Układ rozrodczy
Higiena i choroby układu rozrodczego
Omówisz choroby układu rozrodczego, w tym endometriozę.
Omówisz sposoby profilaktyki chorób układu rozrodczego człowieka.
Wymienisz czynniki ryzyka wystąpienia chorób przenoszonych drogą płciową i omówisz wybrane choroby.
Przedstawisz metody leczenia niepłodności.
Wczesna inicjacja seksualna, częsta zmiana partnerów oraz nieodpowiednie zabezpieczanie się podczas stosunków seksualnych zwiększają ryzyko wystąpienia chorób przenoszonych drogą płciową. Czynnikami powodującymi te choroby mogą być bakterie, wirusy, grzyby i pierwotniaki. Profilaktyka tych chorób polega na regularnych badaniach oraz unikaniu bezpośredniego kontaktu z narządami płciowymi nowego partnera.
Choroby żeńskiego układu rozrodczego
Do najpoważniejszych chorób kobiecych należą nowotwory narządu rodnego, które mogą powstawać w każdej jego części. Najczęściej spotykane nowotwory złośliwe żeńskiego układu rozrodczego to: rak szyjki macicy, jajników i trzonu macicy. Spośród nowotworów niezłośliwych do najczęstszych należą mięśniaki macicy. Do częstych schorzeń żeńskiego układu rozrodczego należy również endometrioza.
Nowotworem złośliwym zależnym od żeńskich hormonów płciowych jest rak gruczołu piersiowegorak gruczołu piersiowego.
Nadżerka szyjki macicy to ubytek nabłonka, czyli rana na szyjce macicy. Powstaje najczęściej na skutek przewlekłego stanu zapalnego w następstwie zakażenia. Objawia się zwykle upławamiupławami. Rozpoznania dokonuje się przez wziernikowanie pochwy, badanie rozmazów cytologicznych z szyjki macicy. Nieleczona nadżerka szyjki macicy może prowadzić do rozwoju procesu nowotworowego (rak szyjki macicy).
Ten złośliwy nowotwór często poprzedzony jest nawet kilkuletnim, bezobjawowym stanem przednowotworowym, który jest możliwy do wykrycia w badaniu cytologicznym, dlatego tak ważne jest regularne jego przeprowadzanie.
Prawie w każdym przypadku powstanie nowotworu jest poprzedzone infekcją HPV (z ang. Human Papilloma Virus) - wirusem brodawczaka ludzkiego. Przenosi się on drogą kontaktów seksualnych – stąd częsta zmiana partnera seksualnego jest istotnym czynnikiem ryzyka wystąpienia raka szyjki macicy. Istnieje szczepionka przeciwko najbardziej onkogennym typom HPV – w Polsce należy ona do zalecanych, nieobowiązkowych. Najbardziej skuteczne pod względem epidemiologicznym jest podawanie jej zarówno dziewczynkom, jak i chłopcom przed inicjacją seksualną, żeby ograniczyć możliwość wcześniejszego kontaktu z wirusem. Innym sposobem profilaktyki raka szyjki macicy jest stosowanie antykoncepcji barierowej, np. prezerwatyw.
W leczeniu stosuje się metody chirurgiczne oraz typowe metody zwalczania nowotworów (radioterapię i chemioterapię).
Są to nowotwory niezłośliwe, rozwijając się z tkanki mięśniowej. Zazwyczaj umiejscawiają się w jej trzonie (jednym z objawów jest pozamiesiączkowe krwawienie z dróg rodnych). Guzy bywają mnogie i niekiedy osiągają duże rozmiary, ale przekształcenie się mięśniaków w mięsakimięsaki zdarza się rzadko. Mięśniaki leczy się głównie operacyjnie.
Polega na nieprawidłowym umiejscowieniu elementów błony śluzowej trzonu macicy – poza jej jamą. Zmiany najczęściej występują w jajnikach i jajowodach, także m.in. w pęcherzu moczowym, jelitach, otrzewnej, w pępku, bliznach pooperacyjnych, węzłach chłonnych. Przeniesienie fragmentów błony śluzowej macicy w inne miejsce najczęściej następuje podczas operacji ginekologicznych i położniczych, połączonych z otwarciem jamy macicy, z prądem krwi lub chłonki. Może być także wrodzona. Endometriozę leczy się hormonalnie, czasem operacyjnie.
Wywodzi się z komórek nabłonkowych jajnika. Początkowo jest bezobjawowy, przez co wykrywany jest dość późno, w zaawansowanym stadium o dużo gorszym rokowaniu. Rak jajnika jest drugim co do częstości występowania nowotworem żeńskiego narządu rodnego. Chorują na niego głównie kobiety w wieku około- i pomenopauzalnym, ponieważ jego głównym czynnikiem ryzyka jest liczba przebytych owulacji. Jako metodę profilaktyki u kobiet narażonych (np. genetycznie) stosuje się antykoncepcję hormonalną hamującą owulację.
W leczeniu stosuje się metody chirurgiczne oraz typowe metody zwalczania nowotworów (radioterapię i chemioterapię).
Dzięki zakrojonym na szeroką skalę profilaktycznym badaniom cytodiagnostycznymcytodiagnostycznym, a także regularnym badaniom ginekologicznym, możliwe jest wczesne rozpoznanie zagrożenia nowotworem i wdrożenie skutecznego leczenia.
Choroby męskiego układu rozrodczego
Wśród chorób męskiego układu rozrodczego do najczęściej spotykanych należą: zapalenie prostaty, łagodny przerost prostaty oraz rak prostaty.
Zapalenie prostatyprostaty (stercza, gruczołu krokowego) powoduje trudności w oddawaniu moczu, bóle okolicy krocza i bezpłodność. Jego główną przyczyną są infekcje bakteryjne. Stosuje się leczenie farmakologiczne.
Choroba ta rozwija się zwykle u mężczyzn ok. 50 roku życia i prawdopodobnie ma związek z zaburzeniami hormonalnymi. Jej objawy wynikają z niedrożności cewki moczowej uciskanej przez powiększający się gruczoł krokowy. Do najważniejszych objawów należą: przerywany i słaby strumień moczu, częstomocz dzienny i nocny, bolesne i nagłe parcie na pęcherz oraz bóle nad spojeniem łonowym. Głównym sposobem wykrywania przerostu prostaty jest badanie USG i badanie per rectumper rectum. Stosowane jest leczenie farmakologiczne lub chirurgiczne.
To nowotwór złośliwy, występujący po 50 r.ż., wywołany zachwianiem równowagi hormonalnej organizmu. Rozwija się, początkowo bezobjawowo, w części obwodowej gruczołu krokowego i szerzy się przez rozrost i naciekanie. Daje przerzuty do węzłów limfatycznych, kości miednicy, kręgosłupa, a także do wątroby i płuc. Podstawowym sposobem wykrywania raka prostaty jest badanie USG, badanie per rectum oraz oznaczanie specyficznego antygenu sterczowego (PSA) we krwi. Stosuje się leczenie operacyjne i hormonalne.
Choroby przenoszone drogą płciową
Seksualność i zachowania seksualne są nieodłącznym elementem ludzkiego życia. Niepokoi jednak fakt, że w ostatnich latach obserwuje się rosnącą liczbę ryzykownych zachowań seksualnych. Przez to pojęcie należy rozumieć przedwczesną inicjację seksualną, nieodpowiedzialne zachowania seksualne spowodowane używaniem substancji psychoaktywnych i alkoholu, a także niewystarczającą wiedzę seksualną i brak stosowania zabezpieczeń antykoncepcyjnych. Wszystkie te czynniki wpływają na zwiększenie ryzyka zachorowania na chorobę wenerycznąchorobę weneryczną.
Bakteryjne choroby przenoszone drogą płciową
Rzeżączka jest chorobą wywoływaną przez bakterię - dwoinkę rzeżączki ( Neisseria gonorrhoeae). Zakażenie często przebiega bezobjawowo, co stanowi dodatkowe zagrożenie przeniesienia bakterii na innych partnerów seksualnych.
U mężczyzn symptomy choroby występują częściej niż u kobiet i dotyczą przede wszystkim układu moczowego. U zakażonych osób obserwuje się zaczerwienienie, swędzenie i pieczenie cewki moczowej oraz częste oddawanie moczu. W późniejszym czasie z ujścia cewki moczowej mężczyzn zaczyna wydzielać się brązowożółta ropa o nieprzyjemnym zapachu.
U kobiet objawy rzeżączki są podobne, jednak mniej dokuczliwe i szybciej ustępują.
Nieleczone zakażenie może rozszerzać się na cały układ moczowo‑płciowy i prowadzić do ciężkich powikłań, takich jak zapalenie wsierdziawsierdzia, jajowodów, najądrzy i stawów oraz bezpłodność.
Stosuje się leczenie farmakologiczne. W profilaktyce zaleca się ograniczenie przygodnych kontaktów seksualnych oraz używanie prezerwatyw.
Chlamydioza, tzw. nierzeżączkowe zapalenie cewki moczowej, wywoływana jest przez bakterie – chlamydie ( Chlamydia trachomatis). Należy do jednych z najczęstszych chorób przenoszonych drogą płciową.
Objawy są podobne do obserwowanych przy rzeżączce, jednak mniej nasilone.
Nieleczona choroba jest przyczyną zapalenia najądrzy lub jajników.
Stosuje się leczenie farmakologiczne. W profilaktyce zaleca się ograniczenie przygodnych kontaktów seksualnych oraz używanie prezerwatyw.
W ostatnich latach obserwuje się wzrost liczby zachorowań na kiłę, którą dzielimy na wrodzoną i nabytą. Chorobę tę wywołuje bakteria - krętek blady ( Treponema pallidum).
Kiła wrodzona występuje u noworodków zakażonych matek. Brak leczenia kiły u ciężarnej kobiety może doprowadzić do śmierci płodu.
Kiła nabyta jest wynikiem kontaktów seksualnych z zakażoną osobą. Objawy kliniczne zmieniają się w zależności od jej stadium. Niektóre przypadki choroby są bezobjawowe i wtedy zakażenie można wykryć jedynie podczas badań przesiewowych.
Stosuje się leczenie farmakologiczne. W profilaktyce kiły nabytej zaleca się ograniczenie przygodnych kontaktów seksualnych oraz używanie prezerwatyw.
Wirusowe choroby przenoszone drogą płciową
Zakażenie wirusem HIV (z ang. Human Immunodeficiency Virus) prowadzi do zespołu nabytego niedoboru odporności AIDSAIDS ( z ang. Acquired Immune Deficiency Syndrome). Do transmisji wirusa może dojść przez kontakt z krwią, wydzieliną z pochwy lub nasieniem zakażonej osoby (np. w wyniku kontaktu seksualnego, używania tych samych igieł) oraz podczas karmienia noworodka mlekiem matki. Wirus HIV atakuje układ immunologiczny gospodarza i niszczy jego zdolność do powstawania reakcji obronnej.
Upośledzenie układu immunologicznego prowadzi do zakażeń oportunistycznychzakażeń oportunistycznych, które stanowią ostatni etap choroby. W celu diagnostyki przeprowadza się testy przesiewowe na obecność przeciwciał skierowanych przeciwko białkom wirusa. W przypadku pozytywnego wyniku testu oznacza się liczbę kopii wirusa (określa wiremię wirusa).
Zakażenie wirusem HSV‑2 (Herpes simplex virus) powoduje pęcherzykowate zmiany skórne na narządach płciowych. U mężczyzn obejmują one okolice żołędzi, napletka i cewki moczowej, natomiast u kobiet zmiany występują na wargach sromowych, pochwie, szyjce macicy. Opryszczka narządów płciowych powoduje utrudnienia w oddawaniu moczu, a także zwiększa ryzyko wystąpienia raka szyjki macicy.
Leczenie opryszczki polega na stosowaniu leków przeciwirusowych w celu skrócenia rzutów choroby lub zapobiegania nawrotom, ponieważ wirus pozostaje w organizmie. Skuteczna profilaktyka opiera się na unikaniu kontaktów seksualnych w czasie aktywnych zmian (pęcherzyków) oraz na konsekwentnym stosowaniu prezerwatyw, choć te nie dają stuprocentowej ochrony
Pierwotniakowe choroby przenoszone drogą płciową
Rzęsistkowica wywoływana jest przez pierwotniaka - rzęsistka pochwowego (Trichomonas vaginalis). Stanowi on czynnik, który sprzyja innym zakażeniom, np. wirusem HIV. Do zarażenia dochodzi przede wszystkim w wyniku kontaktu seksualnego z zakażoną osobą lub używania wilgotnych zainfekowanych przedmiotów higienicznych.
W większości przypadków zakażenie przebiega bezobjawowo. U pozostałych symptomy pojawiają to: zielonkawe i żółte upławy o nieprzyjemnym zapachu, świąd i pieczenie pochwy lub żołędzi oraz cewki moczowej, a także zaczerwienienie i obrzęk sromu lub żołędzi i napletka. U mężczyzn obserwuje się również zapalenie pęcherza moczowego oraz gruczołu krokowego.
Leczenie polega na podaniu antybiotyków zarówno osobie zakażonej, jak i jej partnerowi seksualnemu, aby uniknąć reinfekcji. Profilaktyka sprowadza się do unikania kontaktów seksualnych w trakcie leczenia oraz konsekwentnego stosowania prezerwatyw.
Grzybicze choroby przenoszone drogą płciową
Drożdżyca, zwana również kandydozą lub bielnicą, wywoływana jest przez grzyby z rodzaju Candida (np. bielnik biały, Candida albicans). Zakażenia nim mają charakter oportunistyczny, czyli spowodowane są przez czynnik uznawany za niechorobotwórczy, który może wywoływać choroby u osób z obniżoną odpornością.
U kobiet obserwuje się zaczerwienienie błon śluzowych narządów płciowych oraz obfite, serowate upławy. Natomiast u mężczyzn występują podrażnienia i stan zapalny żołędzi oraz napletka. Ponadto chorzy odczuwają uporczywy świąd i pieczenie.
Leczenie polega na stosowaniu leków przeciwgrzybiczych. Profilaktyka skupia się na ograniczeniu wilgoci, noszeniu przewiewnej bielizny (bawełnianej) oraz unikaniu nadużywania antybiotyków, które niszczą naturalną florę bakteryjną, co sprzyja rozwojowi grzybów.
Techniki wspomagania rozrodu i leczenia niepłodności
O niepłodności możemy mówić wtedy, gdy po 12 miesiącach (12 cyklach menstruacyjnych) regularnego współżycia para nie może doprowadzić do ciąży.
Niepłodność możemy podzielić na pierwotną lub wtórną. Pierwotna niepłodność dotyczy par, które po raz pierwszy starają się o dziecko. Z wtórną mamy do czynienia, kiedy para doprowadziła do ciąży zakończonej porodem żywego lub martwego dziecka bądź poronieniem.
Najczęstszymi przyczynami niepłodności kobiet i mężczyzn są:
wady w budowie anatomicznej układu rozrodczego,
zaburzenia hormonalne,
przebyte lub istniejące choroby zakaźne narządów płciowych,
niewłaściwa dieta,
przewlekły stres.
Przyczyny niepłodności u kobiet
Najczęstszą przyczyną niepłodności kobiet jest niedrożność jajowodów i zaburzenia hormonalne. Pierwsze z wymienionych schorzeń może być spowodowane wrodzonymi wadami anatomicznymi, zakażeniami bakteryjnymi lub przebytymi chorobami wenerycznymi. Niepłodność może być również skutkiem endometriozy.
Przyczyny niepłodności u mężczyzn
Bezpłodność u mężczyzn najczęściej wynika z niskiej jakości nasienia, czyli niewielkiej liczby plemników w jednym mililitrze nasienia (poniżej 16 milionów), a także ich małej ruchliwości. Przyczyną niskiej jakości nasienia są najczęściej czynniki anatomiczne (jak żylaki powrózka nasiennego), zaburzenia hormonalne, czynniki genetyczne oraz niekorzystny styl życia (np. przegrzewanie jąder, niewłaściwa dieta, palenie tytoniu i otyłość).
Problemy z płodnością u mężczyzn mogą również wynikać z zaburzeń erekcji (impotencji), które utrudniają lub uniemożliwiają odbycie stosunku płciowego.
Diagnoza przyczyny niepłodności
Na wizytę do lekarza powinni zgłosić się obydwoje partnerzy. Lekarz przeprowadzi szczegółowy wywiad oraz przeanalizuje historię choroby. Partnerzy zostaną skierowani na podstawowe badania układu rozrodczego.
Mężczyźni dodatkowo przechodzą rozszerzone badanie nasienia (seminogram), w którym ocenia się ilość, ruchliwość, żywotność i budowę plemników oraz skład i jakość płynu nasiennego. W przypadku stwierdzenia nieprawidłowości nasienia zleca się wykonanie szczegółowej diagnostyki hormonalnej oraz badań urologicznych.
U kobiet przeprowadza się test wrogości śluzu szyjkowego (interakcji plemników z płodnym śluzem szyjkowym w warunkach naturalnych) oraz test na występowanie przeciwciał antyplemnikowych.
Metody leczenia niepłodności
Do metod leczenie niepłodności należą:
leczenie farmakologiczne,
leczenie chirurgiczne,
techniki rozrodu wspomaganego medycznie (np. zapłodnienie pozaustrojowe, inseminacjainseminacja plemników),
metoda zapłodnienia in vitro czyli pozaustrojowego
Metody operacyjne są skuteczne np. w przypadku niedrożności jajowodu (zrosty światła jajowodów po infekcjach czy zapaleniach), leczenia mięśniaków i przegród macicy, endometriozy otrzewnowej, jeśli nie odpowiada na stymulację jajeczkowania.
U mężczyzn operacyjnie usuwa się żylaki powrózków nasiennych czy blizny powstałe np. w najądrzu wskutek zakażeń chorobami wenerycznymi. Udrażnia się też chirurgicznie drogi przepływu plemników.
Inaczej zapłodnienie pozaustrojowe. Polega na pobraniu plemników i komórek jajowych, zapłodnieniu komórki jajowej w laboratorium i wprowadzeniu zarodka do macicy. Technikę tę wykorzystuje się w ostateczności: przy trwałym uszkodzeniu lub upośledzeniu czynności jajowodów, niemożności przeprowadzenia zabiegu operacyjnego, przy zaawansowanej endometriozie, po nieskutecznej inseminacji. Metodę tę wykorzystuje się również, gdy mężczyzna nie wytwarza nasienia. Jeżeli kobieta nie wytwarza komórek jajowych, można użyć komórek jajowych dawczyni lub „zaadoptować” zarodek.
W Europie średnia skuteczność tego zabiegu to ok. 40% (wg raportu EIM z 2014 r.) dla wszystkich pacjentek po pierwszym zabiegu. W przypadku implantacji kilku zarodków (w celu zwiększenia prawdopodobieństwa udanego zabiegu) może dojść do ciąży mnogiej, która wiąże się z większym ryzykiem powikłań niż ciąża pojedyncza. Procedura in vitro nie wyklucza poronienia, ciąży pozamacicznej, defektów genetycznych bądź śmierci płodu, ale ryzyko wystąpienia takich komplikacji jest porównywalne do tego w ciążach naturalnych.
Podsumowanie
Choroby układu rozrodczego człowieka obejmują schorzenia żeńskie i męskie, w tym nowotwory, stany zapalne oraz zaburzenia hormonalne.
Do częstych chorób żeńskiego układu rozrodczego należą m.in. rak szyjki macicy, rak jajnika, mięśniaki macicy oraz endometrioza, która może prowadzić do niepłodności.
Choroby męskiego układu rozrodczego obejmują zapalenie prostaty, łagodny przerost prostaty oraz raka gruczołu krokowego.
Profilaktyka chorób układu rozrodczego polega na regularnych badaniach lekarskich (np. cytologii, USG, badaniu PSA), szczepieniach ochronnych (np. przeciw HPV), stosowaniu prezerwatyw oraz ograniczaniu ryzykownych zachowań seksualnych.
Do czynników ryzyka chorób przenoszonych drogą płciową należą: wczesna inicjacja seksualna, częsta zmiana partnerów, brak zabezpieczenia podczas stosunków oraz używanie alkoholu i substancji psychoaktywnych.
Choroby przenoszone drogą płciową mogą być wywoływane przez bakterie (np. rzeżączka, kiła, chlamydioza), wirusy (HIV, HPV, HSV), pierwotniaki (rzęsistkowica) oraz grzyby (drożdżyca).
Niepłodność może mieć charakter pierwotny lub wtórny i dotyczyć zarówno kobiet, jak i mężczyzn; jej przyczynami są m.in. wady anatomiczne, zaburzenia hormonalne, choroby zakaźne oraz niekorzystny styl życia.
Leczenie niepłodności obejmuje metody farmakologiczne, chirurgiczne oraz techniki rozrodu wspomaganego medycznie, takie jak inseminacja i zapłodnienie pozaustrojowe (in vitro).
Ćwiczenia utrwalające
Wróć do polecenia na stronie „Na dobry początek” i dopisz brakujące definicje. Pamiętaj, żeby nie kopiować słownika, ale wyjaśnić każde słowo kluczowe w miarę możliwości swoimi słowami.