Społeczeństwa i socjalizacja
Społeczeństwo i jego struktura
Wyjaśnisz czym jest społeczeństwo.
Scharakteryzujesz teorie rozwoju społeczeństw i zachodzących w nich przemian.
Przeanalizujesz, w jaki sposób powstają struktury społeczne.
Każdy z nas funkcjonuje w określonej społeczności, do której należą też nasze rodziny, znajomi, koledzy i sąsiedzi. Może to być społeczność mieszkańców danej miejscowości, społeczność szkolna czy wszyscy mieszkańcy województwa. Ich wielość nadaje całemu społeczeństwu złożony i wieloaspektowy wymiar. Socjologowie badają to zróżnicowanie społeczne, posługując się rozmaitymi kategoriami, takimi jak klasy czy warstwy. Stosują przy tym rozmaite teorie, wyjaśniające zarówno społeczną strukturę, jak i jej dynamikę.
Czym jest społeczeństwo?
Jeśli śledzisz bieżące wydarzenia polityczne, na co dzień spotykasz się na pewno z pojęciem społeczeństwa. Z pewnością rozumiesz, przynajmniej intuicyjnie, co ono oznacza. Wszyscy ludzie, którzy stale zamieszkują terytorium naszego kraju, tworzą społeczeństwo polskie. Chociaż jednak łączy nas wiele zależności z mieszkańcami innych europejskich państw, nie mówi się o istnieniu „społeczeństwa europejskiego”. Po prostu z innymi mieszkańcami naszego kraju łączy nas dużo więcej, a więzy te są na tyle bliskie i złożone, że razem tworzymy społeczeństwo – nie tylko mieszkamy na wspólnym terytorium, ale też rozumiemy się wzajemnie, ponieważ posługujemy się tym samym językiem, a także mamy wspólną historię oraz tradycję. Do tego, mimo indywidualnych różnic, żyjemy w podobnych warunkach; pomimo konfliktów, wyznajemy podobne wartości; praca, którą wykonujemy, służy innym członkom naszego społeczeństwa; wreszcie, żyjemy w jednym państwie, które posiada wspólne dla wszystkich instytucje.
Musimy również odróżnić społeczeństwo od państwa oraz narodu. Państwo to organizacja społeczeństwa – instytucje oraz normy, które tworzą pewne ustalone ramy dla życia społecznego. Pojęcie społeczeństwa zawiera w sobie również ten zorganizowany porządek państwowy, ale znaczy też coś więcej, odnosi się również do spontanicznych i powstających żywiołowo form życia społecznego, które kierują się regułami niezależnymi od decyzji władzy politycznej oraz woli jednostek.
Jest ono również czymś więcej niż naród. Społeczeństwo polskie tworzone jest bowiem nie tylko przez Polaków, lecz również przez imigrantów, obcokrajowców, słowem – wszystkich ludzi, którzy w jakiś sposób uczestniczą w życiu społecznym naszego kraju.
Zapoznaj się z tekstem i wykonaj polecenie.
O demokracji w AmeryceBez pomocy instytucji gminnych naród może stworzyć sobie wolny rząd, lecz nie będzie w nim ducha wolności. (…) Demokracja pozbawiona instytucji lokalnych nie posiada żadnych gwarancji zabezpieczających ją przed podobnym złem. Jeśli lud nie nauczył się jeszcze korzystać z wolności w niewielkich sprawach, to czyż można spodziewać się, że będzie umiał ją utrzymać w sprawach poważnych? (…) Zarówno więc ci, którzy obawiają się rozpasania, jak i ci, których lękiem napawa władza absolutna, powinni życzyć sobie rozwoju swobód lokalnych.
Źródło: Alexis de Tocqueville, O demokracji w Ameryce, Warszawa 1976, s. 63.
Teorie rozwoju społeczeństw
Formy organizacji społeczeństw zmieniały się z biegiem czasu. Działo się tak na skutek dyfuzji kulturowej lub innych inicjatyw. Z tego powodu też powstało kilka teorii rozwoju społeczeństw:
Zapoznaj się z tekstem i wykonaj ćwiczenie.
Encyklopedia PWN: marksizmKomunizm jako przyszłościowa wizja zajmuje najmniej miejsca w marksizmie. Przejście od kapitalizmu do komunizmu tłumaczono różnorako. Istnieją 3 główne koncepcje. Według pierwszej z nich, przejście to ma charakter konieczności historycznej podyktowanej procesami ekonomicznymi zgodnie z obiektywnymi prawami rozwoju (materializm historyczny). Dzieje można przedstawić jako sekwencję formacji ekonomiczno‑społecznej, z których każda przechodzi w drugą w wyniku aktu rewolucji, wywołanego wewnętrznymi sprzecznościami. Rewolucja proletariacka likwidująca kapitalizm i wprowadzająca socjalizm miała być ostatnim takim aktem.
Źródło: Encyklopedia PWN: marksizm, dostępny w internecie: encyklopedia.pwn.pl [dostęp 29.12.2020].
Teoria zmiany społecznej
Zmianę społeczną można rozpatrywać jako rewolucję, ewolucję i modernizację. Może ona przebiegać zgodnie z następującymi po sobie przemianami w społeczeństwie (w systemie społecznym), dokonującymi się etapami. W badaniach socjologicznych, historycznych czy politologicznych zazwyczaj wskazuje się na przyczynowe uwarunkowania takich procesów społecznych.
Procesy społeczne doprowadzają do zmian społecznych, czyli różnic między stanem wyjściowym społeczeństwa (ale także grup i organizacji) a stanem uznawanym, przynajmniej w danym czasie, za finalny dla danego społeczeństwa (grupy czy organizacji).
Zmiany te mogą mieć charakter jednokierunkowy, w którym żaden kolejny etap się nie powtarza, bądź cykliczny, gdy po pewnym czasie społeczeństwo (grupa, organizacja) wraca do swojego poprzedniego kształtu. Mogą też mieć charakter wielokierunkowy, nawet sprzeczny z sobą. Zarówno z punktu widzenia obserwatora, jak i uczestnika, mogą mieć charakter uznawany za postępowy: przybliżający społeczeństwo (grupę, organizację) do pożądanego celu, stanu uznawanego za słuszny, ale mogą też mieć charakter regresu, kiedy oddalają społeczeństwo (grupę, organizację) od dotychczasowego stanu uznawanego za pożądany bądź z drogi uznawanej dotychczas za wiodącą do postępu.
Szybkość, charakter, kierunek i głębokość zachodzących zmian decydują o tym, czy będziemy te procesy nazywali: rewolucjąrewolucją, ewolucjąewolucją czy modernizacjąmodernizacją. Nie oznacza to, że są to jedyne teorie dotyczące procesu zmian. Pozostałe informacje na ten temat pozyskasz zapoznając się z zamieszczonym poniżej audiobookiem.
Zapoznaj się z tekstem i wykonaj ćwiczenie.
Encyklopedia PWN: rewolucja francuska 1789–99(…) rewolucja społeczna, w której wyniku zostały obalone monarchia absolutna i ustrój stanowy we Francji; (…) Na dojrzewanie rewolucji francuskiej miało wpływ wiele czynników. Kryzys finansowy monarchii, ucisk fiskalny, pogłębiająca się niechęć do absolutyzmu i przywilejów stanowych, zdobywające coraz więcej zwolenników idee oświecenia i pojawienie się fenomenu „opinii publicznej”, a ponadto bardzo złe zbiory 1788 — wszystko to złożyło się na upowszechnienie dążeń do reformowania państwa. Na tym tle doszło do rewolty stanów, zwłaszcza wykształconej inteligencji (uosabianej przez adwokatów), która nie mogła liczyć na godziwe miejsce w państwie, chłopów, żądających zniesienia ciężarów feudalnych oraz miejskiego plebsu; mimo iż każdy ze stanów powodował się własnymi interesami, zacierały się one we wspólnym postrzeganiu wad monarchii i dążeniu do zmian.
Źródło: Encyklopedia PWN: rewolucja francuska 1789–99, dostępny w internecie: encyklopedia.pwn.pl [dostęp 29.12.2020].
Struktura społeczna
Jednym z charakterystycznych wymiarów stosunków społecznych jest ich określona struktura, a więc forma organizacyjna, która wynika głównie z podziałów społecznych.
W socjologii przez strukturę społeczną rozumie się układ elementów traktowany jako system. W zależności od tego, jak szeroko ujmuje się strukturę społeczną i z jakiej perspektywy teoretycznej, jej elementami mogą być klasy, warstwy, grupy zawodowe – czyli makrostruktury lub mikrostruktury: rodziny, wspólnoty sąsiedzkie. Do elementów tych należą też: jednostki, pozycje i role społeczne, a także organizacje i instytucje.
Do najważniejszych elementów składowych stratyfikacji społecznejstratyfikacji społecznej zaliczamy:
- klasę wyższą, która jest najmniej liczna i obejmuje właścicieli dużych przedsiębiorstw, kadry kierownicze i gwiazdy show‑biznesu oraz sportu;
- klasę średnią, która jest najbardziej liczna i uważana przez większość badaczy problemu za podstawę społeczeństwa, składa się ze średnich i drobnych przedsiębiorców, specjalistów, kadr kierowniczych, przedstawicieli wolnych zawodów, inteligencji, wykwalifikowanych robotników;
- klasę niższą, która składa się z osób o najniższym poziomie wykształcenia, niewykwalifikowanych robotników, wykonujących nieskomplikowane zajęcia.
Oczywiście klasy społeczne nie są zamknięte i jest możliwe przejście z jednej do innej; zjawisko to nosi nazwę ruchliwości społecznej, która występuje tu w wersji pionowej, umożliwiającej awans społeczny lub degradację społeczną. Z awansem społecznym mamy do czynienia, kiedy dochodzi do przejścia z klasy niższej do wyższej. Z degradacją społeczną zaś w sytuacji odwrotnej, kiedy następuje spadek do klasy niższej, np. w wyniku bezrobocia., strukturę warstwową W jej świetle społeczeństwo dzieli się na warstwy społeczne – czyli zbiorowości połączone stylem życia, pozycją społeczną, wykształceniem, prestiżem, upodobaniami, zwyczajami czy poglądami ideologicznymi. Podział ten – wprowadzony przez Maxa Webera – odnosi się więc do różnic kulturowych. Przykładami warstw społecznych mogą być: inteligencja, gwiazdy filmowe, biznesmeni, środowisko prawników czy menedżerowie wielkich korporacji., strukturę demograficzną Hierarchizuje ona społeczeństwo pod względem:
- wieku: dzieląc społeczeństwo na osoby w wieku przedprodukcyjnym, produkcyjnym i poprodukcyjnym;
- płci: na kobiety i mężczyzn;
- miejsca zamieszkania: na mieszkańców miast i wsi.
Zapoznaj się z definicjami i wykonaj ćwiczenie.
Źródło I
Encyklopedia PWN: Mikrostruktura społeczna(…) socjologicznie układ pozycji społecznych i stanowisk członków społeczeństwa w ramach poszczególnych grup społecznych.
Źródło: Encyklopedia PWN: Mikrostruktura społeczna, dostępny w internecie: encyklopedia.pwn.pl [dostęp 1.10.2020].
Źródło II
Encyklopedia PWN: Makrostruktura społeczna(…) układ i związki wzajemne między wielkimi zbiorowościami społecznymi składającymi się na społeczeństwo.
Źródło: Encyklopedia PWN: Makrostruktura społeczna, dostępny w internecie: encyklopedia.pwn.pl [dostęp 1.10.2020].
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj polecenie.
Konflikt i społeczeństwo: z problematyki konfliktu społecznego we współczesnych teoriach zachodnichNa szczeblu najogólniejszym wskazać można biegunowy model tych społeczeństw – ukazujący tylko podstawowe, przeciwstawne klasy danej formacji. Między nimi zachodzi strukturalna sprzeczność interesów, której przezwyciężenie następuje w walce klasowej. Stąd wielkie znaczenie analizy walki klas, walki prowadzącej do rewolucji. W rewolucji klasa zainteresowana wprowadzeniem nowych stosunków produkcji dynamizujących siły wytwórcze obala stare stosunki, wraz z nimi poprzedni typ panowania klasowego.
Źródło: Janusz Mucha, Konflikt i społeczeństwo: z problematyki konfliktu społecznego we współczesnych teoriach zachodnich, Warszawa 1978, s. 47–48.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj polecenie.
Struktura społecznego świata: studia z teorii społecznejKryterium wydzielania małych grup, a więc odróżniania mikrostruktur od makrostruktur społecznych, jest kryterium samoistności i niesamoistności, natomiast niesamoistność nie jest przy tym równoznaczna z jednostronną zależnością i nie przesądza o niej. Oznacza jedynie, że małe struktury istnieją i mogą istnieć tylko w polu życia, działania makrostruktury społecznej. Niesamoistność określa należenie małej grupy czy społeczności do wielkiego społeczeństwa.
Źródło: Paweł Rybicki, Struktura społecznego świata: studia z teorii społecznej, Warszawa 1978, s. 209–210.
Podsumowanie
Społeczeństwo na gruncie socjologicznym pojmowane jest jako najszersza zbiorowość społeczna, w której skład wchodzą wielostopniowe struktury, grupy, kręgi i inne postaci zbiorowości, są one układami zamkniętymi, posiadającymi określony typ odrębności
Zróżnicowanie i podziały społeczne występują we wszystkich zbiorowościach. Naturalne są jednak pytania o ich przyczyny, stopień trwałości podziałów, sztywność granic pomiędzy nimi, a także o ruchliwość społeczną, czyli możliwości przekroczenia podziałów społecznych przez jednostki. W miarę trwałe podziały społeczne tworzą strukturę społeczną.
W tradycji socjologii struktury społeczne dzielą się na:
makrostruktury – tworzą je wielkie grupy, klasy, warstwy, grupy społeczno‑zawodowe oraz relacje między nimi;
mikrostruktury – tworzą je relacje w obrębie małych grup społecznych, jak np. rodziny, społeczności lokalne, kręgi rówieśnicze.
socjologicznie w najogólniejszym znaczeniu kategoria społeczna, wyodrębniona ze względu na cechy jej członków (zbliżony dochód, wykształcenie, prestiż, styl życia, dostęp do władzy), określające miejsce w hierarchicznym układzie stratyfikacji społecznej, 2.
podstawowe segmenty struktury społecznej, wielkie grupy i zbiorowości charakteryzujące się tym, że przynależność do nich jest względnie trwała (przekazywana z rodziców na dzieci) i (…) cechuje je wewnętrzna zwartość, ale występują między nimi wyraźne dystanse społeczne i bariery; są usytuowane względem siebie w relacjach wyższości–niższości
Zapoznaj się z tekstem, a następnie wykonaj ćwiczenie.
Nowa stratyfikacja społeczna wskaźnikiem przemian cywilizacyjnychW szeroko prowadzonych analizach społeczno‑zawodowych nie wystarcza już tradycyjny model stratyfikacji społecznej, który obejmował podział ludzi na warstwy społeczne z uwagi na ich podstawowe formy aktywności zawodowej. Pojawiają się nowe koncepcje stratyfikacji zarówno społecznych, jak i zawodowych. (…)
Źródłem przemian w rozumieniu i społecznym znaczeniu własności jest przechodzenie od klasycznego pojmowania rynku na rzecz tzw. rynku sieciowego. Wiąże się to w pierwszej kolejności z rezygnacją z bezpośredniej wymiany rynkowej towarów między sprzedającymi i kupującymi. (…) Wymiana dóbr ustępuje miejsca relacjom polegającym na krótkotrwałym dostępie klientów do serwerów działających w sieciach.Źródło: Waldemar Furmanek, Nowa stratyfikacja społeczna wskaźnikiem przemian cywilizacyjnych, „Dydaktyka informatyki” 2016, s. 12–15, dostępny w internecie: cejsh.icm.edu.pl [dostęp 8.10.2020].
Słownik
gwałtowna i głęboka zmiana porządku społecznego, politycznego i ekonomicznego
zmiana społeczna przebiegająca powoli, według praw, które wydają się czytelne dla obserwatorów bądź rozpoznawane są dopiero z pewnej perspektywy historycznej
zmiana społeczna (równocześnie ekonomiczna i zazwyczaj polityczna), która prowadzi do powstania społeczeństwa przemysłowego; może zachodzić zarówno na drodze rewolucyjnej, jak i ewolucyjnej
uwarstwienie społeczne; budowa wewnętrzna społeczeństwa badana pod kątem hierarchii społecznej
wewnętrzna budowa społeczeństwa oraz relacje między jego elementami