Wirtualny spacer. O tym, jak dawniej żyli ludzie, najwięcej można dowiedzieć się z muzeów. Zajrzyjmy na wystawy Muzeum Archeologicznego Środkowego Nadodrza w Świdnicy. Pierwsza część wirtualnego spaceru przedstawia salę muzealną, która imituje wnętrze jaskini. Na suficie znajduje się pomięty, brązowy papier imitujący nieregularną strukturę skalną. Na ścianach przypominających wyglądem skalne płaszczyzny znajdują się malowidła zwierząt. Gdzieniegdzie wiszą lampy. Na podłodze z kamiennych płytek w kilku miejscach stoją płonące pochodnie. W tej części wirtualnego spaceru znajdują się następujące elementy. 1. Sztuka jaskiniowa. „Galeria sztuki w jaskini” to propozycja dość nietypowej ekspozycji muzealnej. Jej zamysłem jest przeniesienie do sal wystawowych malowideł naskalnych z jaskiń regionu franko‑kantabryjskiego (południowa Francja i północna Hiszpania), m.in. z grot Lascaux, Cap Blanc, Les Trois Frères, El Castillo, Altamira oraz Chauvet. Istnieją dwie interpretacje tej twórczości: jedna z nich mówi, że stanowiła ona sztukę dla sztuki o znaczeniu czysto estetycznym, druga zaś – że była ona elementem rytuałów religijnych, magicznych lub symbolicznych. Obecnie większość badaczy skłania się właśnie ku tej drugiej interpretacji, twierdząc, że jaskinie stanowiły swoiste sanktuaria, w których odbywały się ceremonie i różnego rodzaju rytuały. Zdjęcie przedstawia malowidło naskalne, na którym znajdują się cztery lwy. Ukazane są z lewego profilu, są obok siebie. Ich kontury są namalowane zielonkawą farbą. Skalne tło jest jasnobrązowe. Podpis. Malowidła przedstawiające lwy w jaskini Chouveta. Źródło: pl.wikipedia.org, domena publiczna. 2. Tematyka, techniki i kompozycje paleolityczne. W paleolicie przedstawiano głównie zwierzęta oraz znaki, zdecydowanie rzadziej zaś sylwetki ludzkie. Zwierzęta ukazywane są głównie z profilu, z wielką dbałością o szczegóły. Najczęściej są to żubry, konie, jelenie i bydło, ale można spotkać także nosorożce (jaskinia w Rouffignac we Francji) i mamuty (Los Casares w Hiszpanii). Zdecydowanie trudniej jest odczytać i zinterpretować znaki. Prawdopodobnie są one odwzorowaniem figur prostych lub symboli. Możliwe, że część z nich przedstawia różne elementy ludzkiego ciała. Zdarzają się też odbicia ludzkich dłoni, stóp oraz innych części ciała. Dłonie pokazywane były zarówno w pozytywie, jak i w negatywie, czyli albo przez przyłożenie do skały dłoni pokrytej farbą, albo rozpylanie barwnika wokół niej. Spotkać można zarówno pojedyncze motywy, jak i postaci łączące się ze sobą i tworzące skomplikowane kompozycje. Do malowania używano najczęściej ochry, węgla i magnezu, które mieszano z jakimś rodzajem spoiwa (jajkiem lub tłuszczem zwierzęcym), aby uzyskać odpowiedni kolor. Narzędziami były zazwyczaj palce, prymitywne pędzle, aerografy lub tampony zrobione na przykład z mchu. Zdjęcie przedstawia malowidło naskalne na niedużym wybrzuszeniu. Znajdują się na nim szeregi ciemnych znaków, składających się z pionowych, poziomych i ukośnych kresek. Nad malowidłem skała jest nieco pęknięta. Podpis. Malowidło naskalne z Altamiry – znaki. Źródło: Museo de Altamira y D. Rodríguez, pl.wikipedia.org, CC BY‑SA 3.0. 3. Człowiek w paleolicie. W okresie paleolitu człowiek prowadził głównie koczowniczy tryb życia. Pożywienie zdobywał, polując na zwierzęta i zbierając jadalne części roślin (głównie strączkowych). Prawdopodobnie członkowie plemion dzielili się rolami ze względu na płeć: mężczyźni zajmowali się polowaniem, a kobiety zbieractwem i opieką nad potomstwem. Prowadzono aktywny tryb życia, ale sprzyjało to przenoszeniu i rozwojowi chorób. Ludzi w tamtym okresie dziesiątkowała między innymi gruźlica, a odporność na nią uzyskali dopiero w czasach, gdy zaczęli prowadzić osiadły tryb życia. Według antropologów bardzo ważne dla człowieka paleolitu były więzi społeczne, zwłaszcza rodzinne. Mężczyźni mieli nie tylko zajmować się polowaniami, ale i pomagać w wychowaniu potomstwa. Kobiety zaś, choć przede wszystkim były matkami, stawały się także głównymi żywicielkami rodziny, gdy polowania kończyły się fiaskiem. Często te starsze, które odchowały własne potomstwo, zajmowały się wnukami, aby córki i synowie mogli oddalać się na dłużej w poszukiwaniu pożywienia. Zdjęcie przedstawia malowidło naskalne. Skała jest jasnobrązowa, chropowata, a malunek wykonany czarną farbą. Znajduje się na nim wysoka postać człowieka z ptasią głową. Przed nią stoi duży byk z rogami. Pod spodem jest mały ptak. Podpis. Przedstawienie człowieka z ptasią głową, kopia malowidła z groty w Lascaux. Źródło: Alexandre Dolique, flickr.com, CC BY‑NC‑ND 2.0. 4. Jaskinia w Lascaux. Jest to jaskinia krasowa w południowo‑zachodniej Francji, odkryta w 1940 roku. Ma około 250 m długości, a różnica między najwyższym i najniższym punktem wynosi 30 m. Znajdują się tu dzieła datowane na okres magdaleński paleolitu (17–15 tys. lat p.n.e.). Na długości 150 m przedstawionych jest około 150 malowideł ukazujących głównie jelenie, żubry, byki i konie. Unikatem są przedstawienia zwierzęco‑ludzkich hybryd w kolorach czerwieni, żółci, purpury i czerni. Jaskinia w Lascaux nie jest dostępna dla zwiedzających. Na chwilę obecną (2022) wstęp do niej mają jedynie naukowcy, i to maksymalnie dwa razy w miesiącu. Turyści mogą jednak zobaczyć kilka jej replik – w tym jedną przenośną, podróżującą po świecie. Zdjęcie przedstawia malowidło naskalne ze zwierzętami. Na górze jest ciemnobrązowe zwierzę przypominające konia. Po bokach widnieją głowy byków z rogami. Na dole są trzy jelenie z rogami. Podpis. Malowidło naskalne z Lascaux przedstawiające zwierzęta. Źródło: en.wikipedia.org, domena publiczna. 5. Jaskinia w Altamirze. Jest to jaskinia krasowa w północnej Hiszpanii, w pobliżu miejscowości Santillana del Mar (niedaleko granicy z Francją), odkryta w 1868 roku. Jej długość wynosi około 270 m, a wysokość od 1 do 2,6 m. Znajdują się w niej malowidła z okresu górnego paleolitu. Większość z nich powstała co najmniej 13 tys. lat p.n.e. Przedstawiają one głównie żubry, jelenie, sarny, konie i koziorożce oraz znaki geometryczne w kolorach czerwieni, czerni i fioletu. Zwierzęta zostały przedstawione w różnych pozach – podczas biegu, skoku, klęku albo upadku. Wykorzystano przy tym załamania powierzchni, na której były rysowane. Jaskinia w Altamirze jest jednym z najwspanialszych i świetnie zachowanych przejawów sztuki paleolitu. Od 1985 roku znajduje się na liście Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego Ludzkości UNESCO. Nie można jej jednak zwiedzać – dostęp do niej ograniczono wyłącznie dla naukowców. Można za to w kilku miejscach, m.in. w pobliżu oryginalnej jaskini i w madryckim muzeum archeologicznym, obejrzeć jej repliki. Zdjęcie przedstawia malowidło naskalne. Są na nim żubry z cienkimi rogami. Ich umaszczenie na większości ciała jest rude i brązowe, a na nogach szare. Na malowidle po środku jest pozioma rysa. Podpis. Kopia malowidła naskalnego z Altamiry przedstawiającego żubry. Źródło: Thomas Quine, pl.wikipedia.org, CC BY‑SA 2.0. Druga część wirtualnego spaceru przedstawia salę muzealną. Na podłodze jest drewniany parkiet, ściany są białe, na suficie są drewniane belki oraz mosiężne żyrandole. W sali oraz w środku szklanych gablot wystawione są eksponaty. Na ścianie wisi duża fotografia przedstawiająca wykopalisko archeologiczne. Obok na podłodze znajdują się stare, poczerniałe deski i fragmenty drewna, a także naczynia o różnych kształtach. Część z nich jest lekko popękana. Na piedestale stoi duża waza. W szklanych, podświetlonych gablotach również znajdują się naczynia oraz tabliczki z napisami. W innym rogu sali stoi niska, szklana gablota ze szkieletem w środku. W tej części spaceru wirtualnego znajdują się następujące elementy. 1. Wicina. Wicina to miejscowość w gminie Jasień w województwie lubuskim. Odkryto tu pozostałości grodziska wzniesionego w epoce żelaza między 700 z 450 r. p.n.e. przez ludność kultury łużyckiej. Była to osada typu obronnego, położona na piaszczystej wydmie wśród bagnistych łąk w rozwidleniu dwóch cieków wodnych – Szyszny i Widuni. Wał obronny zbudowany został z ziemi i drewna. Podstawa miała około 10 m szerokości oraz 6 m wysokości. W trakcie prac archeologicznych odkryto ogromne ilości przedmiotów codziennego użytku wykonanych zarówno z gliny, jak i szkła, metalu, bursztynu oraz kości. Świadczy to o dużym znaczeniu osady i bogactwie jej mieszkańców. Zdjęcie przedstawia wykopalisko archeologiczne. W wykopanym dole w ziemi znajdują się stare, drewniane deski oraz pozostałości elementów konstrukcyjnych. Podpis. Wykopaliska w Wicinie. Źródło: Stowarzyszenie Wicina.pl, CC BY‑SA 3.0. 2. Ludność i gospodarka kultury łużyckiej. Kultura łużycka jest kulturą archeologiczną, której początek datuje się na środek epoki brązu, a koniec – na początek epoki żelaza. Różne jej podgrupy występowały głównie na obecnych terenach polskich, niemieckich, czeskich, słowackich i ukraińskich. Podstawową jednostką społeczną kultury łużyckiej była rodzina. Rodziny łączyły się w rody, których liczebność szacuje się na 100–150 osób. W niektórych podgrupach kultury łużyckiej rody (około 30–40) łączyły się w plemiona. W społecznościach tych panował raczej egalitaryzm, o czym świadczyć mogą pochówki – tylko nieliczne groby tej kultury wyróżniają się pod względem wyposażenia. Charakterystyczny dla kultury łużyckiej był zwyczaj ciałopalenia i składania prochów zmarłego do glinianego naczynia – popielnicy. Według danych archeologicznych średni wiek życia wynosił około 20 lat w związku z wysoką śmiertelnością niemowląt. Osoby dojrzałe dożywały natomiast wieku 30–35 lat. Ludność kultury łużyckiej prowadziła osiadły tryb życia. Zajmowała się przede wszystkim uprawą roli i hodowlą zwierząt, które nie tylko stanowiły źródło pożywienia, lecz także były wykorzystywane do pracy w polu, znane są bowiem radła pochodzące z tego okresu. W gospodarstwach domowych obrabiano kości, drewno, glinę, krzemień, a także wytwarzano włókna i tkaniny. W Wicinie wysoko rozwiniętym rzemiosłem było odlewnictwo brązu. Zdjęcie przedstawia dzban z małymi uchwytami po bokach, za którym znajduje się duży, okrągły gliniany talerz z małymi wgłębieniami w kilku miejscach. Podpis. Inwentarz typowy dla kultury łużyckiej. W tle talerz gliniany. Źródło: Lestat, pl.wikipedia.org, CC BY‑SA 3.0. 3. Przedmioty codziennego użytku. Na majdanie grodziska w Wicinie archeolodzy znaleźli pozostałości co najmniej dwóch warsztatów ceramicznych oraz warsztatów metalurgicznych. Zachowały się tu także liczne przedmioty codziennego użytku, w tym naczynia gliniane i wyroby metalowe (głównie ozdoby). Naczynia ceramiczne były zdobione, najczęściej żółtą lub czerwoną ochrą. Na uwagę zasługują także całkowicie lub częściowo zachowane szpile z brązu, żelazne miecze, sztylety, toporki, noże, sierpy, brzytwy oraz groty oszczepów. Z kolei wśród znalezionych ozdób wyróżnia się naszyjnik ze szklanych, błękitnych paciorków z zawieszkami w formie rybich ogonów, a także wykonane z brązu spiralne ozdoby do włosów czy też figurki i wisiorki przedstawiające ludzi i zwierzęta. Część z tych przedmiotów została wykonana w grodzisku, ale ich liczba i różnorodność świadczą o rozwiniętym w tym czasie handlu i pełnieniu przez gród roli faktorii handlowej. Zdjęcie przedstawia szklane korale. Są czarne z jaśniejszymi, zygzakowatymi wzorkami. Podpis. Szklane korale znalezione na terenie osady. Źródło: pl.wikipedia.org, domena publiczna. 4. Studnia. Rekonstrukcja grodziska Wicina pozwoliła ustalić, że obwód wałów wynosił wewnątrz około 380 m, a powierzchnia użytkowa (tzw. majdan) około 10 850 metrów kwadratowych. Pośrodku, na wolnym od zabudowy majdanie, archeolodzy w 1969 roku odkryli studnię wykonaną z wydrążonego pnia drzewa, której obudowa zrobiona była z belek. Jest to jedno z najstarszych odkryć tego typu. Zdjęcie przedstawia stojące pionowo poczerniałe kawałki drewna. 5. Wykopaliska archeologiczne w Wicinie. To, co wiemy o mieszkańcach osady w Wicinie, znane jest dzięki badaniom archeologicznym. Pierwsze wykopaliska przeprowadził tu Carl Schuchhardt. Prace te odbyły się w lipcu 1920 roku i trwały zaledwie 14 dni – miały na celu rozpoznanie terenu. Kolejne, które rozpoczęły się w roku 1966, trwały ponad 30 lat. Ostatnie natomiast, prowadzone w latach 2008–2011, miały już charakter nieinwazyjny dzięki wykorzystaniu nowoczesnych technologii (prospekcja geofizyczna, pomiary geodezyjne na podstawie zdjęć lotniczych oraz sporządzenie cyfrowego, trójwymiarowego modelu grodu). Dzięki najnowszym odkryciom archeologicznym w Wicinie utworzono Park Kulturowy Grodzisko. Zdjęcie przedstawia ciemną figurkę z brązu w kształcie zbliżonym do zająca z długimi uszami. Podpis. Figurka z brązu w kształcie zająca. Źródło: pl.wikipedia.org, domena publiczna. 6. Kres osady. Osada w Wicinie została całkowicie zniszczona około 200 lat po jej zasiedleniu, podczas najazdu Scytów. Gród spalono, a ludność wzięto do niewoli lub zabito – świadczą o tym znalezione podczas prac wykopaliskowych na zgliszczach osady szczątki kobiet, dzieci i starszych mężczyzn. Według archeologów atak zaskoczył mieszkańców, ponieważ mieli oni przy sobie przedmioty codziennego użytku i prawdopodobnie nie zdążyli przygotować się do obrony. Nie znaleziono również ciał najeźdźców ani śladów walki z nimi, za to odkryto znaczną liczbę czekanów i grotów strzał typu scytyjskiego. Po spaleniu osada nie została nigdy odbudowana – dzięki temu jako stanowisko archeologiczne jest ona źródłem wielu odkryć, które mogłyby zostać zatarte przez późniejsze osadnictwo w tym miejscu. Zdjęcie przedstawia ułożone w dwóch rzędach groty strzał. Są poczerniałe i chropowate. Podpis. Scytyjskie groty strzał. Źródło: pl.wikipedia.org, domena publiczna.