Wkład emigracji polskiej w polskie życie narodowe w XX i XXI w.

Wkład emigrantów w życie narodowe

Wielu Polaków po klęsce powstań listopadowego (1830–1831) i styczniowego (1863‑1864) działało i tworzyło na emigracji. Wśród nich byli m.in. Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki, Zygmunt Krasiński, Fryderyk Chopin czy Eliza Orzeszkowa. Ich dzieła w sposób szczególny nawiązują do tęsknoty za ojczyzną. Na cześć Polski, która była wówczas pod zaborami, Maria Skłodowska‑Curie nazwała jeden z odkrytych przez siebie i męża pierwiastków - polon. Kobieta kształciła się i pracowała wówczas we Francji, ponieważ na ziemiach polskich kobiety nie miały takiej możliwości.

Wnieśli oni ogromny wkład do  kultury narodowej, do której zalicza się m.in.: literaturę, malarstwo, rzeźbę, kino, teatr, muzykę, sport, religię i wiele innych.

Do znanych Polaków działających na emigracji zaliczyć należy także Zbigniewa Brzezińskiego, który w Stanach Zjednoczonych był profesorem akademickim i doradcą ds. bezpieczeństwa narodowego podczas prezydentury Jimmy’ego Cartera. Przyczynił się do złagodzenia relacji Stanów Zjednoczonych z Chinami i ZSRR oraz relacji egipsko‑izrealskich.

R1CqcLOXCxlAl

Zdjęcie Zbigniewa Brzezińskiego. Starszy mężczyzna, siedzi na krześle. Ukazany jest z profilu od ramion w górę. Ubrany w czarny garnitur, czerwony krawat i białą koszulę w czarne paski. Uśmiecha się, ma krótkie siwe włosy zaczesane na bok. Sprawia wrażenie energicznego.

Polacy w Wielkiej Brytanii

Głównymi ośrodkami polskimi założonymi przez „starą emigrację” w latach 40. XX w. są: Instytut Polski w Londynie, Biblioteka Polska i Muzeum im. gen. Sikorskiego (największa placówka muzealna poza Polską). Mediami polskimi tradycyjnie były gazety (np. „Głos Żołnierza”). Media współczesnej emigracji to przede wszystkim portale i radia internetowe. Powstały też nowe stowarzyszenia ogólnokrajowe, jak np. Poland street, Polish City Club lub lokalne, jak Stowarzyszenie Polskie w Inverness obok tych założonych w latach 40., jak Stowarzyszenie Polskich Kombatantów. 

Większość emigrantów utrzymuje stałe kontakty z Polską – czyta polską prasę, śledzi sytuację w Polsce dzięki internetowi, komunikuje się na co dzień z rodziną lub znajomymi w kraju, często jeździ do Polski.

Zamieszczona poniżej ilustracji interaktywna obrazuje wkład emigracji żyjącej w Wielkiej Brytanii w życie narodowe naszej ojczyzny.

Znaczenie działalności Instytutu Literackiego w Paryżu

W 1946 roku Jerzy Giedroyc (właśc. Giedroyć) założył w Rzymie wydawnictwo Instytut Literacki. Jak sam to określał, chciał wpisać Instytut w „ruch społeczno‑polityczny, w którego kręgu odnajdą swą godność polityczną i niezałganą wierność ideałom społecznym wszyscy europejscy wygnańcy »sfer wpływów«”.

R40DORWXpIxUY

Logo z napisem Instytut Literacki. Pomiędzy słowami starożytna kolumna otoczona literami IPL.

Wydawnictwo, które w 1948 roku zostało przeniesione do Francji, publikowało miesięcznik „Kultura” i kwartalnik „Zeszyty Historyczne”. Jego nakładem ukazało się też ponad 400 tytułów książkowych.

R7ymjSYz6VX4M

Zdjęcie przedstawia starego mężczyznę siedzącego przy biurku. Mężczyzna ma owalną twarz z wyraźnie zaznaczonymi zmarszczkami, wydatny nos, rzadkie włosy. Ubrany jest w koszulę. Na biurku, przed mężczyzną leżą liczne papiery. Za plecami mężczyzny stoi duży regał wypełniony książkami.

Instytut Literacki swoją siedzibę do dziś ma w Maisons‑Laffitte. Dom ten wyremontowano specjalnie dla działalności wydawniczej Giedroycia dzięki funduszom polskiej arystokracji. Z czasem miejsce to stało się także polskim ośrodkiem kulturalno‑politycznym. Początkowo głównym jego zadaniem było przemycanie „Kultury” do Polski i prowadzenie tajnych akcji w krajach komunistycznych, później zaś – w czasach strajków w latach 70. i 80. – zwiększenie pomocy dla intelektualistów, którzy wciąż pozostawali w kraju.

O znaczeniu, jakie Instytut Literacki miał dla intelektualistów przyjeżdżających z Polski, może świadczyć choćby wspomnienie Marka Zielińskiego, publicysty, krytyka literackiego i dyplomaty:

W statucie Stowarzyszenia Instytut Literacki Kultura, założonego w 1999 roku jeszcze przez Jerzego Giedroycia, Zofię Hertz i Henryka Giedroycia określono cele działania, jako: „(...) przechowywanie, eksponowanie i eksploatację, dla badań historycznych i promocji wartości demokracji, dziedzictwa intelektualnego reprezentowanego przez czasopismo »Kultura«, jej archiwów, miejsc, w których było opracowywane oraz innych czasopism i dokumentów publikowanych w związku z nim, jak również wszelkich przedmiotów związanych z »Kulturą«”.

„Kultura”

R1LTwXHqX2zoR1

Zdjęcie przedstawia okładkę czasopisma Kultura, wydanego w Rzymie w czerwcu 1947. Zamieszczone są tu teksty: Paula Valery’ego, Benedetto Crocego, Tymona Terleckiego, Zygmunta Zaremby, M. K. Dziewanowskiego, Andrzeja Bobkowskiego, Wiktora Weintrauba, Tadeusza J. Krońskiego, Józefa Czapskiego, Arthura Koestlera, Herminy Naglerowej, Federico G. Lorci. Tom jest pod redakcją Jerzego Giedroycia i Gustawa Herlinga‑Grudzińskiego.

To właśnie „Kultura” stała się jednym z najbardziej znaczących tytułów w historii polskiej prasy emigracyjnej. Miesięcznik literacki (a początkowo kwartalnik) wydawany był w latach 1947–2000. Czasopismo to przez dziesięciolecia stanowiło główny ośrodek rozwoju niezależnej kultury polskiej w czasach działania cenzury w kraju.

Celem Jerzego Giedroycia jako redaktora naczelnego „Kultury” było stworzenie czasopisma będącego miejscem swobodnego wyrażania myśli, utrwalającego polszczyznę i pielęgnującego wśród emigrantów ducha polskości i uświadomienie im, że istnieje krąg kulturalny, w którym mogą żyć z dala od kraju ojczystego. Jednak „Kultura” stanowiła także niezwykle ważne medium dla czytelników w kraju – była kontrapunktem dla oficjalnej prasy propagandowej i pokazywała, że słowo również może być narzędziem walki z systemem komunistycznym.

R17HImqyZphst1

Zdjęcie przedstawia dwie starsze osoby, są to mężczyzna i kobieta. Siedzą przy stoliku, są zwróceni w swoją stronę. Mężczyzna po lewej jest łysiejący, ma twarz ze zmarszczkami, wydatny nos oraz garnitur z długim krawatem. W prawej ręce trzyma kartkę, a w lewej papieros. Kobieta po prawej stronie ma krótkie włosy, twarz ze zmarszczkami oraz sweter z koszulą pod spodem. W rękach trzyma torebkę. Na stoliku leżą teczka, książka oraz paczka papierosów. Za tyłu stoi półka z czasopismami, książkami oraz radiem.

Sformułowane w artykule wstępnym cele „Kultury” właściwie nigdy się nie zmieniły. Wydawanie pisma zostało zainspirowane przez rozmowy Giedroycia z Gustawem Herlingiem‑Grudzińskim i Zofią Hertz oraz pismo XIX‑wiecznej emigracji rosyjskiej „Kołokoł”, redagowane przez Aleksandra Hercena.

Na łamach „Kultury” publikowali liczni współpracownicy Giedroycia, których teksty należą dziś do kanonu literatury. To przede wszystkim polscy prozaicy i publicyści. Był wśród nich Witold Gombrowicz, którego redaktor naczelny namówił do napisania Dzienników, a w „Kulturze” opublikował Pornografię.

W 1951 roku Czesław Miłosz zdecydował się na pozostanie we Francji jako azylant. Wówczas z pomocą pośpieszył mu Jerzy Giedroyć i zaproponował mieszkanie. Redaktor „Kultury” pomógł też w emigracji Leszka Kołakowskiego i Zygmunta Baumana. Na łamach miesięcznika ukazywały się też dzieła pisarzy i poetów zza żelaznej kurtyny: Zbigniewa Herberta, Marka Hłaski, Borisa Pasternaka, Anny Achmatowej i Aleksandra Sołżenicyna.

W „Kulturze” publikowali również wielcy zagraniczni myśliciele, tacy jak Albert Camus i Thomas S. Eliot.

W latach 70. „Kultura” drukowała teksty autorów mieszkających w Polsce. Było ich nawet więcej niż pisarzy emigracyjnych.

Czasopismo zostało zamknięte dopiero w 2000 r., zgodnie z ostatnią wolą Jerzego Giedroycia.

„Kultura” w drugim obiegu

RhL9eFhsMNCNd1

Zdjęcie przedstawia starszego mężczyznę. Jest zwrócony twarzą w lewą stronę zdjęcia. Ma krótkie, przerzedzone, siwe włosy, zmarszczki na twarzy, małe usta oraz okulary w cienkich oprawkach. Ubrany jest w szarą marynarkę oraz niebieską koszulę w kratę.

Egzepmplarze „Kultury” docierały do komunistycznej Polski nielegalnie. Były przemycane przez artystów, myślicieli, a także zwykłych ludzi, którzy mogli w owym czasie wyjeżdżać za granicę. W Polsce wydawnictwa podziemne robiły reprinty poszczególnych numerów miesięcznika i dystrybuowały je w drugim obiegu.

Ważną postacią w rozpowszechnianiu czasopism drugiego obiegu był Adam Michnik. W sierpniu 1980 r. na Wybrzeżu wybuchły strajki i narodził się Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” (NSZZ „Solidarność”). Był to m.in. efekt działalności wydawnictw podziemnych, które antyrządową aktywnością prowadzoną drukiem zdobyły rzesze zwolenników gotowych do przeprowadzenia rewolucji systemowej.

Podsumowanie

Na emigracji tworzyli wybitni artyści i pisarze, których dzieła wzbogaciły polską i światową kulturę, a także przyczyniły się do rozwoju polskiego stylu i myśli.  Emigranci podtrzymują polską kulturę i tradycje, a także promują je na świecie, co wpływa na pozytywny wizerunek Polski za granicą. Powracający z emigracji często przynoszą ze sobą nową wiedzę i doświadczenia, które wzbogacają polski rynek pracy i społeczeństwo. 

Słownik