczna jest od ramion w górę. Ciemne włosy zaplecione ma w warkocze, lekko się uśmiecha. Z tyłu widać wiszące na ścianie garnki i patelnie. Informacje podawane przez lektora: W 1994 roku miało miejsce prawykonanie poematu symfonicznego Jana Kantego Pawluśkiewicza pod tytułem Harfy Papuszy napisanego do wierszy Papuszy. Reżyserem był Krzysztof Jasiński, w obsadzie była między innymi gwiazda The Metrapolian Opera z Nowego Jorku- Gwendolyn Bradley. Poemat został rozpisany na głosy, chór i orkiestrę. Ukazuje on sens poezji Papuszy, opisuje jej miłość do świata i natury oraz niełatwy los Romów. W trakcie filmu prezentowane są wykonywane utwory z Harfy Papuszy. Końcowe kadry z filmu: kadr 1 obóz cygański na rozległym placu obok ruin zamku. Ludzie wykonują codzienne czynności: golą się, myją, porządkują miejsce obozowania. Kadr 2 Papusza siedzi obok palącego się ogniska.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/RZWdtDP7l8cgS

Film animowany pt. "Papusza" - Film Joanny Kos-Krauze i Krzysztofa Krauze. Film rozpoczyna się animowanym obrazem, widać mężczyznę i kobietę siedzących na fotelu w pokoju przed telewizorem. Na ekranie telewizora widoczne są kary czarno-białego filmu Papusza. Przekazywane są także informacje przez lektora. Informacje przekazane przez lektora: tytułową rolę zagrała Jowita Budnik, jej męża Dionizego Wojasa zagrał Zbigniew Waleryś, a Jerzego Fickowskiego Antoni Pawlicki. Bohaterowie filmu mówią po romsku. Za zdjęcia odpowiadają Krzysztof Ptak i Wojciech Staroń. Autorem muzyki jest Jan Kanty Pawluśkiewicz. Na ekranie prezentowany jest kadr z filmu, kobieta z ciemnymi włosami zaplecionymi w warkocz, ubrana we wzorzysta sukienkę i zarzuconą na ramiona kwiecistą chustkę, patrzy przed siebie i lekko się uśmiecha. W tle widać zamglony las. Lektor podaje informacje na temat nagród zdobytych przez film Papusza. Na festiwalu w Gdyni otrzymał nagrodę Złote Kociaki, nagrodę młodzieżowej rady miasta. Film otrzymał też wyróżnienie jury na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Karlowych Warach. Na Festiwalu Aktorstwa Filmowego im. Tadeusza Szymkowa Zbigniew Waleryś dostał nagrodę Złotego Szczeniaka za drugoplanową męską kreację aktorską. Na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Salonikach film został nagrodzony w sekcji Open Horizons. Film otrzymał także Orły Polską Nagrodę Filmową za najlepsze zdjęcia, kostiumy, scenografię, muzykę. Jowita Budnik była nominowana w kategorii Najlepsza główna rola kobieca. Podczas wyliczania nagród pojawiają się kadry z film Kadr 1 Młoda kobieta i mężczyzna siedzą na łące pod drzewem i rozmawiają. Kadr 2 Papusza i starszy mężczyzna siedzą na sali wypełnionej ludźmi. Kadr 3 mężczyzna gra na harfie, ubrany jest w białą koszulę, czarną kamizelkę, na głowie ma czarny kapelusz. Kadr 4 wóz cygański na zaśnieżonym polu, obok wozu wędrujący ludzie. Kadr 5 Młoda kobieta siedzi w kuchni, kobieta widoczna jest od ramion w górę. Ciemne włosy zaplecione ma w warkocze, lekko się uśmiecha. Z tyłu widać wiszące na ścianie garnki i patelnie. Informacje podawane przez lektora: W 1994 roku miało miejsce prawykonanie poematu symfonicznego Jana Kantego Pawluśkiewicza pod tytułem Harfy Papuszy napisanego do wierszy Papuszy. Reżyserem był Krzysztof Jasiński, w obsadzie była między innymi gwiazda The Metrapolian Opera z Nowego Jorku- Gwendolyn Bradley. Poemat został rozpisany na głosy, chór i orkiestrę. Ukazuje on sens poezji Papuszy, opisuje jej miłość do świata i natury oraz niełatwy los Romów. W trakcie filmu prezentowane są wykonywane utwory z Harfy Papuszy. Końcowe kadry z filmu: kadr 1 obóz cygański na rozległym placu obok ruin zamku. Ludzie wykonują codzienne czynności: golą się, myją, porządkują miejsce obozowania. Kadr 2 Papusza siedzi obok palącego się ogniska.

Romowie to niezwykle interesująca mniejszość etniczna. Na przestrzeni dziejów przejęli od społeczności zamieszkujących Azję i Europę różne elementy kultury i tradycji, tworząc wraz z własnym systemem wartości oryginalny „tygiel”, którym wzbogacają także nasz kraj.

Oprócz Bronisławy Wajs do wybitnych przedstawicieli społeczności romskiej należą m.in.:

Edyta Górniak

Piosenkarka.

R16O8VZJJLHGB

Zdjęcie przedstawia młodą, szczupłą, ciemnowłosą kobietę. Kobieta trzyma przy ustach mikrofon. Śpiewa.

Pola Negri

Aktorka.

R11EB43JAD9UA

Zdjęcie przedstawia młodą, ciemnowłosą kobietę pozującą do zdjęcia. Kobieta ma biżuterię z pereł i płaszcz z futrzanym kołnierzem i mankietami. Patrzy się prosto w obiektyw.

• Edyta GórniakEdyta GórniakEdyta Górniak,

• Pola NegriPola NegriPola Negri.

Tatarzy

Tatarów polskich do końca XIX w. nazywano Tatarami litewskimi. Zamieszkują teren Rzeczypospolitej od XIV w. Początkowo osiedlili się na Litwie, w okolicach Wilna, Trok, Grodna i Kowna, od XVII w. osiedlali się na terenie Korony (Wołyń i Podole). Inną nazwą określających Tartarów były: Lipki (od tureckiej nazwy Litwy) lub Muślimi. Tatarzy byli potomkami zbiegów ze Złotej Ordy. Witold, Wielki Książę Litewski, chętnie przyjmował ich do służby wojskowej. Powstały odrębne chorągwie tatarskie. W zamian za służbę Tatarzy otrzymywali liczne przywieje, herby i ziemię. W XVII w. było 19 chorągwi tatarskich liczących ponad 2000 osób. Tatarzy chętnie przybywali do Rzeczypospolitej Obojga Narodów ze względu na panującą tutaj tolerancję religijną. W XVI w. było ok. 400 meczetów.

Tatarzy brali udział w wielu bitwach po stronie Polski. Sulejman Biegański był adiutantem Tadeusza Kościuszki. W Księstwie Warszawskim także sformowano tatarski szwadron kawalerii. W 1919 r. Tatarzy utworzyli oddział kawalerii, którym w kampanii wrześniowej w 1939 r. dowodził Aleksander Jeljaszewicz. W dwudziestoleciu międzywojennym na terenach Polski mieszkało ok. 7 tys. osób wyznających islam. Początkowo podlegali oni muftiemu z Krymu, jednak w 1925 r. w Wilnie powstał Muzułmański Związek Religijny i muftim został orientalista Jakub Szynkiewicz. Stosunki z państwem polskim regulowała ustawa z 1936 r. W czasie II wojny światowej wielu przedstawicieli tatarskiej inteligencji zostało zabitych. Na terenie naszego kraju Tatarzy skupiają się w Muzułmańskim Związku Religijnym (od 1925 r.) i Związku Tatarów Rzeczypospolitej (od 1992 r.). Najwięcej Tatarów mieszka w Gdańsku i na Podlasiu. W dwóch podlaskich wsiach znajdują się drewniane meczety: w Kruszynianach z XVIII w., w Bohonikach z XIX w. oraz mizarymizarmizary. W latach 90. XX w. wybudowano meczet w Gdańsku. W Warszawie jest mizar oraz Centrum Islamskie, a w Białymstoku – dom modlitwy. ImamimamImam i muezzinmuezzinmuezzin wybierani są przez ogólne zebranie członków gminy.

Tatarzy wyznają islam, ale jest on dość mocno zmieniony wobec oficjalnej doktryny islamu sunnickiegoislam sunnickiislamu sunnickiego. Tatarzy odprawiają 5 modlitw ale jedynie w piątki oraz w święta. Obowiązkowe pielgrzymki do Mekki są zastąpione pielgrzymowaniem do grobów świętych współwyznawców. Polscy Tatarzy uroczyście obchodzą koniec Ramadanu, tzw. Ramadan Bajram. Modlitwy zaczynają się po wschodzie słońca i trwają do południa, następnie idą odwiedzić mizarymizarmizary. Na zakończenie odbywają się spotkania towarzyskie. Innym ważnym świętem dla polskich Tatarów jest Mewlud Bajram, czyli dzień urodzin i śmierci proroka Mahometa (poranne modlitwy w meczetach). Aszura Bajram jest świętem szyickim, jednak obchodzonym przez Polskich Tatarów wywodzących się z islamu sunnickiego. Aszura Bajram jest obchodzone na pamiątkę śmierci dwóch synów Fatimy, córki Mahometa.
Tatarzy polscy mówią po polsku, jedynie językiem liturgii jest arabski. Oryginalny język tatarski (grupa kipczacka języków tureckich) zanikł w Polsce już w XVIII w.

R6K1FDCNV6NC41

Ilustracja przedstawia Tatarów z Kresów Wschodnich. Pięciu mężczyzn stoi przy wozie, jeden z nich siedzi na wozie. Wszyscy ubrani są w tradycyjne stroje ludowe. Mają długie, grube kaftany, które są przepasane w pasie grubymi paskami. Na głowach mają czapki z baraniego futra.

R11S3N243T1F41

Ilustracja przedstawia grupę Tatarów - młodą kobietę, młodego mężczyznę i dziewczynkę, podczas V Festiwalu Kultury Tatarskiej. Wszyscy ubrani są w tradycyjne stroje ludowe. Mężczyzna i dziewczynka trzymają tacę ze specjałami kulinarnymi.

R1UFQJP8ZT6SC1

Ilustracja przedstawia rodzinne zdjęcie Tatarów. Wszyscy ubrani są w tradycyjne stroje ludowe.

R13FH75RL73V31

Ilustracja przedstawia ozdobne, niebieskie tapestry (tatarskie dywany) z licznymi ornamentami.

R1M47HD488CR31

Ilustracja przedstawia subhy lub tasbihy, czyli muzułmańskie sznury modlitewne składające się z kolorowych paciorków.

Wkład mniejszości etnicznych we wzbogacanie polskiej kultury

Zamieszczona poniżej animacja pozwoli Ci zapoznać się z wybranymi przedstawicielami mniejszości etnicznych w naszym kraju, którzy mają wpływ na wzbogacanie polskiej kultury.

Podsumowanie

W czasach postępującej globalizacji większość z nas spotkała na swojej drodze  zamieszkującą w Polsce osobę pochodzącą z innego kraju. Już wiele wieków temu takie osoby zaczęły osiedlać się w naszym kraju. To przedstawiciele mniejszości narodowych. Razem z nimi pojawiły się grupy wyznaniowe innych religii niż dominujący w Polsce katolicyzm. Podróżując po rozmaitych zakątkach kraju, w niektórych miejscach spotkamy grupy ludzi bardzo oddane tradycjom i wierzeniom swojego regionu, z dumą noszące stroje ludowe, pielęgnujące swoje dziedzictwo kulturowe. To tzw. grupy etniczne. Tworzą oni bogactwo naszej kultury. Wielu przedstawicieli takich mniejszości wzbogaca i rozsławia polską kulturę a my czasami nawet nie wiemy, że etnicznie nie są Polakami.

Słownik