Społeczeństwo obywatelskie
Współczesne przykłady funkcjonowania społeczeństwa obywatelskiego w Polsce
Scharakteryzujesz pojęcie społeczeństwa obywatelskiego i jego idee.
Przeanalizujesz elementy kluczowe społeczeństwa obywatelskiego.
Podasz przykłady działania społeczeństwa obywatelskiego w Polsce XXI wieku.
Funkcjonowanie społeczeństwa demokratycznego jest jedną z podstaw demokracji – dzięki temu obywatele mają wpływ na otaczającą ich rzeczywistość. Inaczej wygląda sytuacja w państwach niedemokratycznych, gdzie wszelkie działania społeczeństwa obywatelskiego są niszczone przez władze. W XX wieku w Polsce mieliśmy do czynienia z państwem niedemokratycznym, tępiącym przejawy społeczeństwa obywatelskiego w czasach Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, oraz z rozwojem państwa demokratycznego po przemianach 1989 roku w III Rzeczypospolitej Polskiej.
Cechy społeczeństwa obywatelskiego
Do najważniejszych cech przypisywanych społeczeństwu obywatelskiemu zaliczamy:
Społeczeństwo obywatelskie charakteryzuje się... Możliwe odpowiedzi: 1. aktywnością społeczną., 2. biernością., 3. całkowitym podporządkowywaniem się decyzjom władzy., 4. anemią.
Elementy kluczowe społeczeństwa obywatelskiego
Aby możliwe było funkcjonowanie społeczeństwa obywatelskiego, musi istnieć:
kapitał społeczny;
zaufanie społeczne.
Istnieją różne koncepcje kapitału społecznego. W rozumieniu Francisa Fukuyamy kapitał społeczny to zestaw nieformalnych wartości i norm etycznych wspólnych dla członków określonej grupy i umożliwiających im skuteczne współdziałanie.
Zaufanie społeczne to jedna z najważniejszych form kapitału społecznego tworzącego sieć powiązań czy relacji. Pomaga stworzyć wspólnotę, której członkowie znają się wzajemnie (swoich sąsiadów, uczestniczą w działaniach stowarzyszeń, przestrzegają i oczekują od innych respektowania określonych norm). Zaufanie jest mechanizmem opartym na założeniu, że wszystkich członków danej społeczności cechuje uczciwe i oparte na współpracy zachowanie mające podstawę we wspólnie wyznawanych wartościach.
Źródło: Robert Putnam, Demokracja w działaniu, Kraków‑Warszawa 1995, s. 263.
Znaczenie społeczeństwa obywatelskiego
Dzięki istnieniu społeczeństwa obywatelskiego w Europie Zachodniej i Stanach Zjednoczonych doszło do rozwoju poczucia obywatelskości i więzi społecznych niezbędnych do wytworzenia wspólnoty, czyli państwa. W Europie Środkowej i Wschodniej wykształcenie się społeczeństwa obywatelskiego służyło czemuś przeciwnemu. Miało ograniczyć państwo jako spadek po reżimie komunistycznym i dać obywatelom możliwość wpływania na władzę. Sama geneza społeczeństwa obywatelskiego w Polsce czy Czechach jest inna niż w USA i Francji. W naszych realiach było to społeczeństwo samoorganizujące się, które powstało, mimo że władza oficjalnie się na to nie zgadzała. Takie były początki Komitetu Obrony Robotników, Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela czy Solidarności. Powstanie społeczeństwa obywatelskiego pozwala na aktywne uczestnictwo ludzi w życiu politycznym kraju, regionu bądź gminy. Obywatele, pobudzeni do takiego uczestniczenia w demokratycznych przejawach życia politycznego, z czasem tworzą jego elity polityczne. Dlatego społeczeństwo obywatelskie jest nazywane szkołą demokracji.
Rozwój społeczeństwa obywatelskiego w Polsce
Kategoria społeczeństwa obywatelskiego w Polsce nabrała szczególnego znaczenia w drugiej połowie XX w. Ustrój autorytarny, który wówczas funkcjonował w PRL, nie sprzyjał oddolnej aktywności obywatelskiej. Sytuację zmieniło jednak powstanie w 1980 r. NSZZ „Solidarność” – masowego, liczącego ponad 9 milionów członków ruchu społecznego. Od tego czasu pojęcie społeczeństwa obywatelskiego w Polsce bardzo się upowszechniło. Za sprawą „Solidarności” doszło do znaczącego upodmiotowienia obywateli PRL, którzy po raz pierwszy po wojnie uzyskali poczucie wpływu na rzeczywistość wokół siebie.
Społeczeństwo obywatelskie w Polsce obejmuje aktualnie swym zasięgiem dwa obszary, tj.:
obywatelską aktywność grupową, która mieści w sobie działalność organizacji pozarządowych, wspólnot lokalnych i samorządowych, a także nieformalnych grup i ruchów społecznych;
świadomość obywatelską.
Jest ono najlepszym podłożem dla rozwoju demokracji oraz samorealizacji pojedynczych obywateli.
Szczególnym wyrazem żywotności społeczeństwa obywatelskiego w Polsce jest działalność trzeciego sektora (obok publicznego – administracji państwowej i samorządowej oraz prywatnego), w ramach którego funkcjonują fundacje, stowarzyszenia i organizacje pożytku publicznego, zbiorowo określane jako organizacje pozarządowe.
Zapoznaj się z treścią audiobooka. Na jego podstawie ustal, jakie warunki muszą być spełnione, aby społeczeństwo mogło być określone mianem obywatelskiego. Sformułuj, krótką notatkę na temat warunków funkcjonowania społeczeństwa obywatelskiego.
Bazując na tekście audiobooka oraz swoim doświadczeniu kontaktów z innymi ludźmi i instytucjami stwórz mapę myśli, w której uporządkujesz argumenty na rzecz tezy, że współczesne społeczeństwo polskie jest społeczeństwem obywatelskim, oraz tezy przeciwnej, że takie nie jest.
Po roku 1989 aktywność Polaków się zmieniła. Przede wszystkim w ciągu 10 lat spadła ich aktywność na rzecz innych oraz lokalnych wspólnot: z 33,6% do 23,9%. 75% obywateli nie należało w 1999 r. do żadnego związku zawodowego, stowarzyszenia ani jakiejkolwiek organizacji sportowej.
Od roku 2000 do 2015 zespół naukowców pod kierownictwem Janusza Czapińskiego i Tomasza Panka prowadził badania dotyczące diagnozy społecznej Polaków z uwzględnieniem stanu społeczeństwa obywatelskiego.
W raporcie z badania z 2015 r. autorzy piszą:
Diagnoza społeczna 2015. Warunki i jakość życia PolakówStopień zrzeszania się, odsetek obywateli, którzy należą do organizacji dobrowolnych jest najprostszą miarą stanu społeczeństwa obywatelskiego. W Polsce w 2015 r. członkami „jakichś organizacji, stowarzyszeń, partii, komitetów, rad, grup religijnych, związków lub kół” było 13,4 proc. badanych: 10,3 proc. należało tylko do jednego stowarzyszenia; 2,2 proc. do dwóch, a 1,9 proc. do więcej niż dwóch organizacji. Dopełnieniem pytania o formalne członkostwo było pytanie o rzeczywistą działalność w takich organizacjach (Czy obecnie uczestniczy Pan(i) aktywnie w działaniach takich organizacji?). 70,8 proc. członków stowarzyszeń mówi, że aktywnie uczestniczy w ich działaniach. Mało ludzi należy do organizacji, ale jeśli już gdzieś należą, to (mówią, że) coś w nich robią. Takich, którzy należą i działają jest w społeczeństwie powyżej 15 r.ż. 9,0 proc.
Źródło: Diagnoza społeczna 2015. Warunki i jakość życia Polaków, red. Janusz Czapiński, Tomasz Panek, Warszawa 2015, s. 340.
Według autorów raportu w latach 2003–2015 odsetek osób działających w różnego typu organizacjach zmienia się nieznacznie, co oznacza, że społeczeństwo obywatelskie w Polsce pod tym względem się nie rozwija. Podobnie jest z nieformalnym zaangażowaniem na rzecz społeczności lokalnej: w 2015 r. jedynie 15,4% osób powyżej 15. roku życia podejmowało tego typu działania.
Najbardziej powszechnym doświadczeniem obywatelskim jest wśród Polaków udział w wyborach.
Przeanalizuj wykresy i wykonaj ćwiczenie.
Czym są think tanki?
Organizacje zwane think tankami w krajach anglosaskich, a szczególnie Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii, funkcjonują od wielu dziesięcioleci. Trudno przetłumaczyć ten termin na język polski. Znaczy on dosłownie „zbiornik myśli” albo „myślący czołg”. Z tego powodu lepiej mówić o think tankach jako o organizacjach eksperckich.
Think tanki mogą, ale nie muszą, mieć status organizacji pozarządowych.
Pierwszym polskim think tankiem był działający w latach 1943 – 1947 Komitet Ziem Wschodnich, ale działalność tego typu grup upowszechniła się dopiero po 1989 r.
W Polsce działa kilkadziesiąt organizacji tego typu. Przykładowe think tanki to:
Forum Obywatelskiego Rozwoju;
Centrum Analiz Społeczno‑Ekonomicznych;
Centrum im. Adama Smitha;
Fundacja im. Stefana Batorego;
Centrum Stosunków Międzynarodowych;
Instytut Kościuszki;
Instytut Sobieskiego;
Instytut Spraw Publicznych;
Instytut Spraw Zagranicznych;
Ośrodek Myśli Politycznej.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1QBzIgGMeftM
Film nawiązujący do treści materiału pod tytułem Think tanki - klasyfikacja i cechy charakterystyczne.
Podsumowanie
Społeczeństwo obywatelskie tworzą niekontrolowane przez państwo, powstające dobrowolnie i oddolnie stowarzyszenia, fundacje i inne organizacje, które działają w sferze publicznej na rzecz realizacji podstawowych wolności indywidualnych, zbiorowych, a także przestrzegania zasad państwa prawa.
Organizacje, stowarzyszenia, fundacje działające w ramach społeczeństwa obywatelskiego nazywamy obywatelskimi organizacjami pozarządowymi.
Zapoznaj się ze źródłami i wykonaj ćwiczenie.
Źródło I
kategoria | Identyfikacja z PO | Identyfikacja z PiS | Identyfikacja z PSL | Identyfikacja z SLD | Identyfikacja z inną partią | Bez identyfikacji | N |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
Głos na PO | 92.9 | 1.0 | 0.0 | 12.5 | 5.1 | 26.8 | 282 |
Głos na PiS | 0.0 | 84.6 | 0.0 | 2.5 | 30.8 | 14.7 | 180 |
Głos na PSL | 0.0 | 0.0 | 85.0 | 0.0 | 0.0 | 3.3 | 35 |
Głos na SLD | 0.7 | 0.0 | 0.0 | 65.0 | 0.0 | 1.3 | 34 |
Głos na inną partię | 0.7 | 0.0 | 5.0 | 2.5 | 38.5 | 3.7 | 38 |
Niegłosujący | 5.7 | 14.4 | 10.0 | 17.5 | 25.6 | 50.2 | 312 |
Źródło: Marta Żerkowska-Balas, Wyraz poparcia czy obywatelski obowiązek – co motywuje Polaków do głosowania?, dostępny w internecie: batory.org.pl [dostęp 27.08.2020].
Źródło II
Frekwencja w wyborach: Dlaczego Polacy nie głosują?Na aktywność młodych obywateli (podobnie jak starszych) w wyborach parlamentarnych wpływają płeć, poziom religijności oraz wykształcenie własne i ojca. Można więc przyjąć, że partycypacja zależy przede wszystkim od socjalizacji na łonie rodziny, a także od udziału we wspólnotach (na przykład religijnej), do których młody człowiek należy. Status społeczno‑ekonomiczny rodziny oraz wartości polityczne (poczucie sprawstwa czy przekonanie, że głosowanie jest obywatelskim obowiązkiem), jakie przekazują młodemu człowiekowi rodzice, w znacznym stopniu determinuje jego skłonność do partycypacji w pierwszych i kolejnych wyborach – informują eksperci z Fundacji Batorego i koalicji Masz Głos, Masz Wybór.
Źródło: Frekwencja w wyborach: Dlaczego Polacy nie głosują?, 16.10.2015, dostępny w internecie: wnp.pl [dostęp 27.08.2020].
Zapoznaj się z tekstem i wykonaj ćwiczenie.
Diagnoza społeczna 2015. Warunki i jakość życia PolakówBadanie pokazuje, jak mało Polacy mają doświadczeń społecznych i obywatelskich, które gromadzi się poprzez działania w organizacjach, uczestnictwo w oddolnych inicjatywach społecznych, w zebraniach publicznych czy wolontariacie. Skoro Polacy tak słabo się zrzeszają, rzadko sami podejmują działania na rzecz innych ludzi, organizacji i własnych społeczności, niechętnie się zbierają, by coś wspólnie postanowić a potem zrobić, to nie mają okazji, by się nauczyć zorganizowanego działania społecznego i nabyć umiejętności potrzebnych do życia w społeczeństwie obywatelskim. Polacy nie umieją się organizować i skutecznie działać wspólnie, chyba że chodzi o strajk lub protest – przeciw budowie drogi w sąsiedztwie, urządzeniu w ich gminie wysypiska cudzych śmieci czy budowie w ich miejscowości hospicjum. Nie umieją, bo się tego nie nauczyli z ich, ubogiego doświadczenia. Nie umieją, bo nie działają, a nie działają, bo nie umieją – jest to błędne koło działań dla społeczności.
Źródło: Diagnoza społeczna 2015. Warunki i jakość życia Polaków, red. Janusz Czapiński, Tomasz Panek, Warszawa 2015, s. 348.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj ćwiczenie.
Wpływ mediów na postawy polityczne PolakówCelem badania było stwierdzenie w jakim stopniu kształtowanie się opinii publicznej jest wynikiem przekazów medialnych. W swoim projekcie dr Wenzel postawił na różne aspekty tego zagadnienia. Z jednej strony chodziło o zbadanie charakteru przekazu medialnego i jego wpływu na kształtowanie się postaw, ale też siłę oddziaływania przekazu w zależności od zgodności orientacji ideologicznej przekazu z orientacją badanego. Brano także pod uwagę kompetencję poznawczą odbiorcy i jej znaczenie przy tworzeniu się postaw. Założenia, które zostały poczynione odnoszą się do trzech sfer. Pierwszą z nich jest fakt, że media, z których odbiorcy korzystają przyczyniają się do tworzenia ram pojęciowych, przez pryzmat których postrzegają oni świat. Drugie odnosiło się do tego, że uprzedzenia do konkretnych mediów wpływają na ocenę przekazu, natomiast trzecie zakładało, że kompetencja poznawcza, jaką dysponuje odbiorca może wpływać na odbiór treści.
Badanie przebiegało w ramach trzech etapów. Pierwszym z nich było badanie sondażowe, przeprowadzone w formie quasi‑eksperymentalnej, przy pomocy którego badacze sprawdzali, jakie postawy deklarują badani. W tym etapie sprawdzano wiedzę, orientację ideologiczną oraz kompetencję poznawczą badanego. Następnie przewidziane było wprowadzenie bodźca oraz post‑test. Kolejną fazę stanowiło sprawdzenie jak trwałe są postawy, wytworzone na podstawie bodźca, przeprowadzone po określonym czasie. Ostatnim elementem było pogłębione badanie jakościowe. Badanie zostało przeprowadzone na reprezentatywnej próbie obywateli polskich posiadających czynne prawo wyborcze.
W badaniu, jako bodziec, wykorzystane zostały materiały prasowe dotyczące uchodźców. Uczestnikom zaprezentowano materiały podchodzące pozytywnie bądź negatywnie do tej kwestii społecznej. Badacze zaobserwowali, że negatywne komunikaty oddziałują silniej od pozytywnych. Osoby, które już na wstępie deklarowały postawy negatywne wobec tego zjawiska, w zasadzie nie zmieniały pod wpływem komunikatu swoich poglądów, podczas gdy u tych, którzy początkowo nie mieli konkretnego nastawienia w stosunku do tematu, obserwowano zmianę stanowiska w tej sprawie. Zmiana poglądów w przypadku komunikatu negatywnego odzwierciedlona została na poziomie statystycznym. Pozytywny komunikat natomiast nie skutkował zmianą poglądów w żadnej grupie poddanej badaniu. Kierownik projektu zauważa także, że negatywne emocje aktywizują się szybciej, a efekt ich oddziaływania jest bardziej widoczny. Podkreśla, że strach jest jednym z elementów, dzięki którym nasz gatunek mógł przetrwać tysiące lat.
Badania potwierdziły również, iż wyborcy PIS‑u częściej korzystają z przekazów emitowanych przez Telewizję Publiczną, podczas gdy wyborcy PO raczej wybierają stacje TVN‑u. Ci pierwsi częściej czytują „Gazetę Polską”, natomiast w drugiej grupie dominowała „Gazeta Wyborcza” czy „Polityka”. Wielu badanych miało trudności z określeniem, z jakiego źródła czerpią informacje dotyczące polityki, gdyż najczęściej wykorzystują oni portal Facebook jako naturalne źródło wiedzy. Kierownik projektu, dr Michał Wenzel, zwraca uwagę na fakt, że niemożność skonkretyzowania źródła, z którego pochodzą informacje, kwalifikowane przez odbiorców jako wiedza, sprawia, że występuje istotna trudność w ustaleniu ich wiarygodności. Niebezpieczeństwa, jakie z tego wynikają, to chociażby łatwość manipulacji takim odbiorcą, dzięki czemu mogą się rozprzestrzeniać informacje klasyfikowane jako fake news.
Źródło: Sara Burchert, Wpływ mediów na postawy polityczne Polaków, 20.01.2018, dostępny w internecie: istotnie.pl [dostęp 26.08.2020].
Słownik
forma organizacji pozarządowej, nadająca jej osobowość prawną; gromadzi kapitał i wydatkuje go na na określony cel publicznie użyteczny
organizacja pożytku publicznego; organizacja pozarządowa, najczęściej stowarzyszenie lub fundacja, prowadząca działalność charytatywną w dziedzinie edukacji, ochrony zdrowia, praw człowieka, ochrony przyrody itp., która uzyskała taki statut na podstawie ustawy z dnia 24.04.2003 o działalności pożytku publicznego i wolontariacie
w okresie pozytywizmu praca na rzecz rozwoju gospodarczego ziem polskich będących pod zaborami
społeczeństwo, dla którego przestrzeń do działania leży między jednostką a niezależnymi od państwa instytucjami; jego cechą charakterystyczną jest aktywność obywateli w wielu strefach życia na rzecz realizacji wspólnych interesów
forma organizacji społecznej/zrzeszenia osób, które mają wspólny cel i/lub zainteresowania
organizacja, która prowadzi autonomiczną, upowszechnianą na forum publicznym działalność analityczną i/lub badawczą, wraz z uwzględnieniem doradztwa i rekomendacji w zakresie szeroko rozumianej polityki publicznej, której zamiarem jest wywieranie wpływu na rzeczywistość społeczno‑polityczną
jeden z podstawowych mechanizmów demokracji, będący sposobem na dobór organów władzy