Zmierzch świetności Rzeczypospolitej
Odsiecz wiedeńska
Jednak Imperium Osmańskie w drugiej połowie XVII w. wznowiło ekspansję terytorialną w Europie, a Rzeczpospolita w latach 1672–1676 musiała stawić czoła potężnemu najazdowi tureckiemu. Wybrany w 1674 r. na króla hetman Jan Sobieski szukał więc sprzymierzeńców. Gdy kilka lat później Turcy zaatakowali Austrię, jako cesarski sojusznik wyruszył z armią na ratunek oblężonemu Wiedniowi.
Przeanalizujesz przyczyny udziału Rzeczypospolitej w sojuszu antytureckim oraz Lidze Świętej.
Opiszesz przebieg bitwy pod Wiedniem i omówisz jej znaczenie.
Wyjaśnisz, na jakiej podstawie powstała idea Rzeczypospolitej jako przedmurza chrześcijaństwa.
Turcy w Europie
Zapoznaj się z mapą i wykonaj poniższe polecenie.
Wymień wydarzenia, które doprowadziły Jana Sobieskiego do korony królewskiej.
Na odsiecz oblężonemu Wiedniowi
Cesarz Leopold I zaczął zabiegać o przymierze z Rzeczpospolitą – w północno‑wschodniej części Węgier (należącej do Habsburgów) dotychczasowe wystąpienia zbrojne węgierskiej szlachty przeciwko cesarzowi przerodziły się w regularną wojnę. Powstańcy pod przywództwem Imre Tököliego szukali najpierw wsparcia we Francji i Rzeczypospolitej, ale ostatecznie zwrócili się o pomoc do Turcji. Takiego pretekstu do interwencji wielki wezyr Kara Mustafa nie zamierzał zmarnować.
Wiosną 1683 r. Jan III Sobieski zawarł traktat z cesarzem Leopoldem I. Obie strony zobowiązywały się do wspólnej walki przeciw Wielkiej Porcie, a także pomocy, gdyby zagrożona była stolica któregoś z państw. Gdy pół roku później Turcy oblegli Wiedeń, polski władca wypełnił zobowiązanie. Prowadzone przez niego na odsiecz wojska koronne wzmocnione zaciągami niemieckimi rozbiły 12 września 1683 r. armię turecką pod murami miasta.
Król Jan III Sobieski chciał wykorzystać wiktorię wiedeńską i ruszyć dalej, aby zająć całe Węgry i być może wyzwolić inne państwa bałkańskie spod tureckiej władzy. Ostatecznie jednak – m.in. w wyniku napięć między polskim władcą a cesarzem Leopoldem I, który nie zamierzał zgodzić się na przedstawiony przez Sobieskiego plan dalszych działań – wojska koalicji antytureckiej skupiły się na opanowywaniu wybranych twierdz. Należy jednak podkreślić, że dzięki zwycięstwu sił sprzymierzonych nad Turkami (zarówno pod Wiedniem, jak i 9 października pod Parkanami) udało się nie tylko odepchnąć armię osmańską od miasta, ale przede wszystkim wyeliminować zagrożenie ze strony Turków dla Europy Środkowej. Władcy europejscy zdali sobie sprawę z tego, że potężne dotychczas Imperium Osmańskie można pokonać.
Animacja - bitwa pod Wiedniem
Zapoznaj się z animacją przedstawiającą przebieg bitwy pod Wiedniem i wykonaj kolejne polecenia.
Wyjaśnij, dlaczego król Jan III zdecydował się wysłać polskie oddziały inną trasą. Jakie miało to znaczenie dla przebiegu bitwy?
Rozstrzygnij, czy wiedeńska bitwa była przykładem umiejętnego wykorzystania terenu przez wojska sprzymierzonych. Jak myślisz, dlaczego wielki wezyr nie poczynił większych przygotowań do obrony swojego obozu?
Wojna Ligi Świętej z Turcją
W 1684 r. pod patronatem papieża Innocentego XI zawiązano Ligę Świętą, nowy sojusz z udziałem Rzeczypospolitej, papiestwa, cesarstwa i Wenecji, którego celem było złamanie potęgi Turcji i wyparcie Turków z Europy. Zjednoczenie siły dwóch dużych państw europejskich (a po dołączeniu w 1686 r. Rosji - trzech) pozwalało stawić militarnie czoła Imperium Osmańskiemu. Państwo polsko‑litewskie, jako centralnie położone w tym układzie, pełniło rolę spajającego ogniwa, a w przypadku powodzenia miało odzyskać ziemie utracone w 1672 r. na mocy traktatu w Buczaczu, czyli Podole i Bracławszczyznę. Papież wspierał Ligę finansowo i dyplomatycznie.
Aby Rosja mogła przystąpić do Ligi, na co naciskał papież, konieczne było uregulowanie stosunków polsko‑moskiewskich. Skutkowało to podpisaniem wspomnianego już pokoju Grzymułtowskiego, potwierdzającego niekorzystne dla Polski warunki rozejmu andruszowskiego. Rosja uzyskała więc Smoleńszczyznę, ziemie siewierską i czernihowską oraz lewobrzeżną Ukrainę, a także Zaporoże i Kijów, choć Rzeczpospolita miała za nie otrzymać odszkodowanie. Oprócz tego car gwarantował wolność religijną katolikom zamieszkującym państwo rosyjskie, a jednocześnie uzyskał prawo do występowania w obronie prawosławnych mieszkańców Rzeczpospolitej.
Tymczasem Jan III Sobieski, prowadząc wojnę z Turcją, usiłował przy okazji zrealizować własne ambicje dynastyczne. Miały temu służyć wyprawy mołdawskie, podjęte w 1686 i 1691 r. w celu zapewnienia tamtejszego tronu królewiczowi polskiemu Jakubowi. Obie zakończyły się jednak niepowodzeniem, obnażając przy okazji słabość militarną Rzeczypospolitej.
O sukcesie Ligi Świętej zadecydowało zajęcie wschodniej części Węgier przez wojska cesarskie. Wojnę zakończył pokój w Karłowicach, zawarty w 1699 roku. Na jego mocy:
cesarz stał się dziedzicznym władcą całych Węgier,
Rzeczpospolita odzyskała Podole i część Ukrainy utraconą w 1672 r.,
Rosja zdobyła krymską twierdzę Azow,
Wenecji przyznano władzę nad Dalmacją.
Wiktoria wiedeńska Jana III i zwycięska dla Ligi Świętej wojna otworzyły proces wypierania Turków z Europy, co miało potrwać jeszcze ponad 200 lat. Lecz Rzeczpospolita z racji swej słabości wewnętrznej i zewnętrznej skorzystała na tym najmniej. Odzyskała jedynie tereny wcześniej utracone, a w dodatku zgodziła się na ingerowanie carów w sprawy wewnętrzne Rzeczypospolitej pod pretekstem obrony prawosławia (co miało położyć się cieniem na jej suwerenności już w następnym wieku). Zdecydowanie więcej uzyskał cesarz, który połączył Węgry z Siedmiogrodem, a także oraz Wenecja, która otrzymała Peloponez i Wyspy Jońskie.
Trenuj i ćwicz
Przeanalizuj źródła A i B. Następnie wykonaj kolejne polecenia.
Źródło A
Źródło B
Fragment dokumentua) Co rok Najjaśniejszy król polski przez posłów swoich Najjaśniejszej Porcie przesyłać będzie w upominku 22000 czerw. zł [czerwonych złotych] [...]
b) Podole wedle dawnych granic zostawać ma pod zwierzchnictwem Porty ottomańskiej […].
c) Załogi polskie będące na Podolu, wyjdą ze swoimi sługami i dobrami ruchomymi, i własną bronią. Zaś Porta otomańska zatrzyma dla siebie zamki i miasta, które wzięte zostały lub poddały się, wyjąwszy województwo ruskie. (...)
Źródło: Fragment dokumentu. Cytat za: T. Maresz, K. Juszczyk, Historia w tekstach źródłowych, t. 2, Rzeszów 1997, s. 94.
Zapoznaj się z poniższymi materiałami źródłowymi i na ich podstawie wykonaj polecenia.
Źródło 1
Fragmenty listów Jana III Sobieskiego do żony, MarysieńkiFragment 1
Jedyna duszy i serca pociecho, najśliczniejsza i najukochańsza Marysieńku! Bóg i Pan nasz na wieki błogosławiony dał zwycięstwo i sławę narodowi naszemu, o jakiej wieki przeszłe nigdy nie słyszały. Działa wszystkie, obóz wszystek, dostatki nieoszacowane dostały się w ręce nasze. Nieprzyjaciel, zasławszy trupem aprosze, pola i obóz, ucieka w konfuzji. Wielbłądy, muły, bydle, owce, które to miał po bokach, dopiero dziś wojska nasze brać poczynają, przy których Turków trzodami tu przed sobą pędzą.
Fragment 2
Abyś się Wć moje serce nie turbowała, odłożywszy wszystko na stronę, oznajmuję, żeśmy już tu za łaską bożą stanęli nad obozem tureckim wczora przed wieczorem [...]. Wypisać niepodobna, co się to tu z nami dzieje [...] po tak ciężkiej przeprawie dunajowej, gdzie się i mosty łamały, i wozów większa część brodów sobie szukać musiała [...] Po tej tedy przeprawie dunajskiej, o której wyżej namieniłem, przeprawialiśmy się przez takie góry, żeśmy nie wchodzili albo nie wstępowali, mais nous avons grimpe [ale wspinaliśmy się]. Począwszy tedy od piątku, nie jemy nic ani śpimy, ani konie nasze.
Fragment 3
Dziś byłem w mieście, które by już było nie mogło trzymać dłużej nad pięć dni. Oko ludzkie nie widziało nigdy takich rzeczy, co to tam miny porobiły: z beluardów podmurowanych okrutnie wielkich i wysokich, porobiły skały straszliwe i tak je zrujnowali, że więcej trzymać nie mogły. Pałac cesarski wniwecz od kul zepsowany [...] Byłem potem we dwóch kościołach. Sam lud wszystek pospolity całował mi ręce, nogi, suknie; drudzy się tylko dotykali, wołając: „Ach, niech tę rękę tak waleczną całujemy!”
Fragment 4
Przyjechał cesarz [...] Kilkadziesiąt z nim kawalerów dworskich, urzędników i ministrów [...]. Siedział na koniu gniadym, snadź hiszpańskim. [Strój] na nim [bogaty], kapelusz francuski z [...] piórami białawymi i ceglastymi [...]. Przywitaliśmy się tedy dosyć ludzko: uczyniłem mu komplement kilką słów po łacinie; on tymże odpowiedział językiem, dosyć dobrymi słowami. Stanąwszy tedy przeciwko sobie, prezentowałem mu syna swego, który się mu zbliżywszy ukłonił. Nie posiągnął cesarz nawet ręką do kapelusza; na co ja patrząc, ledwom nie zdrętwiał. [...] Nie godziło się jednak inaczej [...], jeno jeszcze kilka słów mówić do niego; po których obróciłem się na koniu, pokłoniwszy się wspólnie, i w swą pojechałem drogę. [...] Widział [cesarz] wojsko nasze, które okrutnie było żałosne i głośno narzekało, że im przynajmniej kapeluszem tak wielkiej ich pracy i straty nie nagrodzono.
Fragment 5
Nam wszyscy powiadali, nawet generałowie sami, że skoro wynidziemy na tę tu górę Kalemberk nazwaną, że tam już będzie dobrze, że tylko winnicami pochyła nam będzie ku Wiedniowi droga. Aż gdy my tu stawamy, naprzód widzimy obóz turecki, wielki bardzo, jako na dłoni; miasto Wiedeń za mil kilkanaście dalej [...] Jadę tam zaraz i dlatego kończyć muszę, jeżeli tamtej nocy nie zrobili jakiego retranchement [obwarowania], co by było bardzo na nas niedobrze, bo ja ich stamtąd atakować myślę.
Źródło: Fragmenty listów Jana III Sobieskiego do żony, Marysieńki. Cytat za: http://biblioteka.kijowski.pl/sobieski%20jan%20iii/listy%20do%20mar%20sie%F1ki.pdf, strony od 278 do 290.
Źródło 2
Zapoznaj się z tekstami źródłowymi i wykonaj polecenia.
Tekst A
Jedyna duszy i serca pociecho, najśliczniejsza i najukochańsza Marysieńku! Bóg i Pan nasz na wieki błogosławiony dał zwycięstwo i sławę narodowi naszemu, o jakiej wieki przeszłe nigdy nie słyszały. Działa wszystkie, obóz wszystek dostatki nieoszacowane dostały się w ręce nasze. […] Dzisiaj byłem w mieście, które by już było nie mogło trzymać dłużej nad pięć dni. […] Pałac cesarski wniwecz od kul zepsowany. Wojska wszystkie, które dobrze bardzo swoją czyniły powinność, przyznały P. Bogu a nam tę wygraną potrzebę. […] przybiegały tedy do mnie książęta, jako to elektor bawarski, Waldeck, ściskając mnie za szyję, a całując w gębę, generałowie zaś w ręce i w nogi; cóż dopiero żołnierze! […] Cóż dopiero, i to dziś rano, książę lotaryński, saski (bo mi się z nimi wczora widzieć nie przyszło […]; cóż komendant Staremberk tuteczny! wszystko to całowało, obłapiało, swym salwatorem [wybawcą] zwało. Byłem potem we dwóch kościołach. Sam lud wszystek pospolity całował mi ręce, nogi, suknie. […] Książeta się zjechali i cesarz daje znać o sobie, że jest za milę.
Cytat za: Jan III Sobieski do Marii Kazimiery, w namiotach wezyrskich 13 IX 1683, w nocy, w: Historia Polski nowożytnej. Wybór tekstów źródłowych, oprac. S. Ochmann, K. Matwijowski, t. 1, Wrocław 1981, s. 348−350.
Tekst B
Przyjechał cesarz z samym tylko elektorem bawarskim, bo już saskiego nie było; kilkadziesiąt z nim kawalerów dworskich, urzędników i ministrów. […] Przywitaliśmy się tedy dosyć ludzko: uczyniłem mu komplement kilką słów po łacinie; on tymże odpowiedział językiem, dosyć dobrymi słowami. Stanąwszy tedy przeciwko sobie, prezentowałem mu syna swego, który mu się zbliżywszy ukłonił. Nie posiągnął cesarz nawet ręką do kapelusza; na co ja patrząc, ledwom nie zdrętwiał. Nie godziło się jednak inaczej (aby się świat nie skandalizował, nie cieszył, albo nie śmiał), jeno jeszcze kilka słów mówić do niego; po których obróciłem się na koniu, pokłoniwszy się wspólnie, i w swą pojechałem drogę.
Cytat za: W obozie pod wsią Szenau na gościńcu preszowskim nad Dunajem mil trzy od Wiednia, 17 IX 1683, w: Historia Polski nowożytnej. Wybór tekstów źródłowych, oprac. S. Ochmann, K. Matwijowski, t. 1, Wrocław 1981, s. 351−352.
A / B
Zapoznaj się z poniższymi źródłami i wykonaj polecenie.
Źródło A
Źródło B
Z wdzięczną pamięcią o obronie i odsieczy. Miasto Wiedeń, 12 września 1883
Podaj argumenty na poparcie tezy, że wiktoria wiedeńska miała duże znaczenie zarówno dla Europy, jak i Rzeczypospolitej.
Zapisz argumenty, które należałoby przytoczyć, aby obronić tezę o dużym znaczeniu obrony Wiednia dla Europy, ale znikomym dla Rzeczypospolitej.
Słownik
antyturecka koalicja państw zawiązana z inicjatywy papieża Innocentego XI; w jej skład wchodziły: cesarstwo niemieckie, Rzeczpospolita, Wenecja i papiestwo, w 1686 r. dołączyła do niej Rosja; długoletnia wojna z Turcją zakończyła się klęską sułtana i częściowym rozbiorem imperium osmańskiego (pokój w Karłowicach w 1699 roku)
turecka dynastia, której założycielem był żyjący na przełomie XIII i XIV w. Osman I; Osmanowie władali imperium osmańskim od roku 1291 aż do lat 20. XX w.
(z tur. sipahi) za czasów imperium osmańskiego feudalne oddziały nieregularnej jazdy tureckiej, odpowiednik europejskiego rycerstwa
grupa ludów pochodzenia tureckiego, zamieszkujących Europę Wschodnią i Azję; wywodzą się z terenów północno‑zachodniej Mongolii i rejonu Bajkału, wraz z wieloetniczną armią mongolską brali za czasów Czyngis‑chana (XII/XIII wiek) udział w wyprawach na Europę, przez co słowo to było używane jako synonim Mongołów, utworzyli wiele państw, np. Złotą Ordę, Chanat Astrachański, Chanat Kazański, Chanat Krymski; w XIV wieku przyjęli islam
gwardia przyboczna sułtanów tureckich, a w latach 1330–1826 regularna, wyborowa piechota turecka, złożona z zawodowych żołnierzy
historyczne określenie na rząd turecki, stosowane również w odniesieniu do dworu sułtańskiego lub państwa tureckiego jako całości za panowania sułtanów
(tur. wezir, z arab. wazir – podpora, pomocnik) dostojnik państwowy w imperium osmańskim, najważniejszy z ministrów sułtana