Rola wzrostu demograficznego dla perspektyw rozwojowych kraju

Proces starzenia się społeczeństwa a rozwój kraju

W krajach rozwiniętych dochodzi do procesu starzenia się społeczeństwstarzenie demograficzneprocesu starzenia się społeczeństw. Jedną z konsekwencji tego procesu jest wzrost popytu na różnego rodzaju usługi. Generuje to m.in. wiele nowych miejsc pracy w sektorach, które wcześniej nie miały możliwości szybkiego rozwoju. Chodzi nie tylko o usługi bezpośrednio skierowane do osób starszych (zabezpieczenia społeczne – głównie emerytury i renty, działania zdrowotne czy opiekuńczo‑pielęgnacyjne), ale także o usługi kierowane do osób i instytucji, które mają kontakt z osobami starszymi. Chodzi np. o wsparcie opiekunów rodzinnych poprzez doradztwo czy teleporady.

R189lXB130aQZ

Ilustracja przedstawia mężczyznę podtrzymujacego za ramię starszą kobietę wspierającą się na lasce.

Starzenie się społeczeństwa powoduje wzrost obciążenia ekonomicznego związanego z przekazaniem środków publicznych na rzecz zaspokojenia potrzeb życiowych osób starszych, zwłaszcza sędziwych. Wskaźnik obciążenia demograficznego ludnością w wieku poprodukcyjnym – obliczany stosunkiem liczby osób w wieku 65+ przypadającej na 100 osób w wieku 15–64 lat – przyjmował dla Europy wartość 29 w 2019 roku. Najwyższe wartości, wynoszące 36, dotyczyły Portugalii i Finlandii. Według prognoz Eurostatu, w 2050 roku na każdego emeryta albo rencistę będą przypadały jedynie dwie osoby aktywne zawodowo, przy czym obecnie są to cztery osoby. Odpowiedzią na wzrost obciążenia ludnością w wieku poprodukcyjnym może być np. podnoszenie wieku emerytalnego lub przebudowa systemów emerytalnych tak, aby w większym stopniu były niezależne od zmiennych demograficznych (odejście od systemów repartycyjnych na rzecz systemów kapitałowych).

Rh9vyobQjdobM

Zdjęcie przedstawia dwóch starszych mężczyzn pracujących na niewielkim jachcie. Mężczyźni trzymają w dłoniach liny. W tle zacumowane są łodzie.

W miarę starzenia się społeczeństwa, potencjał wzrostu gospodarczego może ulec obniżeniu ze względu na spadający udział ludności w wieku produkcyjnym. Społeczeństwo starzejące się może prowadzić do spadku popytu na niektóre dobra i usługi związane z młodszymi pokoleniami, takie jak produkty dla dzieci czy usługi edukacyjne. Mniejsza dostępność młodej siły roboczej może prowadzić do wzrostu kosztów pracy oraz braku odpowiednio wykwalifikowanych pracowników w niektórych sektorach gospodarki.

Proces starzenia się społeczeństwa ma wiele konsekwencji, zaliczyć do nich należy:

RLIONEFf343ch

Schemat przedstawia konsekwencje starzenia się społeczeństwa. To konsekwencje społeczne, gospodarcze i przestrzenne. W konsekwencjach społecznych wyróżniono: wykluczenie społeczne osób starszych, możliwe konflikty społeczne, niekorzystna struktura demograficzna, konkurencja o zasoby publiczne. Konsekwencje gospodarcze to: wzrost obciążenia demograficznego społeczeństwa; konieczność dostosowania służby zdrowia; konkurencja o zasoby publiczne w tym finansowe; zmiany w systemie edukacji, kształcenie dodatkowe, kształcenie lekarzy geriatrów; niedobór siły roboczej, zmiana na rynku pracy; niekorzystna struktura demograficzna. Do konsekwencji przestrzennych należą: konieczność dostosowania przestrzeni do potrzeb osób starszych oraz powstawanie w przestrzeni miejsc przeznaczonych dla osób starszych.

Ćwiczenie 2

Korzystając z piramidy wieku, wskaż społeczne i ekonomiczne konsekwencje społeczeństwa starzejącego się.

R1aKk9SL7PIAW

Wykres przedstawiający piramidę wieku społeczeństwa starzejącego się. Z lewej strony podziałki liczbowej określającej pięcioletnie przedziały wiekowe zestawiono słupki niebieskie dla mężczyzn, z prawej strony – różowe dla kobiet. Kształt piramidy wskazuje na typ struktury wiekowej społeczeństwa starzejącego się. Jest regresywny, ze stosunkowo niską liczbą urodzeń i podobną liczbą zgonów oraz coraz bardziej starzejącą się ludnością. Piramida ma kształt grzyba. W wieku 0‑4 jest ok. 300 tys. mężczyzn i 280 tys. kobiet, w grupie 5‑9 jest ok 285 tys. mężczyzn i 276 tys. kobiet, w grupie 10‑14 jest 260 tys. mężczyzn i 250 tys. kobiet, w grupie 15‑19 jest 280 tys. mężczyzn i 260 tys. kobiet, w grupie 20‑24 jest 345 tys. mężczyzn i 335 tys. kobiet, w grupie 25‑29 lat jest 335 tys. mężczyzn i 325 tys. kobiet, w grupie 30‑34 jest 310 tys. mężczyzn i 300 tys. kobiet, w grupie 35‑39 jest 300 tys. mężczyzn i 290 tys. kobiet, w grupie 40‑44 jest 330 tys. mężczyzn i ok 330 tys. kobiet, w grupie 45‑49 jest 340 tys. mężczyzn i 335 tys. kobiet, w grupie 50‑54 jest 320 tys. mężczyzn i 315 tys. kobiet, w grupie 55‑59 jest 300 tys. mężczyzn i 300 tys. kobiet, w grupie 60‑64 jest 280 tys. mężczyzn i 280 tys. kobiet, w grupie 65‑69 jest 290 tys. mężczyzn i 300 tys. kobiet, w grupie 70‑74 jest 250 tys. mężczyzn i 270 tys. kobiet, w grupie 75‑79 jest 180 tys. mężczyzn i 190 tys. kobiet, w grupie 80‑84 jest 120 tys. mężczyzn i 140 tys. kobiet, w grupie 85‑89 jest 100 tys. mężczyzn i 120 tys. kobiet, w grupie 90‑94 jest 20 tys. mężczyzn i 60 tys. kobiet, w grupie 95‑99 jest 10 tys. mężczyzn i 25 tys. kobiet, w grupie 100+ jest kilka tys. mężczyzn i podobna liczba kobiet.

RBq1zK9CfhtdN

(Uzupełnij).

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Pokaż podpowiedź

Pokaż podpowiedź

Społeczeństwo starzejące się, to takie, w którym liczba osób w wieku poprodukcyjnym przekracza 7% całej populacji.

Pokaż odpowiedź

Pokaż odpowiedź

Gdy w strukturze społecznej odsetek ludzi w wieku poprodukcyjnym (65 i więcej lat) wzrasta do w stosunku do młodszej populacji pojawia się wiele społecznych i ekonomicznych konsekwencji tego stanu.

Konsekwencje społeczne:
1. Większy udział osób starszych w populacji prowadzi do zmiany struktury wiekowej społeczeństwa. Może to prowadzić do mniejszej dostępności siły roboczej oraz wpływać na dynamikę rodzin i relacje między pokoleniami.
2. W miarę starzenia się społeczeństwa konieczne może stać się dostosowanie infrastruktury, środowiska miejskiego oraz usług publicznych do potrzeb osób starszych, takich jak ułatwienia w poruszaniu się, dostęp do opieki zdrowotnej i innych usług.

Konsekwencje ekonomiczne:
1.  W miarę starzenia się społeczeństwa, potencjał wzrostu gospodarczego może ulec obniżeniu ze względu na spadający udział ludności w wieku produkcyjnym.
2.  Społeczeństwo starzejące się może prowadzić do spadku popytu na niektóre dobra i usługi związane z młodszymi pokoleniami, takie jak produkty dla dzieci czy usługi edukacyjne.
3.  Rosnący odsetek osób w wieku emerytalnym w stosunku do osób pracujących może prowadzić do trudności finansowych w systemach emerytalnych. Konieczne mogą być reformy w celu zabezpieczenia stabilności systemów emerytalnych. 
4. Starsze osoby są bardziej podatne na choroby i wymagają większej opieki zdrowotnej. To z kolei prowadzi do większego obciążenia systemów opieki zdrowotnej oraz wzrostu kosztów opieki medycznej.  
5.  Mniejsza dostępność młodej siły roboczej może prowadzić do wzrostu kosztów pracy oraz braku odpowiednio wykwalifikowanych pracowników w niektórych sektorach gospodarki.

Korzystając z opisu piramidy wieku oraz dostępnych źródeł wiedzy, wskaż społeczne i ekonomiczne konsekwencje społeczeństwa starzejącego się.

Wykres przedstawiający piramidę wieku społeczeństwa starzejącego się. Z lewej strony podziałki liczbowej określającej pięcioletnie przedziały wiekowe zestawiono słupki niebieskie dla mężczyzn, z prawej strony – różowe dla kobiet. Kształt piramidy wskazuje na typ struktury wiekowej społeczeństwa starzejącego się. Jest regresywny, ze stosunkowo niską liczbą urodzeń i podobną liczbą zgonów oraz coraz bardziej starzejącą się ludnością. Piramida ma kształt grzyba. W wieku 0‑4 jest ok. 300 tys. mężczyzn i 280 tys. kobiet, w grupie 5‑9 jest ok 285 tys. mężczyzn i 276 tys. kobiet, w grupie 10‑14 jest 260 tys. mężczyzn i 250 tys. kobiet, w grupie 15‑19 jest 280 tys. mężczyzn i 260 tys. kobiet, w grupie 20‑24 jest 345 tys. mężczyzn i 335 tys. kobiet, w grupie 25‑29 lat jest 335 tys. mężczyzn i 325 tys. kobiet, w grupie 30‑34 jest 310 tys. mężczyzn i 300 tys. kobiet, w grupie 35‑39 jest 300 tys. mężczyzn i 290 tys. kobiet, w grupie 40‑44 jest 330 tys. mężczyzn i ok 330 tys. kobiet, w grupie 45‑49 jest 340 tys. mężczyzn i 335 tys. kobiet, w grupie 50‑54 jest 320 tys. mężczyzn i 315 tys. kobiet, w grupie 55‑59 jest 300 tys. mężczyzn i 300 tys. kobiet, w grupie 60‑64 jest 280 tys. mężczyzn i 280 tys. kobiet, w grupie 65‑69 jest 290 tys. mężczyzn i 300 tys. kobiet, w grupie 70‑74 jest 250 tys. mężczyzn i 270 tys. kobiet, w grupie 75‑79 jest 180 tys. mężczyzn i 190 tys. kobiet, w grupie 80‑84 jest 120 tys. mężczyzn i 140 tys. kobiet, w grupie 85‑89 jest 100 tys. mężczyzn i 120 tys. kobiet, w grupie 90‑94 jest 20 tys. mężczyzn i 60 tys. kobiet, w grupie 95‑99 jest 10 tys. mężczyzn i 25 tys. kobiet, w grupie 100+ jest kilka tys. mężczyzn i podobna liczba kobiet.

RQB688TxOXci5

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Pokaż podpowiedź

Pokaż podpowiedź

Społeczeństwo starzejące się, to takie, w którym liczba osób w wieku poprodukcyjnym przekracza 7% całej populacji.

Pokaż odpowiedź

Pokaż odpowiedź

Gdy w strukturze społecznej odsetek ludzi w wieku poprodukcyjnym (65 i więcej lat) wzrasta do w stosunku do młodszej populacji pojawia się wiele społecznych i ekonomicznych konsekwencji tego stanu.

Konsekwencje społeczne:
1. Większy udział osób starszych w populacji prowadzi do zmiany struktury wiekowej społeczeństwa. Może to prowadzić do mniejszej dostępności siły roboczej oraz wpływać na dynamikę rodzin i relacje między pokoleniami.
2. W miarę starzenia się społeczeństwa konieczne może stać się dostosowanie infrastruktury, środowiska miejskiego oraz usług publicznych do potrzeb osób starszych, takich jak ułatwienia w poruszaniu się, dostęp do opieki zdrowotnej i innych usług.

Konsekwencje ekonomiczne:
1.  W miarę starzenia się społeczeństwa, potencjał wzrostu gospodarczego może ulec obniżeniu ze względu na spadający udział ludności w wieku produkcyjnym.
2.  Społeczeństwo starzejące się może prowadzić do spadku popytu na niektóre dobra i usługi związane z młodszymi pokoleniami, takie jak produkty dla dzieci czy usługi edukacyjne.
3.  Rosnący odsetek osób w wieku emerytalnym w stosunku do osób pracujących może prowadzić do trudności finansowych w systemach emerytalnych. Konieczne mogą być reformy w celu zabezpieczenia stabilności systemów emerytalnych. 
4. Starsze osoby są bardziej podatne na choroby i wymagają większej opieki zdrowotnej. To z kolei prowadzi do większego obciążenia systemów opieki zdrowotnej oraz wzrostu kosztów opieki medycznej.  
5.  Mniejsza dostępność młodej siły roboczej może prowadzić do wzrostu kosztów pracy oraz braku odpowiednio wykwalifikowanych pracowników w niektórych sektorach gospodarki.

Ćwiczenie 3

Przeanalizuj poniższą mapę. Uporządkuj kraje Europy od największej do najmniejszej wartości odsetka osób powyżej 65 roku życia.

Zapoznaj się z opisem mapy. Uporządkuj kraje Europy od największej do najmniejszej wartości odsetka osób powyżej 65 roku życia.

RXKz8tOQMXZ1M

Na mapie Europy zaznaczono odsetek od największej do najmniejszej wartości osób powyżej 65 roku życia. Powyżej 22%: Finlandia, Niemcy, Włochy, Grecja. Od 20 do 22%: Szwecja, Litwa, Łotwa, Estonia, Czechy, Węgry, Słowenia, Chorwacja, Bułgaria, Serbia, Francja, Portugalia. Od 18 do 20%: Polska, Wielka Brytania, Belgia, Holandia, dania, Austria, Szwajcaria, Hiszpania, Czarnogóra. Od 14 do 16%: Norwegia, Słowacja, ukraina, Rumunia. od 12 do 14%: Rosja, Białoruś, Bośnia i Hercegowina, Islandia. Poniżej 12%: Macedonia, Albania, Irlandia.

R5CpAlQB5Gtec

Elementy do uszeregowania: 1. Rumunia, 2. Macedonia Północna, 3. Polska, 4. Francja, 5. Włochy

Elementy do uszeregowania: 1. Rumunia, 2. Macedonia Północna, 3. Polska, 4. Francja, 5. Włochy

1

Ćwiczenie 4

Aby zmniejszyć skalę starzenia populacji, władze Polski wdrażają politykę pronatalistyczną, której głównym narzędziem jest od 2016 roku program Rodzina 500+. Na podstawie poniższego wykresu prezentującego dane o przyroście naturalnym, zweryfikuj tezę o następującej treści: w roku wprowadzenia w życie programu Rodzina 500 plus rozpoczął się stały trend wzrostu liczby urodzeń żywych, który trwał przynajmniej do 2019 roku.

Aby zmniejszyć skalę starzenia populacji, władze Polski wdrażają politykę pronatalistyczną, której głównym narzędziem jest od 2016 roku program Rodzina 500+. Na podstawie opisu wykresu prezentującego dane o przyroście naturalnym, zweryfikuj tezę o następującej treści: w roku wprowadzenia w życie programu Rodzina 500 plus rozpoczął się stały trend wzrostu liczby urodzeń żywych, który trwał przynajmniej do 2019 roku.

R3Ga1YzEUCWhw

Ilustracja przedstawia wykres. Zaznaczono na nim urodzenia żywe, zgony, przyrost naturalny, ubytek naturalny w latach 1990‑2019. Urodzenia żywe: krzywa biegnie od wartości 550 na osi Y w 1990 roku do wartości 370 w 2019 roku. Krzywa zgonów biegnie od wartości 390 na osi Y w 1990 roku do wartości 410 w 2019 roku. Dodatni przyrost naturalny jest w latach 1990‑2001, 2006‑2011. Ujemny w pozostałych latach - 2002 -2005 oraz 2013‑2019.

RD7TE6XTPGRV3

Ilustracja przedstawia wykres. Zaznaczono na nim urodzenia żywe, zgony, przyrost naturalny, ubytek naturalny w latach 1990‑2019. Urodzenia żywe: krzywa biegnie od wartości 550 na osi Y w 1990 roku do wartości 370 w 2019 roku. Krzywa zgonów biegnie od wartości 390 na osi Y w 1990 roku do wartości 410 w 2019 roku. Dodatni przyrost naturalny jest w latach 1990‑2001, 2006‑2011. Ujemny w pozostałych latach - 2002 -2005 oraz 2013‑2019.

R72DRqcZkD8W7

(Uzupełnij).

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Pokaż podpowiedź

Rodzina 500+ to program mający pomóc rodzinom w wychowaniu dzieci poprzez comiesięczne świadczenia wychowawcze na każde dziecko w rodzinie w wysokości 500 złotych. Docelowo również polepszenie sytuacji materialnej rodzin miało zachęcić je do posiadania większej liczby dzieci.

Pokaż klucz odpowiedzi

Nie było takiego trendu. Wprawdzie w 2016 i 2017 roku zaobserwowano wzrost liczby urodzeń żywych, ale już w 2018 i 2019 roku nastąpił wyraźny spadek. W związku z tym można domniemywać, że skuteczność programu w walce z ujemnym przyrostem naturalnym była krótkoterminowa bądź na jego efekty należy jeszcze poczekać.

Eksplozja ludnościowa a rozwój kraju

Zacznijmy od wyjaśnienia, czym jest eksplozja ludnościowaeksplozja ludnościowa (eksplozja demograficzna)eksplozja ludnościowa. Na pomoc przychodzi nam demograf Marek Okólski, który definiuje ją jako proces nasilania się przyrostu naturalnego, a więc intensyfikowania dodatniej różnicy pomiędzy liczbą urodzeń żywych a liczbą zgonów. Charakterystyczny dla eksplozji ludnościowej jest systematyczny wzrost populacji, ale także konsekwentne zwiększanie się tempa tego wzrostu. Wynika to z coraz szybszej redukcji umieralności przy jednoczesnej rozrodczości pozostającej na zdecydowanie wyższym i względnie stałym poziomie lub z jej niewielkiego, a przy tym powolnego spadku.

Eksplozja ludnościowa wywołuje rozmaite konsekwencje ekonomiczne, społeczne, ekologiczne i demograficzne. Może być hamulcem wzrostu gospodarczego – niekorzystna struktura ludności według wieku i nadmierna podaż siły roboczej powoduje z jednej strony obniżenie płacy roboczej, z drugiej – podwyższa stopę bezrobocia. Ponadto utrzymuje się tradycyjna struktura zatrudnienia, w której dominuje rolnictwo. W związku z zahamowaniem rozwoju gospodarczego następuje zubożenie całego społeczeństwa, pojawia się widmo głodu lub niedożywienia oraz rozpoczyna się gwałtowny napływ ludności ze wsi do miast. Nadmierny przyrost naturalny powoduje również niemożność zaspokojenia potrzeb – mieszkaniowych, edukacyjnych, kulturalnych czy zdrowotnych. Ekologiczne konsekwencje eksplozji demograficznej to pogarszający się dostęp do wody pitnej, zmniejszenie gruntów rolnych kosztem osiedli ludzkich, wycinka lasów, wyjałowienie gleb, nadmierna emisja gazów cieplarnianych do atmosfery, problemy z gromadzeniem i przetwarzaniem śmieci oraz wymieranie gatunków roślin i zwierząt. Nadmiernie eksploatowane przez człowieka ekosystemy ulegają pustynnieniu (na przykład z powodu niekontrolowanej hodowli bydła na sawannach).

Ćwiczenie 5

Na podstawie poniższego wykresu oceń prawdziwość stwierdzeń przedstawionych w tabeli.

Na podstawie opisu wykresu oceń prawdziwość stwierdzeń przedstawionych w tabeli.

R1KVxOOU90yuQ

Ilustracja przedstawia wykres dotyczący tempa wzrostu liczby ludności według poziomo rozwoju w latach 1950-2020. Kraje najsłabiej rozwinięte: krzywa biegnie od wartości wartości około 1,9% w 1950 roku do wzrostu w roku 1995 i wartości około 2,8%, następnie krzywa spada do wartości 2,3% w 2020 roku. Krzywa dotycząca krajów rozwijających się przyjmuje wartość 2,2% w 1950 roku, osiąga maksimum 2,5% w 1970 roku, po czym spada do wartości 1,2% w 2020 roku. Krzywa dotycząca krajów rozwiniętych ma wartość 1,2% w 1950 roku i spada do wartości 0,3% w 2020 roku.

Rs5DgT4dv6CFv

Łączenie par. . Wraz ze wzrostem poziomu rozwoju społeczno‑gospodarczego maleje wartość wskaźnika przyrostu rzeczywistego.. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Przedstawiony trend zmiany wskaźnika przyrostu rzeczywistego dla wszystkich państw w latach 1950‑2020 jest wzrastający.. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. W latach 1990‑2020 wartość wskaźnika przyrostu rzeczywistego dla państw rozwijających się malała szybciej niż w przypadku krajów najsłabiej rozwiniętych.. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz

Łączenie par. . Wraz ze wzrostem poziomu rozwoju społeczno‑gospodarczego maleje wartość wskaźnika przyrostu rzeczywistego.. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Przedstawiony trend zmiany wskaźnika przyrostu rzeczywistego dla wszystkich państw w latach 1950‑2020 jest wzrastający.. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. W latach 1990‑2020 wartość wskaźnika przyrostu rzeczywistego dla państw rozwijających się malała szybciej niż w przypadku krajów najsłabiej rozwiniętych.. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz

Podsumowanie

Problemem związanym ze starzeniem się społeczeństwa są konsekwencje ekonomiczne płynące ze zmiany struktury wiekowej ludności. Co się dzieje, jeśli rośnie odsetek osób najstarszych, a maleje odsetek pozostałych grup wiekowych? Zwiększa się tzw. obciążenie demograficzne społeczeństwa, czyli stosunek liczby osób w wieku nieprodukcyjnym do liczby osób w wieku produkcyjnym. Osoby w wieku nieprodukcyjnym to osoby, które nie generują produktu krajowego brutto, w przeciwieństwie do osób w wieku produkcyjnym, które wnoszą wkład w PKB i tym samym muszą „utrzymać” osoby w wieku nieprodukcyjnym, czyli dzieci i osoby przebywające na emeryturze i rencie. Dlatego problemem jest sytuacja, w której rośnie liczba ludzi, którzy nie generują dochodów, i jednocześnie zmniejsza się liczba osób generujących PKB. 

Nadmiar osób w wieku produkcyjnym może być natomiast hamulcem wzrostu gospodarczego – niekorzystna struktura ludności według wieku i nadmierna podaż siły roboczej powoduje z jednej strony obniżenie płacy roboczej, z drugiej – podwyższa stopę bezrobocia. Taki nadmierny przyrost naturalny powoduje również niemożność zaspokojenia potrzeb – mieszkaniowych, edukacyjnych, kulturalnych czy zdrowotnych.

Słownik