Migracje i kwestia demograficzna w Polsce i we współczesnym świecie.
Niż i wyż demograficzny
Wyjaśnisz, czym jest demografia.
Wyjaśnisz na czym polega niż i wyż demograficzny.
Ocenisz znaczenie danych demograficznych.
Demografia jako samodzielna część nauki jest stosunkowo młodą dyscypliną. Jednak dane demograficzne interesowały rządzących zdecydowanie wcześniej. Pomagały i nadal pomagają im podejmować różnego typu decyzje.
Demografia jako nauka
Demografia to dyscyplina naukowa, której celem jest ustalenie prawidłowości rządzących przemianami liczby, struktury i rozmieszczenia ludności. Chodzi zatem o określenie zasad, które rządzą dwoma podstawowymi czynnikami przemian ludnościowych, tj.:
ruchem naturalnym (urodzenia i zgony);
ruchem wędrówkowym (przemieszczenia).
Determinanty tych zdarzeń są niezwykle złożone, dlatego też w rzeczywistości zakres zainteresowań demografii jest znacznie szerszy. Na przykład na indywidualne decyzje o posiadaniu potomstwa oddziałuje sytuacja w sferze makro, jak i w sferze mikro.
Na sferę makro składają się:
sytuacja ekonomiczna (stabilność pracy, wysokość dochodów);
sytuacja społeczno‑polityczna (typ i zakres publicznego wsparcia dla rodzin z małymi dziećmi).
Natomiast do sfery mikro zaliczamy:
czynnik zdrowotny;
status cywilny.
Aby określić pewne prawidłowości, należy przede wszystkim zdefiniować listę i znaczenie czynników wpływających na zmiany stanu, morfologii i rozlokowania ludności. Demografia jako nauka badająca szeroko rozumiane uwarunkowania przemian ludnościowych ma wiele wspólnego z innymi dyscyplinami naukowymi, przede wszystkim z socjologią, ekonomią, naukami politycznymi, medycyną, geografią, historią, etyką, antropologią.
Zachowania i zdarzenia demograficzne
Demografia, jak każda nauka społeczna, odznacza się niejednorodnym spojrzeniem na analizowane zagadnienia. Po pierwsze, różnicuje je z punktu widzenia poziomu analizy. W tym kontekście można wyodrębnić:
W przypadku zainteresowania jednostką badane są zachowania i zdarzenia demograficzne. Zachowanie demograficzne to ogół reakcji człowieka wywołanych czynnikami zewnętrznymi (sytuacja) bądź wewnętrznymi (potrzeby, zamiary), odnoszących się do wyboru realizowanej strategii: doboru partnera, miejsca zamieszkiwania oraz strategii reprodukcyjnej i zdrowotnej. Są to zatem rzeczywiste reakcje, jednak przy założeniu, że są one świadome. Niektóre z nich stają się zdarzeniami demograficznymi – przekształcenie to dokonuje się w momencie pomiaru zachowania. Dodatkowo do grona zdarzeń demograficznych zalicza się niektóre jednostkowe zdarzenia losowe, np. zgon, wypadek itp., czyli zdarzenia niebędące zachowaniami.
Ponieważ nie mamy wiedzy o wszystkich rzeczywistych zachowaniach, zdarzenia mówią tylko o części z nich, a mianowicie o tych zachowaniach demograficznych, które zostały zgłoszone i zarejestrowane w odpowiednich organach administracji publicznej bądź o których dowiadujemy się z innych źródeł. Brak pełnego pokrywania się zachowań i zdarzeń jest podstawową przyczyną niewiedzy odnośnie do kierunku i uwarunkowań przemian ludnościowych.
Zjawiska demograficzne
Gdy przechodzimy od analizy jednostki do badania grup, następuje agregacja zdarzeń demograficznych w konstrukt mówiący o liczbie i natężeniu tychże zdarzeń. Konstrukt ten nazywany jest zjawiskiem demograficznym i z reguły otrzymuje nazwę od określenia opisującego natężenie zdarzeń badanego typu (np. w przypadku zgonów — umieralność, w przypadku urodzeń — rozrodczość lub płodność w zależności od populacji odniesienia).
Rodzaje pomiarów
Demografia bada zagadnienie w zależności od analizowanej jednostki czasu, do której odnoszą się zbierane informacje. Wyróżnia się zatem analizy bazujące na jednorazowym pomiarze i na powtarzanych pomiarach. Pomiar jednorazowy pozwala uzyskać dane odnoszące się do momentu (informacje o stanie, tj. liczbie jednostek i ich strukturze) oraz dane odnoszące się do okresu (informacje o strumieniach, tj. pewnych wydarzeniach, które miały miejsce w trakcie danego okresu). Z kolei gdy występuje powtarzalność pomiaru, a tym samym możliwość porównania wartości odnotowanych w różnych momentach i okresach, przechodzimy do analizy zmian w czasie. Współczesna demografia w zasadzie zrezygnowała z analizy pomiarów jednorazowych na korzyść powtarzalnych. W rezultacie badacze zjawisk ludnościowych skupiają się na procesach ludnościowych rozumianych na dwa sposoby:
– na poziomie indywidualnym – jako próba opisania sekwencji typowych, następujących po sobie zdarzeń demograficznych (odtwarzanie cyklu życia jednostki, tj. typowej drogi życiowej);
– na poziomie zbiorowym – jako analiza zjawisk demograficznych w czasie.
Zapoznaj się z tekstem i wykonaj ćwiczenie.
Encyklopedia PWN: socjometriasocjol. teoria oraz metody i techniki badawcze dotyczące pomiaru społ. zachowania się ludzi, dynamiki grup społ. i zjawisk wewnątrzgrupowych; jedna z odmian mikrosocjol. badań operujących metodami ilościowymi; projektodawcą niezbyt popularnej socjometrii był J. Moreno, który w 1934 r. zapoczątkował rozwój socjometrii jako odrębnej dyscypliny badań naukowych.
Źródło: Encyklopedia PWN: socjometria, dostępny w internecie: encyklopedia.pwn.pl [dostęp 1.10.2020].
Przyrost naturalny w Polsce jako przykład zjawiska demograficznego.
Przyrost naturalnyPrzyrost naturalny (PN) jest to różnica między liczbą urodzeń a liczbą zgonów w danym miejscu i czasie. Jeżeli osiąga on wartości ujemne, wówczas nosi nazwę ubytku naturalnegoubytku naturalnego. Jednakże, aby porównać różne obszary lub różne ramy czasowe, należy uwzględnić także średnią liczbę ludności w analizowanych państwach, regionach lub innych jednostkach podziału terytorialnego oraz konkretny przedział czasowy.
Nie jest rzeczą łatwą oszacować wielkość ruchu naturalnegoruchu naturalnego na ziemiach polskich w przeciągu kilku ostatnich wieków. Najpełniejszym źródłem tego typu danych są karty ksiąg parafialnych i zborów wyznaniowych. Na ich podstawie obliczono współczynniki małżeństw, urodzeń, zgonów i przyrostu naturalnego od 1895 roku, z wyjątkiem okresu obu wojen światowych (ze względu na brak kompletności danych). Według nich pod koniec XIX wieku przyrost naturalny na obszarze leżącym dziś w granicach Polski wynosił ok. 18‰ (przy współczynniku urodzeń na poziomie 44‰ i współczynniku zgonów rzędu 25‰).
Od zakończenia I wojny światowej do 1924 roku współczynnik ten wzrastał, osiągając w 1925 roku 18,5‰, jak to zwykle obserwuje się w okresie po zakończeniu wielkich wojen. Jednak podczas całego dwudziestolecia międzywojennego miała miejsce tendencja spadkowa. W 1939 roku współczynnik przyrostu naturalnego osiągnął 10,5‰.
W wyniku II wojny światowej w Polsce wyraźnie zmniejszyła się liczba ludności. Pod koniec lat 40. i w latach 50. XX w. miała miejsce faza kompensacji ludności. Wyż demograficznyWyż demograficzny, nazywany wyżem kompensacyjnymwyżem kompensacyjnym, był spowodowany wzrostem liczby urodzeń, związanym z dążeniem społeczeństwa do wyrównania strat wojennych. Współczynnik przyrostu naturalnego w szczytowym momencie (w 1955 roku) osiągnął niemal 20‰. W kolejnych latach współczynnik ten systematycznie się obniżał – w wyniku spadku liczby urodzeń, który był spowodowany wchodzeniem w wiek rozrodczy osób z mało licznego pokolenia urodzonego w czasie wojny.
Lata 60. XX w. są przez demografów nazywane niżem demograficznymniżem demograficznym, będącym echem niżu wojennego. Na rok 1969 przypadł najniższy, od zakończenia wojny, współczynnik przyrostu naturalnego (8,2‰). Od tego momentu zaczął on systematycznie rosnąć, osiągając 10,7‰ w 1976 roku. Była to jego najwyższa wartość, licząc od początku lat 70. XX w. do dziś.
Okres 1970‑1984 upłynął pod znakiem echa wyżu demograficznego z lat powojennych, spowodowanego wejściem w wiek rozrodczy roczników urodzonych podczas wyżu kompensacyjnego. Nie był on już tak wysoki jak w latach 50. XX w. ze względu na bardziej konsumpcyjny styl życia, a także kryzys gospodarczy lat 70. Od połowy lat 80. występowało zjawisko echa niżu demograficznegoecha niżu demograficznego lat 60. Wkrótce potem powinno pojawić się kolejne echo wyżu demograficznegoecho wyżu demograficznego, jednakże lata mijały, a współczynnik przyrostu naturalnego ciągle się zmniejszał, osiągając w 2002 roku, po raz pierwszy w powojennej historii, wartość ujemną. Miał wówczas miejsce ubytek ludności (nie uwzględniając migracji zagranicznych). Doprowadziły do niego: z jednej strony, mało liczne pokolenie będące w wieku rozrodczym, a z drugiej, niepewna sytuacja na rynku pracy, związana z transformacją systemową przełomu lat 80. i 90. W tym okresie załamanie gospodarki PRL wywołało hiperinflację, która osiągnęła poziom prawie 1500%. Te wszystkie czynniki nie zachęcały Polek i Polaków do zakładania rodzin, ponieważ nie byli oni w stanie stwierdzić, czy zdołają je utrzymać.
W latach 2006‑2011 pojawił się długo oczekiwany wzrost współczynnika przyrostu naturalnego. Był on natomiast tak niewielki (nie przekroczył 1‰), że nie można go porównywać do typowego wyżu demograficznego. Po 2011 roku osiągnął on wartości bliskie zeru lub lekko ujemne. Przyczyny tego zjawiska były zapewne różnorodne, jednak w świetle prowadzonych badań socjologicznych i demograficznych na plan pierwszy wysuwają się te, które są związane z wymaganiami rynku pracy (ciągła konieczność podnoszenia kwalifikacji, duża mobilność zawodowa i dyspozycyjność pracowników, zwiększenie znaczenia pracy kosztem wartości rodzinnych itp.) oraz stylem życia (chęć realizacji własnych planów, podróże oraz kariera naukowa i zawodowa powodują zwiększanie się średniego wieku zawierania małżeństw, upowszechnianie się modelu rodziny z jednym dzieckiem lub bez oraz zwiększenie liczby związków nieformalnych itp.). Warto zauważyć, że regres demograficzny częściej i wyraźniej zaznaczył się w dużych miastach. Jak dotąd także działania władz Polski wzmacniające politykę pronatalistyczną nie poprawiły znacząco sytuacji demograficznej Polski.
Na znaczące obniżenie przyrostu naturalnego w Polsce wpłynęła także pandemia COVID-19, która w istotny sposób pogłębiła istniejące już wcześniej trendy ruchu ludności. W 2020 roku współczynnik przyrostu naturalnego był najniższy w powojennej historii i wyniósł -3,2‰, przy czym w miastach -3,8‰, a na terenach wiejskich -2,3‰. Demografowie szacują, że w 2020 roku depopulacja Polski wskutek pandemii osiągnęła poziom przewidywany wcześniej na 2030 rok.
Podsumowanie
Przyrost naturalny to różnica między liczbą urodzeń żywych a liczbą zgonów w ciągu określonego czasu. Przyrost naturalny jest wartością bezwzględną wyrażaną liczbą osób i może być:
dodatni – gdy liczba urodzeń jest wyższa od liczby zgonów,
ujemny – w sytuacji odwrotnej (więcej zgonów niż urodzeń).
Przyrost naturalny, rozumiany jako różnica między liczbą urodzeń i zgonów na danym obszarze w danym okresie, jest zdeterminowany przez różne czynniki wpływające na płodność oraz umieralność. Bardzo ważny wpływ na kształtowanie się przyrostu naturalnego ma obniżanie się współczynnika dzietności oraz starzenie się społeczeństwa.
Słownik
okresowy spadek liczby urodzeń, będący następstwem wchodzenia w wiek rozrodczy roczników niżu demograficznego
okresowy wzrost liczby urodzeń, będący następstwem wchodzenia w wiek rozrodczy roczników wyżu demograficznego
okres, w którym urodziło się procentowo mniej dzieci niż w innych latach
różnica między liczbą urodzeń a liczbą zgonów w danym miejscu i czasie – w przypadku, gdy wartość ta nie jest ujemna
pojęcie demograficzne, odnoszące się do zmiany liczby ludności w określonym miejscu i czasie w wyniku zmian liczby: małżeństw, rozwodów, urodzeń i zgonów
migracje ludności; zmiany stałego miejsca zamieszkania i miejsca czasowego pobytu
różnica między liczbą urodzeń a liczbą zgonów w danym miejscu i czasie –w przypadku, gdy wartość ta jest ujemna
stosunek różnicy liczby urodzeń i zgonów do średniej liczby ludności w danym czasie i miejscu, zwykle wyrażony w promilach
okres, w którym urodziło się procentowo więcej dzieci niż w innych latach
szybki, niekontrolowany wzrost liczby urodzeń na danym terenie, spowodowany dążeniem społeczeństwa do wyrównania strat wojennych