Migracje i kwestia demograficzna w Polsce i we współczesnym świecie.
Największe skupiska Polaków na świecie w XXI w.
Wskażesz i scharakteryzujesz największe skupiska Polonii na świecie.
Opiszesz przyczyny występowania Polonii w różnych krajach świata.
Wskażesz różnice między pojęciami Polonii i polskiej diaspory.
Na I Zjeździe Polaków z Zagranicy, który odbył się w 1929 r., uznano, że Polacy z zagranicy, połączeni nierozerwalnymi więzami krwi, kultury i historii z Macierzą, stanowią jedną wielką rodzinę duchową wszędzie, niezależnie od tego, gdzie losy im przebywać każąIndeks górny 11 Indeks górny koniec11
. Członkowie zjazdu podkreślali jednak, że: obowiązki (…) wobec Ojczyzny powinny się godzić z lojalnością wobec państwa zamieszkania, które ze swej strony ma obowiązek zagwarantować prawo (…) do swobodnego rozwoju polskiego życia kulturalnegoIndeks górny 11 Indeks górny koniec11
.
Polonia
Polscy emigranci i ich potomkowie rozproszeni są na całym świecie. Słownik języka polskiego PWN określa Polonię jako ogół ludzi narodowości polskiej lub o polskich korzeniach, zamieszkujący tereny poza Polską
. W węższym znaczeniu pojęcie to oznacza ludzi, którzy urodzili się już poza Polską (są potomkami emigrantów z Polski), jednak utożsamiają się z naszym krajem i kulturą polską. Używa się go wobec społeczności w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Francji czy Brazylii, w których dominują ci, których dziadkowie lub pradziadkowie wyjechali z Polski całe dziesięciolecia lub wieki temu. Traktują one więzi z Polską jako część własnej historii rodzinnej. Często nigdy nie były w Polsce i znają ją tylko z opowiadań. Znajomość języka polskiego jest niewielka bądź zanikła. Zaangażowanie Polonii we współpracę z Polską dotyczy zwykle ściśle określonej dziedziny, np. promocji kultury, biznesu, inwestycji lub dziedzictwa historycznego.
Polonia a polska diaspora
Pojęciem Polonii początkowo określano zarówno terytorialne zwarte skupienia elementu polskiego, zamieszkałe na odwiecznie polskich ziemiach (np. na Litwie), jak i tych, którzy wyjechali na stałe za granicę naszego kraju oraz ich potomków. Obecnie rozróżnia się jednak naszych rodaków na Polonię i Polaków za granicą. Najbezpieczniej jest używać zatem pojęcia polska diaspora, które jest najszersze. Dotyczy ono bowiem wszystkich Polaków, ludności polskiego pochodzenia i mającej swoje korzenie w Polsce, a żyjącej poza granicami kraju. Polska diaspora stanowi mniejszości narodowe w krajach, w których ona występuje.
Największe skupiska Polaków na świecie
Liczbę naszych rodaków można określić jedynie szacunkowo, ponieważ trudno jest rozgraniczyć, kogo należy uważać za Polaka, a kogo już nie. Jest to wynikiem stosowania różnych kryteriów, takich jak urodzenie w Polsce, pochodzenie wieloetniczne, znajomość języka polskiego czy deklarowana świadomość pochodzenia.
Zapoznaj się z tekstem i wykonaj ćwiczenie.
Rządowy program współpracy z Polonią i Polakami za granicą w latach 2015–2020Przemiany demokratyczne rozpoczęte w 1989 r. były dla zachodniej części środowisk polonijnych powodem do satysfakcji. Wypełniona została jej polityczna i moralna powinność rzecznika praw Polski do w pełni suwerennego bytu. Wypełnieniu tej misji w wielu przypadkach towarzyszyła jednak świadomość utraty celu działalności polonijnej i politycznej motywacji do emigracji. Wyrazem solidarności Polonii całego świata z rodakami żyjącymi w kraju była pomoc społeczeństwu polskiemu w okresie stanu wojennego. Polonia amerykańska i kanadyjska efektywnie włączyły się w poparcie przystąpienia Polski do NATO, a niemal cała Polonia opowiedziała się za przystąpieniem Polski do Unii Europejskiej. Znaczna część Polonii i Polaków za granicą chciałaby dalej wspierać Polskę. Znaczenie Polonii i Polaków przebywających za granicą w kształtowaniu w środowiskach zamieszkania i pracy rzetelnego wizerunku kraju, w tym obrony jego dobrego imienia, a także w pielęgnowaniu dziedzictwa narodowego za granicą, języka polskiego i kultury jest niezwykle istotne.
Źródło: Rządowy program współpracy z Polonią i Polakami za granicą w latach 2015–2020, 07.2015, s. 5, dostępny w internecie: gov.pl [dostęp 13.03.2020].
Stowarzyszenie „Wspólnota Polska” działa na rzecz wzmocnienia więzi członków Polonii z krajem pochodzenia. Zapoznaj się z fragmentem statutu określającego cele działania tej organizacji pozarządowej.
Statut Stowarzyszenia Wspólnota Polska4
Celami stowarzyszenia są:
1. inspirowanie, wspomaganie i prowadzenie wszechstronnej współpracy Polonii oraz Polaków z zagranicy z ojczyzną w dziedzinach: oświaty, nauki, kultury, religii, gospodarki, turystyki i sportu,
2. propagowanie, wspieranie i prowadzenie nauczania języka polskiego oraz podtrzymywania jego znajomości wśród Polonii i Polaków mieszkających za granicą,
3. upowszechnianie w środowiskach polonijnych wiedzy o kulturze polskiej i współczesnych zjawiskach w życiu społecznym, gospodarczym i politycznym kraju,
4. pogłębianie w Polsce wiedzy o Polonii i emigracji,
5. działanie na rzecz polskiego dziedzictwa kulturowego poza granicami kraju,
6. pomoc w zapewnieniu opieki duszpasterskiej w języku polskim,
7. wspieranie dążeń emigracji i środowisk polonijnych do umacniania swych pozycji społeczno‑ekonomicznych w krajach osiedlenia,
8. obrona praw polskiej mniejszości narodowej,
9. działanie na rzecz rozwoju regionalnego.
Źródło: Statut Stowarzyszenia Wspólnota Polska, dostępny w internecie: wspolnotapolska.org.pl [dostęp 13.03.2020].
Szacuje się, że największa część diaspory polskiej mieszka na stałe w USA. Najliczniejszym jej skupiskiem jest Chicago (ok. 1,3 mln osób pochodzenia polskiego, czyli jest to drugie – po Warszawie – największe polskie miasto). Innymi dużymi ośrodkami Polaków są Detroit i Denver.
W Kanadzie mieszka około 1 mln osób pochodzenia polskiego. Największymi ośrodkami polonijnymi są Montreal i Toronto. Z kolei w Ameryce Południowej największa liczba osób pochodzenia polskiego występuje w Brazylii i Argentynie. Wielkość diaspory polskiej w pierwszym z krajów szacuje się na 1,6‑3,0 mln osób, a w drugim – na 150‑450 tys. osób. Największym tego typu ośrodkiem w Brazylii jest Kurytyba. Natomiast najliczniejszymi ośrodkami w Argentynie są Cordoba i Buenos Aires.
Przeszłość naszego kraju wpłynęła na to, że duży odsetek diaspory polskiej żyje w Europie. W Niemczech żyje ok. 2 mln osób polskiego pochodzenia. Największymi ośrodkami Polonii w tym kraju są: Zagłębie Ruhry, Hamburg oraz Berlin. Polonia francuska, stanowiąca ok. 1 mln osób, zlokalizowana jest przede wszystkim w Paryżu. Wielka Brytania to skupisko ok. 800‑900 tys. osób pochodzenia polskiego. Głównymi ośrodkami polonijnymi są Birmingham, Bradford, Edynburg, Glasgow i Londyn.
Zapoznaj się z fragmentem tekstu źródłowego i wykonaj zadanie.
Narodziny czy odrodzenie? Polska tożsamość w MołdawiiWyróżniam jej dwa bieguny – tożsamość historyczną (związaną z pochodzeniem) i instrumentalną (związaną ze świadomym wyborem). Pierwszy z tych biegunów występuje np. w dwóch polskich wioskach: w Styrczy i Słobodzie Raszkowskiej, drugi zaś – w Kiszyniowie i Bielcach. Wszystkie pozostałe skupiska Polaków mieszczą się, według mnie, bliżej jednego lub drugiego końca osi. Styrcza i Słoboda Raszkowska zawsze były społecznościami zamkniętymi, w których Polacy stanowili większość. Mimo że ich mieszkańcy mówią głównie po ukraińsku, to posiadają oni silną świadomość swego pochodzenia, pamiętają o przybyciu swoich przodków na te tereny. W okresie sowieckim posiadali oni liderów, którzy byli jednocześnie bardzo silnymi osobowościami i przywódcami religijnymi. Ten typ tożsamości uważam za tradycyjny i ulegający obecnie modernizacji na rzecz drugiego. Z kolei Polacy z Kiszyniowa i Bielc mieszkali w społeczeństwie mniej ortodoksyjnym, bardziej otwartym na zmiany i mieszanym etnicznie; byli mniejszością. W mieście ciężej było zbierać się na modły czy po kryjomu kultywować swoją polskość. To właśnie głównie oni świadomie dokonywali zmian narodowości, aby zapewnić sobie dostęp do edukacji czy kariery zawodowej – w związku z tym wybory tożsamościowe nie są dla nich niczym nowym.
Źródło: Jarosław Derlicki, Narodziny czy odrodzenie? Polska tożsamość w Mołdawii, t. XLVII, „Etnografia Polska” 2003, s. 179.
Złożona tożsamość
To, że dane mniejszości polskie mieszkają teraz na Litwie lub w Czechach, niekiedy nie jest rezultatem ich indywidualnego wyboru, lecz zmiany granic, które zmodyfikowały przynależność państwową ich „małej ojczyzny”. Oni sami uznają się za Polaków, a nie za Polonię. Znacząca część tych wspólnot jest duchowo związana z Polską, jednak odcięcie przez dekady od kraju przodków skutkuje na ogół spadkiem znajomości języka polskiego.
Po zmianach granic w 1945 r. najliczniejsze polskie społeczności zamieszkują Czechy, Słowację, Ukrainę, Białoruś, Litwę, Łotwę, Estonię, Rosję i Mołdawię.
Tożsamość polska – charakteryzuje osoby, które utrzymują ścisłe kontakty ze środowiskiem polonijnym, traktują język polski jako podstawowy język w codziennej komunikacji oraz są przywiązane do wartości narodowych i patriotycznych.
Tożsamość polska zmierzająca do tożsamości dwukierunkowej – cechuje osoby, które, choć same identyfikują się z polskością, nie są postrzegane jako inne przez otoczenie w nowym kraju osiedlenia.
Tożsamość dwukierunkowa – określa osoby traktujące polskość jako sprawę prywatną, a „na zewnątrz” identyfikujące się z wartościami kraju osiedlenia, w którym dobrze się zaadaptowały.
Tożsamość kraju osiedlenia – charakteryzuje osoby, które świadomie zatraciły wartości polskiej kultury i przejęły wartości kraju osiedlenia. Ten rodzaj tożsamości występuje u osób, które żyją poza Polską od kilku pokoleń.
Podsumowanie
Trudno ocenić, ilu Polaków mieszka poza granicami naszego kraju. Aby to oszacować, stosuje się różne kryteria – urodzenie w Polsce, pochodzenie, znajomość języka polskiego, a nawet deklarowaną świadomość pochodzenia. Nie we wszystkich państwach prowadzone są spisy ludności, czasem przeprowadzane są tylko szacunki. Najczęściej wskazuje się, że poza Polską żyje 18–20 milionów Polaków i osób polskiego pochodzenia. Jedna trzecia tej grupy to osoby urodzone w Polsce, pozostali to osoby polskiego pochodzenia o różnym stopniu więzi z polskością.
Powody emigracji do Wielkiej Brytanii
Słownik
(z łac. emigratio – wyprowadzenie się); wychodźstwo, ruch wędrówkowy (odpływ) ludności poza granice określonego terytorium; także zbiorowość ludzi objęta tym ruchem; potocznie przez emigrację rozumie się opuszczenie kraju na stałe; za emigrację uważa się też opuszczenie swego miejsca bytowania na czas określony, gdy celem przybycia do innego miejsca jest praca zarobkowa
słowo określające osoby, które urodziły się już poza Polską, jednak poczuwają się do polskiego pochodzenia i związków z polskością
osoby polskiego pochodzenia i wywodzące swoje korzenie z Polski, żyjące poza granicami Polski
ludność polska zamieszkująca poza granicami Polski na terenie innego państwa posiadająca specjalny status prawny w tym kraju