Zasięg i skala przemieszczeń ludnościowych na ziemiach polskich w XX i XXI w.

Migracje wewnętrzne

W ramach migracji wewnętrznych (według podziału na podstawie pojęć stosowanych w statystyce publicznej - GUS) wyróżnia się migracje:

• międzywojewódzkie – przemieszczenia ludności z jednego województwa do innego,

• wewnątrzwojewódzkie – zmiany miejsca zamieszkania w obrębie tego samego województwa,

• międzypowiatowe – przemieszczenia ludności z jednego powiatu do innego,

• wewnątrzpowiatowe – zmiany miejsca zamieszkania w obrębie tego samego powiatu.

Klasyfikując migracje wewnętrzne według charakteru administracyjnego obszarów, między którymi miała miejsce wędrówka, rozróżniamy następujące kierunki migracji:

• ze wsi do miasta,

• z miasta na wieś,

• z miasta do miasta,

• ze wsi na wieś.

W przypadku migracji wewnętrznych do końca XX wieku bardzo atrakcyjne były miasta. Rok 2000 zaznaczył się, jako pierwszy, ujemnym saldem migracji dla miast. Ta tendencja migracyjna w Polsce o kierunku miasto – wieś trwa do dzisiaj: obserwuje się coraz większy napływ ludności do stref podmiejskich z dużych ośrodków miejskich. Są to często tzw. migracje rezydencjalne.

W każdym województwie istnieją miasta, które są atrakcyjne pod względem ekonomicznym, kulturalnym, a także oferty edukacyjnej. Do takich miast należą m.in. Warszawa, Kraków, Wrocław, Gdańsk, Poznań. Najliczniejszą grupą, która migruje do dużych ośrodków miejskich, są ludzie młodzi w wieku 20–29 lat, przemieszczający się do miast w celu odbycia dalszej nauki, a następnie znalezienia pracy. Są to osoby, które napłynęły z osad wiejskich, a także te, które np. podróżują między różnymi ośrodkami w celu osiągnięcia wyższej jakości życia. Z kolei wśród osób w wieku 35–45 lat występuje tendencja odwrotna, tzn. więcej osób odpływa z miast – jest to związane z przesiedleniami rodzin o ustabilizowanym poziomie materialnym, których środki pozwalają na budowę domu i eksploatację samochodu. Tak powstają suburbia.

Wśród województw szczególnie dwa wyróżniają się wysokim dodatnim saldem migracji: mazowieckie (z Warszawą) i pomorskie (z Gdańskiem). Wartości dodatnie salda migracji wykazują również województwa: dolnośląskie (z Wrocławiem) i małopolskie (z Krakowem). Pozostałe cechują się ujemnymi wartościami danego wskaźnika.

RkilnM4acGVj4

Mapa Polski przedstawia wartość salda migracji w poszczególnych powiatach Polski w 2020 roku. Wartość salda migracji zaznaczona kolorem czerwonym wynosi powyżej 4 w powiatach sąsiadujących z Warszawą, z miastami wojewódzkimi w każdym województwie oraz Trójmiastem. Wartość salda migracji oznaczona kolorem pomarańczowym wynosi od 2,1 do 4 w jednym powiecie w województwie pomorskim, w dwóch powiatach w województwie mazowieckim, w powiecie w województwie małopolskim, w dwóch powiatach w województwie śląskim, w dwóch powiatach w województwie opolskim, w dwóch powiatach w województwie dolnośląskim oraz w dwóch powiatach w województwie lubuskim i po jednym powiecie w województwie wielkopolskim i łódzkim. Wartość salda migracji oznaczona kolorem żółtym wynosi od 0,1 do 2 w części powiatów większości województw oprócz województwa podkarpackiego i lubelskiego. Wartość salda migracji oznaczona kolorem zielonym wynosi od -1,9 do 0 w znacznej części powiatów w pasie od południa, przez centralną Polskę po północ kraju. Wartość salda migracji oznaczona kolorem niebieskim wynosi od -3,9 do -2 w znacznej części powiatów w zachodniej i wschodniej Polsce oraz części powiatów Polski centralnej. Wartość salda migracji mniejsza lub równa -4 oznaczona jest kolorem granatowym i występuje w trzech powiatach województwa zachodniopomorskiego, w jednym powiecie województwa pomorskiego, w siedmiu powiatach województwa warmińsko‑mazurskiego, w ośmiu powiatach województwa podlaskiego, w sześciu powiatach województwa lubelskiego, w dwóch powiatach województwa podkarpackiego, w jednym powiecie w województwie śląskim, w siedmiu powiatach województwa mazowieckiego oraz w jednym powiecie województwa wielkopolskiego i dolnośląskiego.

Najatrakcyjniejszym województwem dla migracji wewnętrznych w Polsce jest województwo mazowieckie.

Migracje zewnętrzne

Obecnie na świecie żyje około 20 milionów osób podających się za Polaków lub posiadających polskie pochodzenie. Stowarzyszenie Wspólnota Polska podaje nawet liczbę 21 milionów Polaków i osób z polskim pochodzeniem. Są oni rozsiani po całym świecie, tworząc swoistą polską diasporę, ale są też bardzo duże skupiska Polonii w wybranych państwach, np. Stanach Zjednoczonych, Argentynie, Brazylii, Federacji Rosyjskiej, Niemczech. 

Rys historyczny polskiej emigracji w XX i XXI wieku

Duże fale emigracji Polaków pojawiają się od minimum 200 lat. Po upadku I Rzeczypospolitej Polacy zaczęli rozjeżdżać się po świecie. Jako legioniści napoleońscy trafili na Haiti, aby tłumić tamtejsze powstanie, i część z nich tam została. Po upadku powstań narodowych w XIX w. powstańcy uciekali z ziem polskich, głównie do Francji, Wielkiej Brytanii, Szwajcarii, Niemiec i Ameryki Północnej lub byli zsyłani przez władze carskie w głąb Rosji.

accordion

• Emigracja w okresie międzywojennym
• Emigracja polityczna po klęsce wrześniowej 1939 roku
• Nowa zakładka
• Nowa zakładka
• Nowa zakładka
• Nowa zakładka

Emigracja w okresie międzywojennym10

Mimo odzyskania niepodległości przez Polskę w 1918 roku proces emigracji zarobkowej trwał. Z kraju w okresie II Rzeczypospolitej wyjechały blisko dwa miliony mieszkańców. Głównymi kierunkami emigracji zarobkowej były Stany Zjednoczone, Brazylia i Argentyna. Wyjazd do USA był często podyktowany obecnością tam sąsiadów i znajomych. W Stanach Zjednoczonych mieszkało już blisko półtora miliona Polaków. Wywołało to zaniepokojenie amerykańskiej opinii publicznej, w której zaczęły panować coraz bardziej antyimigracyjne nastroje. Wpływała na to katolickość polskich przybyszów – obawiano się, że zagrożą oni protestanckiej większości. Prowadziło to do aktów przemocy wobec przybyszów, które były inspirowane przez Ku Klux Klan.

Emigracja polityczna po klęsce wrześniowej 1939 roku40

Wydarzenia II wojny światowej spowodowały nowe fale uchodźstwa politycznego oraz przymusowych wywózek Polaków. Zmianie uległy granice państwa polskiego i liczba jego mieszkańców. W latach 1939–1945 liczba mieszkańców Polski spadła o 11 milionów. W tej sumie są ofiary wojny, Holocaustu, zsyłek i wywózek oraz emigranci. W wyniku klęski kampanii wrześniowej 1939 roku około 200 tysięcy Polaków znalazło się w Rumunii i na Węgrzech. Do Rumunii udały się też najwyższe władze państwa polskiego, gdzie zostały internowane. Dzięki zapisom Konstytucji kwietniowej z 1935 roku internowany Prezydent RP Ignacy Mościcki wyznaczył swojego następcę w osobie Władysława Raczkiewicza, który przebywał we Francji. Tym samym powstała możliwość powołania rządu na emigracji. Nowy prezydent mianował na stanowisko premiera generała Władysława Sikorskiego, który utworzył rząd na uchodźstwie – rezydujący w Paryżu, następnie w Angers, a po klęsce Francji – w Londynie.

R1EH78k0cUSRj

Zdjęcie przedstawia duży statek pasażerski płynący po morzu.

Nowa zakładka40

Szok związany z podporządkowaniem Polski polityce Związku Socjalistycznych Republik Sowieckich po zakończeniu II wojny światowej spowodował kolejne fale emigracji. Nie zawsze była ona dobrowolna. Nowe granice państwa wymusiły przesiedlenia ludności; mieszkańcy utraconych Kresów Wschodnich zostali przesiedleni na teren ziem odzyskanych. Nie wszyscy zdecydowali się na wyjazd, część nie uzyskała zgody. Zostali oni obywatelami ZSRS. Wśród nich byli też zesłańcy rozrzuceni po całym Związku Sowieckim. Do kraju nie powróciła również część żołnierzy, którzy walczyli w polskich formacjach zbrojnych na Zachodzie.

RTA8KG7JD8NOH

Grafika przedstawia wieżę z zegarem Big Ben, na szczycie której zatknięta jest biało‑czerwona flaga. Na grafice widnieje napis: Londyn stolica Polski emigracja polska 1940‑1990. Wystawa Muzeum Historii Polski.

Nowa zakładka40

W okresie wczesnego PRL‑u doszło do zakończenia procesów migracyjnych. Państwo polskie starało się zatrzymać swoich obywateli, którzy byli potrzebni do odbudowy zniszczonego wojną kraju. Wyjazdy za granicę zostały ograniczone. Mimo to z kraju wyjechało 370 tysięcy osób, ale wróciło 280 tysięcy Polaków. Sygnał do wyjazdu dały wydarzenia z października 1956 roku. Z kraju wyjechali Niemcy w ramach procesu łączenia rodzin. Po wydarzeniach 1968 roku kilkanaście tysięcy osób pochodzenia żydowskiego wyemigrowało do Izraela. Sytuacja zmieniła się w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX wieku, kiedy z kraju wyjechało ponad 250 tysięcy osób. Była to głównie emigracja zarobkowa. W kolejnym dziesięcioleciu w wyniku liberalizacji przepisów paszportowych doszło do wzrostu liczby emigrantów zarobkowych. W momencie wprowadzenia stanu wojennego w 1981 roku poza granicami kraju przebywało około 500 tysięcy Polaków. Wydarzenia w kraju spowodowały, że część z nich zdecydowała się nie wracać, uzasadniając to motywami politycznymi. Zniesienie stanu wojennego spowodowało, że władze przymykały oko na emigrację zarobkową. W latach 1986–1989 z Polski wyemigrowało ponad 128 tysięcy osób. Wśród emigrantów zaczynały przeważać kobiety, które zatrudniały się jako opiekunki do dzieci lub osób starszych.

Nowa zakładka40

W następstwie zmian ustrojowych po 1989 roku wiele państw zniosło obowiązki wizowe wobec Polaków. Nie spowodowało to jednak zwiększenia salda migracji zewnętrznej, wielu emigrantów powróciło bowiem do wolnego kraju. W kolejnych latach emigracja z Polski na pobyt stały ustabilizowała się w granicach 20–25 tysięcy osób rocznie. Głównymi kierunkami emigracji były Niemcy, USA i Kanada. Ogółem w latach 1944–1995 bilans migracji zagranicznych mieszkańców Polski wykazuje nadwyżkę emigracji nad reemigracją w wysokości prawie 1,2 mln. Dopiero po 1990 roku zanikła praktycznie emigracja polityczna, ustępując miejsca zarobkowej.

Nowa zakładka40

Wejście Polski do Unii Europejskiej 1 maja 2004 roku pozwoliło Polakom podejmować pracę i swobodnie podróżować po większej części Europy. Najwięcej Polaków legalnie podjęło pracę w Irlandii, Wielkiej Brytanii, Niemczech (głównie pracownicy sezonowi), Włoszech, Holandii, Norwegii i Hiszpanii. Jest to ostatnia fala emigracji, tym razem wyłącznie o charakterze zarobkowym. Według danych Głównego Urzędu Statystycznego w 2016 roku poza granicami Polski przebywało ponad 2,5 miliona obywateli Polski.

W 2018 roku liczbę Polaków przebywających czasowo za granicą szacowano na 2,46 mln osób. Najwięcej Polaków przebywało w krajach UE (łącznie z Wielką Brytanią). W XXI wieku największy wpływ na kierunki migracji zewnętrznych miało wejście Polski do UE (2004 r.) oraz do strefy Schengen (2007 r.).

Zdecydowana większość polskich emigrantów przebywa za granicą z powodu pracy. Saldo migracji zewnętrznych w Polsce od wielu lat było ujemne. W ostatnich latach sytuacja nieznacznie się zmienia – od 2016 roku występuje niewielkie, ale dodatnie saldo tych migracji. Oznacza to, że więcej ludzi przyjeżdża do Polski niż z niej wyjeżdża. Imigrantami w Polsce są osoby z wysokim wykształceniem, pracujące w różnych firmach działających w Polsce, a pochodzących z Europy Zachodniej, USA, Japonii czy Chin. Drugą grupę imigrantów stanowią osoby niewykwalifikowane, pracujące przy różnych prostych pracach, a pochodzące np. z Ukrainy, Rosji, Wietnamu czy Turcji.  Do kraju wracają także reemigranci – wciąż nie jest to jednak duża grupa. Polacy jako emigranci na pobyt stały wybierają głównie Niemcy, Wielką Brytanię, Niderlandy, Irlandię, Austrię, ale również Norwegię, Islandię i USA. Najwięcej Polaków z wyższym wykształceniem znajduje się w Wielkiej Brytanii. Do Niemiec wyjeżdżają głównie fachowcy, niekoniecznie z wyższym wykształceniem.

Co głównie skłania Polaków do wyjazdu z kraju?

Współczesne przyczyny emigracji Polaków:

Z Polski wyjeżdżają młodzi ludzie, którzy mają pracę w kraju. Z punktu widzenia polskiego rynku pracy jest to niekorzystne, gdyż emigruje grupa, na której opiera się nasza gospodarka. Udział tych, którzy za granicą poszukują lepszych warunków płacowych i większych możliwości rozwoju zawodowego, stale rośnie, spada natomiast udział tych, dla których jest to życiowa czy ekonomiczna konieczność. Dzieje się tak z powodu możliwości przemieszczania się w obrębie UE oraz względnej poprawy sytuacji gospodarczej Polski.

Co powstrzymuje Polaków przed wyjazdem z kraju?

Podsumowanie

W naszym kraju mieszka około 38 milionów Polaków, a poza jego granicami kolejne 12 do 15 milionów (niektórzy badacze twierdzą, że nawet 20 milionów). Według tych szacunków Polacy stanowią naród przeszło 50‑milionowy. Jeśli około ¼ Polaków mieszka na emigracji, to sytuuje to naród polski jako czwarty emigrujący w świecie – po Chińczykach, Niemcach i Włochach.

Słownik