Społeczności i wspólnoty
Teorie genezy państwa
Wyjaśnisz najważniejsze teorie genezy państwa.
Scharakteryzujesz różnice między teoriami powstania państw.
Przeanalizujesz i porównasz, jak genezę państwa wyjaśniali: Arystoteles, Tomasz z Akwinu, Tomasz Hobbes, Ludwik Gumplowicz oraz Karol Marks.
Choć istnienie państw wydaje się nam dziś czymś oczywistym, odpowiedź na pytanie: „Dlaczego powstały państwa?” nie jest wbrew pozorom taka łatwa. Filozofowie różnych epok doszukiwali się czynników, które zadecydowały o utworzeniu państw, w rozmaitych faktach i procesach historycznych. Inni tworzyli teorie genezy państwa, które służyć miały przede wszystkim uzasadnieniu określonego typu władzy sprawowanej w państwie. Do najważniejszych teorii genezy państwa zaliczamy: teorię naturalną, koncepcje teistyczne, umowy społecznej, podboju i przemocy oraz marksistowską.
Naturalna teoria genezy państwa
Dla Arystotelesa powstanie państwa było wynikiem naturalnego procesu polegającego na łączeniu się ludzi w coraz większe wspólnoty – od wspólnoty domowej, czyli rodziny, przez gminę wiejską „kolonię rodziny”, aż po najwyższą w hierarchii wspólnotę państwową, składającą się z wielu gmin wiejskich – wynikającego z naturalnego dążenia ludzi do zaspokajania swoich potrzeb. Człowiek, zdaniem Arystotelesa, jest „zwierzęciem politycznym”, a więc istotą stworzoną do życia w państwie, bowiem tylko w państwie może w pełni rozwijać i wykorzystywać swoje umiejętności i możliwości.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj ćwiczenie.
Sześć ksiąg o RzeczpospolitejWszelka rzeczpospolita albo bierze swój początek z rozmnażającej się stopniowo rodziny, albo powstaje nagle z nagromadzonego tłumu, lub też z kolonii innej rzeczypospolitej (…). Otóż jedna i druga rzeczpospolita tworzy się przez przemoc najsilniejszych lub za zgodą tych, którzy dobrowolnie podporządkowują drugim swą pełną i całkowitą wolność, aby nią rozporządzali z władzą suwerenną bez praw, albo też na pewnych prawach i warunkach.
Źródło: Jean Bodin, Sześć ksiąg o Rzeczpospolitej, s. 335. Cytat za: Janusz Justyński, Wybór tekstów źródłowych z historii doktryn polityczno-prawnych, Toruń 2004, s. 71.
Koncepcje teistyczne
Wspólnym założeniem wszystkich teistycznych koncepcji genezy państwa jest to, że pochodzenie państwa wiążą z działaniem istoty nadprzyrodzonej. W starożytnym Egipcie faraon uważany był za boga lub od boga pochodził i to podstawowe założenie determinowało niemal całą organizację podległego mu państwa. Również w nowożytności znajdziemy koncepcje osadzające powstanie i istnienie państwa w określonej doktrynie religijnej. Średniowieczne chrześcijaństwo za cel ziemskiego życia przyjmowało dążenie do zbawienia i Królestwa Niebieskiego. Słaby i grzeszny człowiek potrzebował więc władcy, który panując z woli Boga w państwie ziemskim, pomoże mu to zbawienie osiągnąć. Państwo „ziemskie”, władza nad ludźmi, muszą istnieć, by doprowadzić tych ludzi do Królestwa Niebieskiego. Autorami teistycznych koncepcji genezy państwa byli np. św. Augustyn i św. Tomasz z Akwinu.
Św. Augustyn odróżniał idealne państwo Boże (w wieczności) od realnego państwa ziemskiego, w którym tolerowane są pierwiastki zła. Z kolei św. Tomasz z Akwinu wywodził istnienie państwa ze społecznej natury człowieka, w którą wyposażył go Bóg. Posłuszeństwo obowiązuje jednak wyłącznie wobec władzy prawowitej, tzn. takiej, której celem jest troska o dobro wspólne.
Zapoznaj się z materiałami i wykonaj ćwiczenie.
Koncepcja państwa według św. AugustynaI wreszcie bardzo ważny problem w każdym państwie, jakim jest sprawowanie władzy. Dość charakterystyczne dla myśliciela z Tagasty było w tej perspektywie uznanie wszelkiej władzy za pochodzącą od Boga, o czym – jego zdaniem – nie może przesądzać zły lub dobry władca.
Źródło: Edward Sienkiewicz, Koncepcja państwa według św. Augustyna, dostępny w internecie: cejsh.icm.edu.pl [dostęp 20.04.2020].
Koncepcje umowy społecznej
Koncepcje umowy społecznej to teorie, które utworzenie państwa uważają za konsekwencję porozumienia zawartego między członkami społeczności lub członkami tej społeczności i władcą. Powstanie państwa jest więc wynikiem decyzji podjętej przez określoną zbiorowość. Różne teorie z tej grupy koncepcji różnią się jednak w odniesieniu do przyczyn lub przebiegu zawarcia takiej umowy. Wśród myślicieli, którzy powstanie państwa wiązali z umową społeczną, znaleźli się m.in. Tomasz Hobbes, Jan Jakub Rousseau czy John Locke.
Teoria podboju i przemocy
Teoria podboju i przemocy wyjaśnia powstanie państwa koniecznością zabezpieczenia zdobyczy terytorialnych będących wynikiem podboju plemion słabszych przez plemiona silniejsze. Dopóki bowiem na podbitych terytoriach stacjonują wojska zwycięzców, ich zdobycze są bezpieczne. Kiedy jednak z różnych względów, np. chęci dalszych podbojów, trzeba zmniejszyć liczebność tych sił, dobrym rozwiązaniem umożliwiającym utrwalenie podporządkowania zwyciężonej większości jest wprowadzenie własnych praw, administracji, a nawet realizacja polityki, która przynajmniej w pewnym stopniu leżałaby w interesie takiej większości – najlepiej dokonać tego przez utworzenie państwa, które spełniać będzie takie właśnie funkcje. Często powstanie na podbitych terytoriach państwa uzasadniano również wyższością zwycięzców (wynikającą z pochodzenia bądź rasy), czego naturalną konsekwencją było to, że przyjmowali oni rolę rządzących nad ludami zwyciężonymi, które stawały się rządzonymi. Przedstawicielem tej teorii genezy państwa był m.in. polski socjolog – Ludwik Gumplowicz.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj ćwiczenie.
O poprawie RzeczypospolitejRzeczpospolita to zgromadzenie i pospólność ludzka, związana prawem, łącząca wielu sąsiadów, a ku życiu dobremu i szczęśliwemu ustanowiona. Nie nosi bowiem nazwy rzeczypospolitej jedna rodzina albo dom jeden. To jest rzecz prywatna i swoją ma nazwę mienia prywatnego i rodzinnego; na tym ona polega, że rodzina i wszyscy domownicy razem żyją i wspólnie nad tym pracują, co do życia konieczne. Ten, kto tam pierwszy i władzę ma nad rodziną zwie się ojcem rodziny. Z rodzin i licznych domów wsie powstają, ze wsi zaś i gmin rośnie ta społeczność obywateli, którą nazywamy rzecząpospolitą. Że człowiek do takiego wspólnego obcowania i stowarzyszenia się wielce jest sposobny, pokazuje i rozum, i mowa. One bowiem powodują wzajemną życzliwość ludzi, która jest szczególną więzią tej tak szeroko rozciągającej się społeczności; kto w niej żyje, wszystkie swe prace, chęci, trud, pilność i skrzętność winien ku temu obracać, by wszystkim obywatelom działo się dobrze i aby wszyscy mogli żyć życiem szczęśliwym (…).
Niech tedy to będzie celem rzeczypospolitej, aby w niej wszyscy obywatele żyć mogli dobrze i szczęśliwie, to jest (…), uczciwie i sprawiedliwie, aby wszyscy rośli godnością i pożytkami, aby wszyscy wiedli żywot spokojny i cichy, aby każdy mógł swej własności strzec i ją zachować, aby przed krzywdą i mordem każdy był jak najmocniej zabezpieczony. Bo przed tym właśnie szukano obrony w miastach i rzeczachpospolitych.
Źródło: Andrzej Frycz Modrzewski, O poprawie Rzeczypospolitej, s. 97–98. Cytat za: Janusz Justyński, Wybór tekstów źródłowych z historii doktryn polityczno-prawnych, Toruń 2004, s. 77.
Marksistowska teoria genezy państwa
Marksistowska teoria genezy państwa przyczyn jego powstania doszukuje się w historycznych przeobrażeniach rozwoju społeczeństw – od zbiorowości myśliwsko‑zbierackich przez tradycyjne społeczeństwa rolnicze, aż po społeczeństwa epoki industrialnej. Twórcy teorii – Karol Marks i Fryderyk Engels – zauważają, że wraz z prywatną własnością środków produkcji pojawiła się potrzeba zabezpieczenia tego stanu rzeczy. Klasy uprzywilejowane, będące w posiadaniu środków produkcji (ziemi, kapitału), pragną gwarancji, że to się nie zmieni. Takim gwarantem stało się więc państwo – postrzegane przez Marksa i Engelsa negatywnie jako narzędzie ucisku i sankcjonowania klasowego podziału społeczeństw.
Zapoznaj się z tekstem i wykonaj ćwiczenie.
Rozprawa o pochodzeniu i podstawach nierówności między ludźmiTen, kto pierwszy ogrodził kawałek ziemi, powiedział „to moje” i znalazł ludzi dość naiwnych, by mu uwierzyć, był prawdziwym założycielem społeczeństwa. Iluż to zbrodni, wojen, morderstw, ile nędzy i grozy byłby rodzajowi ludzkiemu oszczędził ten, kto by kołki wyrwał lub rów zasypał i zawołał do otoczenia: „Uwaga! Nie słuchajcie tego oszusta; będziecie zgubieni, gdy zapomnicie, że płody należą do wszystkich, a ziemia do nikogo!”. Najwidoczniej jednak zaszły sprawy już wtedy tak daleko, że dawny stan rzeczy nie mógł trwać dłużej; owo bowiem pojęcie własności zależne od wielu wcześniejszych, które mogły powstać tylko stopniowo, nie zrodziło się w umyśle ludzkim z dnia na dzień: niemało trzeba było uczynić postępów, niemało zdobyć wiedzy i różnych sprawności, przekazując je i pomnażając z wieku na wiek, nim dla stanu natury mógł nadejść ten jego kres ostateczny. (…) Jeżeli teraz poprzez te wszystkie przewroty zechcemy śledzić wzrost nierówności, stwierdzimy, że zaprowadzenie ustaw i prawa własności było jej pierwszym etapem, drugim ustanowienie urzędów, trzecim zaś i ostatnim przemiana władzy opartej na prawie w opartą na samowoli; w ten sposób pierwsza epoka dała sankcję stanom społecznym „bogatego” i „ubogiego”, druga „potężnego” i „słabego”, trzecia - „Pana” i „niewolnika”, co jest stopniem nierówności najwyższym i etapem, do którego w końcu prowadzą wszystkie inne, póki w nowych przewrotach rząd się nie rozpadnie w ogóle albo nie upodobni do swej prawowitej postaci.
Źródło: Jan Jakub Rousseau, Rozprawa o pochodzeniu i podstawach nierówności między ludźmi, s. 186–221. Cytat za: Janusz Justyński, Wybór tekstów źródłowych z historii doktryn polityczno-prawnych, Toruń 2004, s. 95.
Teorie powstania państwa - porównanie
Zamieszczony poniżej audiobook umożliwi Ci zapoznanie się z poglądami wybranych filozofów na temat powstania państwa.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj ćwiczenie.
Społeczeństwo i polityka. Podstawy nauk politycznych. Teoria, instytucje, procesy. Polityczna organizacja społeczeństwaNa pytanie, jakie czynniki spowodowały, że państwo powstało, udzielane są różne odpowiedzi. Niektóre z nich stworzono by uzasadnić typ władzy sprawowanej w państwie bądź istniejący, bądź postulowany (…). Inne odnoszą tę genezę do określonych faktów i procesów historycznych (…).
Źródło: Wojciech Jakubowski, Stanisław Sulowski, Konstanty Adam Wojtaszczyk, Społeczeństwo i polityka. Podstawy nauk politycznych. Teoria, instytucje, procesy. Polityczna organizacja społeczeństwa, t. I. część II, 2018, s. 24.
Podsumowanie
Instytucja państwa powstała w wyniku rozwoju społeczeństw pierwotnych. Poprzedzały ją takie struktury społeczne, jak rodziny, rody oraz plemiona (a także ich grupy). Łączenie się plemion dało początek strukturze państwowej. Powody łączenia się tych grup były różne, ale najważniejsze z nich to potrzeba zapewnienia większego bezpieczeństwa oraz dobrobytu ich członkom. Te połączone społeczności z upływem czasu osiadały na określonym terytorium, uznając je za własne i broniąc go przed innymi plemionami.
W naukach, które zajmują się genezą państwa, ukształtowało się wiele teorii dotyczących jego powstania. Wśród tych teorii przeważnie wymienia się koncepcję teistyczną, umowy społecznej, podboju i przemocy oraz marksistowską.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj ćwiczenie.
RzeczpospolitaSOKRATES: A więc: Myślę, że państwo powstaje wówczas, gdy nikt z nas nie zdoła dbać w dostateczny sposób o zaspokojenie swoich potrzeb, lecz na wielu ludzi skazany jest pomoc; albo czy myślisz, że z innego fundamentu wyrasta budowa państwa?
ADEJMANT: Z żadnego innego.
SOKRATES: A zatem: gdy jeden drugiego, by mu pomógł w tej lub owej potrzebie, wzywa na pomoc, dalej, gdy wielu, ponieważ wielu potrzebują rzeczy, na wspólnym gromadzi się miejscu, by sobie wzajemnie towarzyszyć i pomagać, natenczas takie wspólne zamieszkiwanie nazywamy państwem. Czy tak?
ADEJMANT: A jakże.
SOKRATES: Jeżeli więc czynność członków tego wspólnego zgromadzenia polega jedynie na wzajemnej wymianie pomocy, ponieważ mniemają, że to im wyjdzie na korzyść, czy, w tych warunkach, nie użycza jeden pomocy, podczas gdy drugi ją bierze?
SOKRATES: Niechaj więc, w postępie naszej rozmowy, wyrasta państwo powoli ze swoich początków, stworzy je oczywiście wzajemna nasza potrzeba.
Źródło: Platon, Rzeczpospolita, s. 93–94. Cytat za: Janusz Justyński, Wybór tekstów źródłowych z historii doktryn polityczno-prawnych, Toruń 2004, s. 19–20.
Zapoznaj się z tekstem i wykonaj ćwiczenie.
Początki państwa polskiego. Polska Mieszka I na salonach EuropyW połowie X wieku Siemomysł ruszył na wojnę. (…) Był to brutalny pokaz siły. Na zdobytym terenie - jak wynika z najnowszych badań wielkopolskich archeologów - Polanie wybudowali nową sieć grodów (tzw. castra) - większych, lepszych. Służyły pobieraniu podatków, gromadzeniu zboża i przesyłaniu go do centrum państwa. Trójkąt centralnych grodów: Gniezno - Poznań - Giecz strzegł wtedy niewielkiego, liczącego około 5 tys. km kw. terytorium – jądra państwa Piastów. Ludność tego państewka szacuje się na 150 tys. osób.
Panowanie Piastów dynamicznie się rozszerzało. Po dojściu do władzy (ok. 960 r.) Mieszko I przebudował grody założone przez poprzednika. Polanom udało się też rozszerzyć swoje władztwo, przyłączając Śląsk, Kraków i Pomorze. Tak powstała Polska – z grubsza w granicach, w których znamy ją dzisiaj.
Źródło: Piotr Bojarski, Początki państwa polskiego. Polska Mieszka I na salonach Europy, 2.07.2015, dostępny w internecie: wyborcza.pl [dostęp 20.04.2020].
Zapoznaj się z tekstem i wykonaj ćwiczenie.
Koncepcja państwaPełna w końcu wspólnota, stworzona z większej ilości gmin wiejskich, które niejako już osiągnęły kres wszechstronnej samowystarczalności, jest państwem, powstaje ono dla umożliwienia życia, a istnieje, aby życie było dobre. Każde państwo powstaje zatem na drodze naturalnego rozwoju. Okazuje się, że państwo jest tworem natury i że jest pierwej od jednostki, bo jeśli każdy z osobna nie jest samowystarczalny, to znajdzie się w tym samym stosunku [do państwa], co i inne części do jakiejś całości. Z natury swojej państwo jest pierwej aniżeli rodzina i każdy z nas, całość bowiem musi być pierwej od części.
Źródło: Karol Jasiński, Koncepcja państwa, dostępny w internecie: bazhum.muzhp.pl [dostęp 20.04.2020].
Autorem przedstawionej koncepcji państwa jest… Możliwe odpowiedzi: 1. Arystoteles., 2. John Locke., 3. Św. Augustyn., 4. Ludwik Gumplowicz.
Słownik
suwerenna polityczna organizacja społeczeństwa, obejmująca ludzi stale zamieszkujących określone terytorium, mająca aparat władzy, ustrój i prawa, egzekwowane poprzez przymus państwowy
pojęcie z zakresu filozofii politycznej, używane w teoriach umowy społecznej, oznaczające stosunki międzyludzkie w okresie przed zapoczątkowaniem procesu socjalizacji i powstaniem państw