Społeczeństwo obywatelskie
Status prawny stowarzyszeń, fundacji i organizacji pożytku publicznego w Rzeczypospolitej Polskiej
Zdefiniujesz pojęcia: organizacja pozarządowa, organizacja pożytku publicznego i organizacja non‑profit, i wskażesz, co je różni.
Przeanalizujesz, status prawny organizacji pozarządowych.
Scharakteryzujesz rolę, jaką pełnią organizacje pozarządowe w budowaniu społeczeństwa obywatelskiego w Polsce.
Dolnośląskie Stowarzyszenie na rzecz Autyzmu rozpoczęło prace nad budową ośrodka terapeutycznego dla swoich podopiecznych. Inna organizacja, Nidzicka Fundacja Rozwoju „Nida”, od 2000 roku prowadzi program English Teaching – inicjuje i wspiera działania na rzecz promocji języka angielskiego oraz poprawy poziomu jego nauczania wśród dzieci i młodzieży z małych miast i wsi. Działalność stowarzyszeń i fundacji może przybierać różne formy.
Pojęcia, które mogą się mylić
Organizacje pozarządoweOrganizacje pozarządowe (NGO, z ang. non‑government organisation) często nazywane są również organizacjami pożytku publicznegoorganizacjami pożytku publicznego, organizacjami społecznymi lub organizacjami non‑profit. Nie wszystkie te pojęcia znaczą jednak to samo.
Organizacje pozarządowe
Pojęcie organizacji pozarządowej zdefiniowano w ustawie z dnia 24 kwietnia 2003 roku o działalności pożytku publicznego i o wolontariaciewolontariacie (Dz.U. z 2018 r. poz. 450).
Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacieArtykuł 3
2. Organizacjami pozarządowymi są:
1) niebędące jednostkami sektora finansów publicznych w rozumieniu ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych lub przedsiębiorstwami, instytutami badawczymi, bankami i spółkami prawa handlowego będącymi państwowymi lub samorządowymi osobami prawnymi,
2) niedziałające w celu osiągnięcia zysku – osoby prawne lub jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej, którym odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną, w tym fundacje i stowarzyszenia, z zastrzeżeniem ust. 4.
Źródło: Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, dostępny w internecie: isap.sejm.gov.pl [dostęp 9.08.2020].
Organizacje pożytku publicznego (OPP)
W tej samej ustawie określono również, jakie warunki musi spełnić organizacja, by stać się organizacją pożytku publicznego (OPP). Może nią być zarówno organizacja pozarządowa, jak i np. spółdzielnia socjalna, klub sportowy czy koła łowieckie. Muszą one jednak spełniać łącznie wymagania opisane w art. 20 oraz art. 22 ust. 1.
Wymagania wobec OPP
OPP muszą dodatkowo co roku składać sprawozdania finansowe i merytoryczne ze swojej działalności. Są one dostępne na stronie internetowej Narodowego Instytutu Wolności. Spełnienie tych wymogów nie jest łatwe, ale dzięki temu co roku możesz zasilić konto takiej organizacji przekazując 1% swojego podatku.
Źródło I

Źródło II
Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacieArt. 20
1. Organizacją pożytku publicznego może być organizacja pozarządowa oraz podmiot wymieniony w art. 3 ust. 3 pkt 1 i 4, z zastrzeżeniem art. 21, która spełnia łącznie następujące wymagania:
1) prowadzi działalność pożytku publicznego na rzecz ogółu społeczności lub określonej grupy podmiotów, pod warunkiem że grupa ta jest wyodrębniona ze względu na szczególnie trudną sytuację życiową lub materialną w stosunku do społeczeństwa;
2) może prowadzić działalność gospodarczą wyłącznie jako dodatkową w stosunku do działalności pożytku publicznego;
3) nadwyżkę przychodów nad kosztami przeznacza na działalność, o której mowa w pkt 1;
4) ma statutowy kolegialny organ kontroli lub nadzoru, odrębny od organu zarządzającego i niepodlegający mu w zakresie wykonywania kontroli wewnętrznej lub nadzoru, przy czym członkowie organu kontroli lub nadzoru:
a) nie mogą być członkami organu zarządzającego ani pozostawać z nimi w związku małżeńskim, we wspólnym pożyciu, w stosunku pokrewieństwa, powinowactwa lub podległości służbowej, (…)
c) mogą otrzymywać z tytułu pełnienia funkcji w takim organie zwrot uzasadnionych kosztów lub wynagrodzenie (…)
5) członkowie organu zarządzającego nie byli skazani prawomocnym wyrokiem za przestępstwo umyślne ścigane z oskarżenia publicznego lub przestępstwo skarbowe;
6) statut lub inne akty wewnętrzne organizacji pozarządowych oraz podmiotów wymienionych w art. 3 ust. 3 pkt 1 i 4, zabraniają:
a) udzielania pożyczek lub zabezpieczania zobowiązań majątkiem organizacji w stosunku do jej członków, członków organów lub pracowników oraz osób, z którymi członkowie, członkowie organów oraz pracownicy organizacji pozostają w związku małżeńskim, we wspólnym pożyciu albo w stosunku pokrewieństwa lub powinowactwa w linii prostej, pokrewieństwa lub powinowactwa w linii bocznej do drugiego stopnia albo są związani z tytułu przysposobienia, opieki lub kurateli, zwanych dalej „osobami bliskimi”,
b) przekazywania ich majątku na rzecz ich członków, członków organów lub pracowników oraz ich osób bliskich, na zasadach innych niż w stosunku do osób trzecich, w szczególności, jeżeli przekazanie to następuje bezpłatnie lub na preferencyjnych warunkach, (…)Źródło: Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, dostępny w internecie: isap.sejm.gov.pl [dostęp 9.08.2020].
Organizacje non‑profit
Organizacje non‑profit to wszystkie organizacje, które działają nie dla osiągnięcia zysku. Są to nie tylko stowarzyszenia i fundacje, ale również podmioty wyznaniowe, organizacje przyparafialne, organizacje samorządu gospodarczego i zawodowego. Każda organizacja pozarządowa musi być organizacją non‑profit. Oznacza to, że wszystkie środki finansowe, także te te pochodzące ze sprzedaży towarów i usług, muszą być przeznaczane na działalność statutową.
Zapoznaj się z tekstem i wykonaj ćwiczenie.
Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacieArt. 33
1. Majątek stowarzyszenia powstaje ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, dochodów z własnej działalności, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz z ofiarności publicznej. (…)
Art. 34
Stowarzyszenie może prowadzić działalność gospodarczą, według ogólnych zasad określonych w odrębnych przepisach. Dochód z działalności gospodarczej stowarzyszenia służy realizacji celów statutowych i nie może być przeznaczony do podziału między jego członków.
Art. 35
Stowarzyszenie może otrzymywać dotację według zasad określonych w odrębnych przepisach.
Źródło: Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, dostępny w internecie: isap.sejm.gov.pl [dostęp 9.08.2020].
Organizacja pozarządowa a organizacja społeczna
Organizacja społeczna jest pojęciem szerszym niż organizacja pozarządowa, np. związek zawodowy czy spółdzielnia mieszkaniowa są organizacjami społecznymi, lecz nie są to organizacje pozarządowe.
Kto może założyć organizację pozarządową?
Założycielem fundacji (fundatorem) może być:
każdy pełnoletni obywatel, niekoniecznie polski (np. założycielem Fundacji Batorego jest George Soros),
osoba prawna, czyli np. firma (Fundacja Medicover, Fundacja PGE „Energia z Serca”) albo szkoła.
Aby założyć fundację, trzeba przeznaczyć na ten cel majątek, przepisy nie określają jednak jego wysokości. Do założenia fundacji wystarczy jedna osoba, choć oczywiście założycieli może być wielu.
Do założenia stowarzyszenia zarejestrowanego w Krajowym Rejestrze Sądowym (KRS) konieczne jest co najmniej siedem osób fizycznych obywatelstwa polskiego. Cudzoziemcy nie mają prawa do zakładania stowarzyszeń, ale mogą się w nich zrzeszać. Do założenia stowarzyszenia zwykłego wystarczą tylko trzy osoby, które zrzeszają się w określonym celu – realizacji misji organizacji. Osoby prawne mogą być tylko członkami wspierającymi stowarzyszenia.
Zapoznaj się z tekstami, a następnie wykonaj zadanie.
Art. 2
1. Fundacje mogą ustanawiać osoby fizyczne niezależnie od ich obywatelstwa i miejsca zamieszkania bądź osoby prawne mające siedziby w Polsce lub za granicą.
(…)Art. 3
(…)
2. W oświadczeniu woli o ustanowieniu fundacji fundator powinien wskazać cel fundacji oraz składniki majątkowe przeznaczone na jego realizację.
3. Składnikami majątkowymi, o których mowa w ust. 2, mogą być pieniądze, papiery wartościowe, a także oddane fundacji na własność rzeczy ruchome i nieruchomości.
Ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniachArt. 2
(…)
3. Stowarzyszenie opiera działalność na pracy społecznej swoich członków. Do prowadzenia swych spraw stowarzyszenie może zatrudniać pracowników, w tym swoich członków. (…)Art. 9
Osoby w liczbie co najmniej siedmiu, zamierzające założyć stowarzyszenie, uchwalają statut stowarzyszenia oraz wybierają komitet założycielski albo władze stowarzyszenia.Źródło: Ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach, dostępny w internecie: isap.sejm.gov.pl [dostęp 21.09.2020].
Zapoznaj się z tekstem i wykonaj ćwiczenie.
Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacieArt. 45
1. Korzystający ma obowiązek:
1) informować wolontariusza o ryzyku dla zdrowia i bezpieczeństwa związanym z wykonywanymi świadczeniami oraz o zasadach ochrony przed zagrożeniami;
2) zapewnić wolontariuszowi (…) bezpieczne i higieniczne warunki wykonywania przez niego świadczeń (…);
3) pokrywać (…) koszty podróży służbowych i diet.2. Korzystający może pokrywać (…) także inne niezbędne koszty ponoszone przez wolontariusza, związane z wykonywaniem świadczeń na rzecz korzystającego.
3. Korzystający może pokrywać koszty szkoleń wolontariuszy w zakresie wykonywanych przez nich świadczeń określonych w porozumieniu (…).
Art. 46
1. Wolontariuszowi mogą przysługiwać świadczenia zdrowotne na zasadach przewidzianych w przepisach o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych.
2. Wolontariuszowi przysługuje zaopatrzenie z tytułu wypadku przy wykonywaniu świadczeń, o których mowa w art. 42, na podstawie odrębnych przepisów, z zastrzeżeniem ust. 3.
3. Wolontariuszowi, który wykonuje świadczenia przez okres nie dłuższy niż 30 dni, korzystający zobowiązany jest zapewnić ubezpieczenie od następstw nieszczęśliwych wypadków.
4. Jeżeli porozumienie zawarte między korzystającym a wolontariuszem dotyczy delegowania wolontariusza do wykonywania świadczeń na terytorium innego państwa, na obszarze którego trwa konflikt zbrojny, wystąpiła klęska żywiołowa lub katastrofa naturalna, korzystający jest obowiązany zapewnić wolontariuszowi ubezpieczenie od następstw nieszczęśliwych wypadków oraz ubezpieczenie kosztów leczenia podczas pobytu za granicą, jeżeli kosztów tych nie pokrywa się z innego tytułu (…).
6. Korzystający może zapewnić wolontariuszowi ubezpieczenie od odpowiedzialności cywilnej, w zakresie wykonywanych świadczeń.
Źródło: Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, dostępny w internecie: isap.sejm.gov.pl [dostęp 9.08.2020].
Ile zarabiają pracownicy organizacji?
Nie jest tajemnicą, że w organizacjach pozarządowych zarabia się dużo mniej niż w firmach. Przeciętne miesięczne wynagrodzenie w wymiarze 40 godzin w tygodniu wynosiło w 2018 roku 3000 zł brutto.
Płaca ta różni się w zależności od miejsca: od ok. 1200 zł na wsi do ok. 4000 zł w organizacjach zarejestrowanych w największych miastach w Polsce. Przeciętne wynagrodzenie w organizacjach pozarządowych na wsiach jest więc znacznie poniżej minimalnego wynagrodzenia płatnego na podstawie umowy o pracę, która w 2018 roku wynosiła 2100 zł brutto.
Jednakże możliwość spełniania swoich pasji, pomoc potrzebującym sprawia, że wielu pracowników organizacji pozarządowych traktuje swoją pracę w kategoriach misji społecznej, a nie tylko zarobku.
Zapoznaj się z tekstem i wykonaj ćwiczenie.
Kondycja organizacji pozarządowych. Raport z badań 2018Jak zatrudniają organizacje?
Co najmniej jednego stałego pracownika bądź pracowniczkę (lub ich zespół) ma 37% wszystkich organizacji (chodzi o osoby pracujące co najmniej raz w tygodniu). Przeciętnie w organizacji pracują 3 osoby. W 19% organizacji co najmniej jedna osoba jest zatrudniona na umowę o pracę, w kolejnych 18% organizacji jest osoba lub osoby pracujące regularnie, ale żadna z nich nie jest zatrudniona na podstawie umowy o pracę.Jak wygląda wolontariat w organizacjach?
63% organizacji angażuje wolontariuszy i wolontariuszki, przeciętnie jest to 6 osób rocznie. Połowa z nich, a więc 3 osoby, działa regularnie, co najmniej raz w miesiącu.Kim są pracownicy i pracowniczki organizacji?
Płatny zespół organizacji to przeciętnie 3 osoby, w tym 59% to kobiety. Można więc powiedzieć, że płatny personel organizacji to przeciętnie dwie kobiety i jeden mężczyzna. Są takie dziedziny działania organizacji, które cechuje jeszcze większy stopień „feminizacji” zespołów pracowniczych – jest to przede wszystkim ochrona zdrowia, a w dalszej kolejności usługi socjalne, edukacja i wychowanie oraz kultura i sztuka.Źródło: Beata Charycka, Marta Gumkowska, Kondycja organizacji pozarządowych. Raport z badań 2018, dostępny w internecie: fakty.ngo.pl [dostęp 18.03.2020].
Ile procent organizacji zatrudnia etatowego pracownika (na podstawie umowy o pracę)? 1. 59, 2. 19, 3. 37, 4. 63
Jaki procent organizacji korzystało z pomocy wolontariuszy? 1. 59, 2. 19, 3. 37, 4. 63
Jaki procent pracowników organizacji pozarządowych to kobiety? 1. 59, 2. 19, 3. 37, 4. 63
Z kim współpracują organizacje pozarządowe?
Organizacje dla realizacji swojej misji współpracują właściwie ze wszystkimi możliwymi podmiotami. Współpraca ta ma różnorodny charakter i może polegać na:
realizacji wspólnych projektów,
wsparciu finansowym (sponsoring),
promocji działań,
wzajemnej wymianie informacji.
Najważniejszym partnerem stowarzyszeń i fundacji są inne polskie organizacje pozarządowe, lokalna społeczność, samorząd lokalny (gminny, powiatowy, wojewódzki), w dalszej kolejności media lokalne, publiczne szkoły i przedszkola, lokalne firmy, instytucje kultury.
Według badania CBOS‑u z 2020 r. 84% ankietowanych ufa Wielkiej Orkiestrze Świątecznej Pomocy jako instytucji i organizacji życia publicznego, stawiając ją tym samym na pierwszym miejscu – na kolejnych uplasowały się wojsko, NATO i CaritasIndeks górny 11. Zapoznaj się ze spacerem i dowiedz więcej o działalności tej organizacji, a następnie wykonaj zadania.
Stwórz własną mapę myśli, za pomocą której uporządkujesz swoją wiedzę na temat organizacji pozarządowych. Weź pod uwagę m.in. podział NGO, kto pracuje w tych organizacjach, kto nimi kieruje, skąd NGO mają pieniądze na swoją działalność, na podstawie jakich dokumentów działają.
Podsumowanie
Uniwersalna definicja organizacji pozarządowych (NGO) w Polsce wynika z Ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego. Definiuje ona organizację pozarządową jako taką, która nie jest jednostką sektora finansów publicznych w rozumieniu przepisów o finansach publicznych, niedziałającą w celu osiągnięcia zysku. Do tego typu organizacji zaliczamy fundacje i stowarzyszenia. Organizacje pozarządowe są nazywane trzecim sektorem, po sektorze publicznym i rynkowym. Ich podstawowym zadaniem jest działanie w interesie publicznym. Mogą one funkcjonować dzięki konstytucyjnemu umocowaniu wolności zrzeszania się.
Słownik
osoba należąca do organizacji posiadająca określone prawa i obowiązki
organizacja ustanowiona aktem notarialnym lub testamentem przez fundatora (osobę lub firmę) dla realizacji zgodnych z podstawowymi interesami Rzeczypospolitej Polskiej celów społecznie lub gospodarczo użytecznych
główny powód powstania organizacji zapisany w jej statucie
skrót od angielskiego non governmental organization, któremu w języku polskim odpowiada określenie organizacja pozarządowa
organizacja, która nie działa dla osiągnięcia zysku i nie jest jednostką sektora finansów publicznych
termin wprowadzony 1 stycznia 2004 r. przepisami ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie; organizacja pozarządowa, na której rzecz można przekazać co roku 1% podatku dochodowego, zwolniona z niektórych opłat (np. skarbowych), ma możliwość bezpłatnego informowania o swojej działalności w ramach czasu antenowego w telewizji publicznej i radiu; otrzymanie przez organizację statusu OPP jest obwarowane wieloma warunkami i dodatkowymi obowiązkami
akt prawny regulujący jej zadania, strukturę organizacyjną i sposób działania (określający obszar jej działalności statutowej)
dobrowolne, samorządne, trwałe zrzeszenie o celach niezarobkowych. Stowarzyszenie opiera działalność na pracy społecznej swoich członków. Składa się z minimum 7 członków (stowarzyszenie rejestrowe) lub 3 członków (stowarzyszenie zwykłe)
osoba, która wykonuje dobrowolną praca na rzecz m.in. organizacji pozarządowych, organizacji kościelnych czy administracji publicznej wykonywana bez wynagrodzenia