Układ rozrodczy
Metody antykoncepcji
Zdefiniujesz pojęcie antykoncepcji i wymienisz jej dwa podstawowe rodzaje.
Określisz, kiedy występują dni płodne i niepłodne w cyklu miesiączkowym.
Przedstawisz metody rozpoznawania dni płodnych.
Opiszesz, jak zapobiegać nieplanowanemu poczęciu metodami naturalnymi.
Płodność, czyli zdolność organizmu do zapoczątkowania ciąży, stanowi naturalną cechę człowieka, nad którą można sprawować świadomą kontrolę. Antykoncepcja obejmuje różnorodne metody i środki służące czasowemu oraz odwracalnemu zapobieganiu zapłodnieniu. Należy ją wyraźnie odróżnić od niepłodności, będącej przejściowym problemem z zajściem w ciążę, oraz bezpłodności, oznaczającej trwałą utratę zdolności rozrodczych. Zrozumienie zasad działania prezerwatyw, tabletek hormonalnych oraz innych form zabezpieczenia pozwala na odpowiedzialne planowanie potomstwa.
Metody sterowania płodnością
Wszelkiego rodzaju działania mające na celu kontrolowanie płodności przez zapobieganie niezaplanowanej ciąży określa się mianem antykoncepcji. Skuteczność różnych metod antykoncepcyjnych opisuje się najczęściej tzw. wskaźnikiemwskaźnikiemPearlaPearla. Określa on, jaki procent badanych kobiet zachodzi w ciążę w ciągu roku, mimo prawidłowego stosowania danej metody antykoncepcyjnej. Wskaźnik ten dla osób podejmujących współżycie seksualne bez stosowania żadnego zabezpieczenia wynosi 85, natomiast wartość przyjmuje jedynie przy pełnej abstynencji seksualnej.
Metody kontroli narodzin mogą mieć charakter antykoncepcji naturalnej lub sztucznej.
Naturalne metody sterowania płodnością
Naturalne metody regulacji poczęć opierają się na znajomości cyklu miesiączkowego, obserwacji zmian zachodzących w organizmie kobiety podczas jego przebiegu oraz podejmowaniu współżycia płciowego jedynie podczas tzw. dni niepłodnych.
Cykl miesiączkowy – dni płodne i niepłodne
Aby określić dni płodne (te, w trakcie których może dojść do zapłodnienia) oraz niepłodne, należy znać dokładnie dzień, w którym dochodzi do owulacji. Uwolniona z pęcherzyka Graafa oocyt II rzędu żyje wprawdzie krótko (12‑14 godzin po owulacji), jednak plemniki mogą przeżyć w drogach rodnych kobiety od 3 do nawet 7 dni. Dlatego przyjmuje się, że faza płodna rozpoczyna się 7 dni przed owulacją, a kończy się ok. 2‑3 dni po owulacji.
Objawy, które świadczą o wystąpieniu fazy owulacyjnej, to przede wszystkim zmiana temperatury ciała, zmiana charakteru śluzu w pochwie, ból owulacyjny oraz zmiany wrażliwości gruczołów sutkowych. Tuż po owulacji można zaobserwować wzrost temperatury ciała o ok. 0,2Indeks górny ooC, a w pochwie pojawia się charakterystyczny przezroczysty, gęsty i rozciągliwy śluz. Dodatkowo część kobiet obserwuje w tym okresie nadwrażliwość piersi na dotyk, która związana jest z podwyższonym poziomem estrogenów. Niektóre kobiety skarżą się również na wyraźny, często silny ból w okolicach jajników, towarzyszący owulacji.
Naturalna antykoncepcja polega na rozpoznawaniu dni płodnych i niepłodnych na podstawie opisanych powyżej symptomów i powstrzymywaniu się od współżycia płciowego podczas fazy płodnej cyklu. W celu wyznaczenia dni płodnych można zastosować metodę Billingsów, która bierze pod uwagę wyłącznie zmiany wyglądu śluzu szyjkowego. Wynikają one ze zmian hormonalnych zachodzących w trakcie cyklu menstruancyjnego. Tuż po miesiączce śluz nie występuje lub jest skąpy i gęsty, co oznacza brak płodności. U części kobiet, które mają bardzo krótkie stadium pęcherzykowe i wczesną owulację, ten etap może nie występować. Początek dni płodnych określa się na podstawie pojawienia śluzu i wyraźnego odczucia mokrości w okolicach intymnych, lub zmiany konsystencji śluzu na rzadszą, przezroczystą, przypominającą konsystencję białka jaja kurzego. Owulacja, a więc szczyt płodności następuje w momencie zmiany charakteru śluzu na bardziej gęsty, lepki i mętny, a okres płodności kończy się 2–3 dni później. Podczas dni niepłodnych po owulacji, śluz również nie występuje lub jest skąpy i gęsty. Aby zmaksymalizować skuteczność tego sposobu antykoncepcji należy dobrze poznać reakcje swojego organizmu i przestrzegać systematyczności w obserwacji, a najlepiej zapisywać zmiany w występowaniu i charakterze śluzu w tabeli. Występowanie dni płodnych można również określać na podstawie regularnych pomiarów temperatury ciała, która również zmienia się w zależności od dnia cyklu. Metoda termiczna opiera się na obserwacji, że po owulacji temperatura ciała wzrasta o około 0,2–0,5°C i utrzymuje się na tym poziomie do momentu wystąpienia menstruacji, co oznacza, że około trzeciego dnia podwyższonej temperatury rozpoczyna się okres niepłodny.
Skuteczność metod naturalnych zależy od regularności cykli i dokładności obserwacji. Współczynnik Pearla wynosi 5‑25.
Istnieją również aplikacje, które ułatwiają monitorowanie przebiegu cyklu. Trzeba jednak pamiętać, że długość poszczególnych faz cyklu miesiączkowego może być zmienna, w zależności od stanu zdrowia kobiety, poziomu hormonów, występowania silnego stresu itp., stąd tego typu antykoncepcja nie zawsze jest w pełni skuteczna.
Stosunek przerywany, polegający na usunięciu prącia z pochwy przed ejakulacją, nie jest uważany za środek zapobiegający zapłodnieniu. Wynika to z obecności niewielkiej ilości plemników w preejakulacie, czyli bezbarwnej wydzielinie wydobywającej się z prącia mężczyzny jeszcze przez właściwą ejakulacją.
Sztuczne metody sterowania płodnością
Sztuczne metody regulacji poczęć mogą przybierać różnorodne formy i można je podzielić na cztery podstawowe grupy: hormonalne, mechaniczne, chemiczne i chirurgiczne.
Antykoncepcja hormonalna
Działanie antykoncepcji hormonalnej związane jest z dostarczaniem do organizmu kobiety sztucznych hormonów – odpowiedników progesteronu i estrogenów. Dzięki temu dochodzi do zahamowania procesu owulacji oraz dodatkowo do zagęszczenia śluzu szyjki macicy, przez co zmniejsza się ruchliwość plemników i możliwość zapłodnienia. Preparaty hormonalne mogą być przyjmowane w różny sposób, przy czym najczęściej stosowane są jedno- lub dwuskładnikowe tabletki, plastry i krążki dopochwowe. Ten typ antykoncepcji charakteryzuje się wysoką skutecznością, jego wskaźnik Pearla waha się w granicach 0,1–0,9.
Preparaty tego typu zawierają dwa syntetyczne hormony płciowe, będące pochodnymi estradiolu oraz progesteronu. Pierwszy z nich hamuje wydzielanie przez przysadkę hormonu folikulotropowego, co uniemożliwia dojrzewanie pęcherzyka Graafa, natomiast drugi zatrzymuje proces owulacji. Dodatkowo, obecne w tabletkach dwuskładnikowych pochodne progesteronu, prowadzą do zagęszczenia śluzu szyjkowego co znacząco ogranicza ruchliwość plemników.
Tabletki jednoskładnikowe określane są czasem jako mikropigułki. Preparaty tego typu zawierają jedynie niskie dawki syntetycznej pochodnej jednego hormonu – progesteronu. Mechanizm ich działania polega przede wszystkim na silnym zagęszczeniu śluzu szyjki macicy, co uniemożliwia wnikanie plemników do dróg rodnych.
Przyjmowanie preparatów, które zawierają syntetyczne pochodne estrogenu i progesteronu (tabletki dwuskładnikowe) najczęściej rozpoczyna się pierwszego dnia cyklu, czyli pierwszego dnia miesiączki. Przyjmuje się je przez 21 dni, po czym następuje przerwa w ich przyjmowaniu, trwająca 7 dni. Podczas tej przerwy występuje krwawienie z odstawienia. 8 dnia rozpoczyna się przyjmowanie tabletek, które znów trwa 21 dni. W przypadku preparatów, które zawierają tylko progesteron (tabletki jednoskładnikowe) sytuacja wygląda nieco inaczej. Podaje się je ciągle – przez 28 dni i nie występują krwawienia z odstawienia.
Leczenie zaburzeń hormonalnych za pomocą syntetycznych hormonów płciowych
Dwuskładnikowe preparaty antykoncepcyjne są wykorzystywane w leczeniu schorzeń, które zwiększają ryzyko wystąpienia nowotworów, np. w leczeniu zespołu policystycznych jajnikówzespołu policystycznych jajników, który może prowadzić do rozwinięcia się raka jajnika i bezpłodności. Tabletki dwuskładnikowe stosowane są również w leczeniu obfitych i bolesnych miesiączek, zespołu napięcia przedmiesiączkowegozespołu napięcia przedmiesiączkowego, zaburzeń cyklu menstruacyjnego czy endometriozyendometriozy.
Antykoncepcja mechaniczna
Ten rodzaj sterowania płodnością określa się czasem jako antykoncepcję barierową. Polega on na wytworzeniu mechanicznej bariery uniemożliwiającej plemnikom dotarcie do komórki jajowej. Podstawową zaletą metod mechanicznych jest to, że nie zakłócają naturalnego cyklu miesiączkowego. Należą do nich:
prezerwatywa,
kapturek dopochwowy i błona dopochwowa,
wkładki domaciczne.
Prezerwatywa jest najczęściej stosowaną mechaniczną metodą antykoncepcji, którą nakłada się na prącie przed stosunkiem płciowym. Jej kluczową zaletą jest to, że – w przeciwieństwie do innych metod – chroni również przed chorobami przenoszonymi drogą płciową (np. kiłą, rzeżączką, a także zakażeniami wirusami HIV i HCV). Wskaźnik Pearla wynosi 7–14.
Błona dopochwowa i kapturek dopochwowy działają na podobnej zasadzie co prezerwatywa. Umieszcza się je przed stosunkiem płciowym głęboko w pochwie, tak aby stanowiły mechaniczną barierę dla plemników, uniemożliwiając im przedostanie się do macicy. Należy pamiętać, że błony i kapturki nie chronią przed chorobami przenoszonymi droga płciową, a ich skuteczność mierzona wskaźnikiem Pearla wynosi od 6 do 20.
Wkładki (spirale) domaciczne mają niewielkie rozmiary, są wykonane z tworzywa sztucznego z dodatkiem miedzi, srebra lub cynku, a czasem również syntetycznego progesteronu (tzw. spirala antykoncepcyjna hormonalna). Wkładkę zakłada i wyjmuje lekarz ginekolog. Raz wprowadzana wkładka działa przez wszystkie dni cyklu miesiączkowego i może spełniać swoje funkcje od 5 do 10 lat. Wskaźnik Pearla dla wkładek domacicznych wynosi od 1 do 2, a przy wkładkach zawierających progesteron spada do ok 0,2.
Antykoncepcja chemiczna
Ten typ antykoncepcji polega na stosowaniu różnorodnych chemicznych środków plemnikobójczych. Ograniczają one ruchliwość plemników i ich żywotność, ale nie prowadzą do uszkodzenia materiału genetycznego. Wadą tego rodzaju antykoncepcji jest możliwość występowania reakcji alergicznych i stosunkowo niska skuteczność (wskaźnik Pearla od 6 do 25). Substancje plemnikobójcze stosowane są często, jako dodatkowy środek zabezpieczający w antykoncepcji mechanicznej (są nimi pokrywane prezerwatywy i kapturki dopochwowe).
Chirurgiczne metody antykoncepcji
Chirurgiczną metodą antykoncepcji u kobiet jest podwiązanie jajowodów, polegające na przerwaniu ich ciągłości. Uniemożliwia to plemnikom dotarcie do komórki jajowej. Jest to najskuteczniejsza metoda zapobiegania ciąży, jednak w większości przypadków niemożliwe jest przywrócenie płodności. W Polsce nie można wykonać tego zabiegu legalnie, za wyjątkiem sytuacji, kiedy ewentualna ciąża stanowiłaby bardzo duże zagrożenie dla życia matki lub gdy istnieje bardzo duże prawdopodobieństwo wystąpienia bardzo ciężkich wad genetycznych u płodu.
W przypadku mężczyzn, analogiczny zabieg, polegający na przerwaniu ciągłości nasieniowodów jest nazywany wazektomią. Również jest to wysoce skuteczna metoda, którą, w przeciwieństwie do poprzedniej, można wykonać legalnie w Polsce. Wazektomia jest odwracalna, ale ponowne odtworzenie ciągłości nasieniowodów jest procesem bardzo skomplikowanym, drogim i niegwarantującym przywrócenia płodności.
Zapoznaj się z symulacją a następnie wykonaj polecenia.
Kliknij tabletki jednoskładnikowe i tabletki dwuskładnikowe i obserwuj różnice w poziomie hormonów między naturalnym cyklem menstruacyjnym a cyklem menstruacyjnym po przyjęciu syntetycznych hormonów płciowych.
Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DABPQOS6V
Na wykresie przedstawiono cykl menstruacyjny i owulacyjny kobiety. Na osi oznaczono cykl 60 dni. Owulacja następuje około 14 dnia cyklu. Tuż przed owulacją poziom estradiolu znacząco wzrasta. Poziom progesteronu jest niski. Po owulacji poziom estradiolu spada poniżej poziomu progesteronu. Następny wzrost estradiolu następuje w cyklu menstruacyjnym między 37 a 40 dniem cyklu, po czym znowu spada. Natomiast poziom progesteronu wzrasta ponownie około 52 dnia cyklu.
Różnica między tabletkami antykoncepcyjnymi jednoskładnikowymi i dwuskładnikowymi jest nastepująca.
Tabletki jednoskładnikowe:
Zawierają wyłącznie progesteron.
Przyjmuje się je przez 28 dni, codziennie, o stałej porze.
Nie wymagają siedmiodniowej przerwy w stosowaniu.
Zatrzymuje krwawienie miesiączkowe.
Nie zwiększają ryzyka zakrzepicy.
Mogą być stosowane przez nastolatki, kobiety karmiące piersią, nałogowe palaczki.
Ich skuteczność wynosi 99%.
Na wykresie dwie proste krzywe. Górna krzywa oznacza progesteron. Progesteron osiąga wysoki poziom między 0 a 5 dniem cyklu i utrzymuje na tym poziomie przez cały czas trwania cyklu. Dolna krzywa to estradiol. Jest na niskim poziomie przez cały czas trwania cyklu.
Tabletki dwuskładnikowe:
Zawierają progesteron i estrogen.
Stosuje się je przez 21 dni, możliwe małe przesunięcie czasowe w porze ich przyjmowania.
Konieczna jest siedmiodniowa przerwa w ich przyjmowaniu.
Występuje krwawienie z odstawienia.
Widoczna poprawa kondycji włosów i skóry.
Zwiększają ryzyko zakrzepicy.
Nie mogą być stosowane przy trombofilii wrodzonej, karmieniu piersią, powyżej 35 roku życia.
Skuteczność to ponad 99%.
Regularne, mniej bolesne miesiączki.
Na wykresie dwie krzywe, które się pokrywają. Zarówno estradiol i progesteron wzrastają w pierwszym okresie cyklu około 3‑4 dnia, utrzymują się na wysokim poziomie do ok 20 dnia cyklu, potem gwałtownie obniżają poziom, wzrastają ponownie około 30 dnia cyklu, utrzymują się na tym poziomie do ok 50 dnia cyklu i ponownie gwałtownie obniżają swój poziom w organizmie kobiety.
Podsumowanie
Antykoncepcja obejmuje różnorodne metody i środki służące czasowemu oraz odwracalnemu zapobieganiu zapłodnieniu.
Wyróżnia się naturalne i sztuczne metody antykoncepcyjne.
Skuteczność metod antykoncepcyjnych określa skala Pearla: im niższa wartość w skali, tym metoda jest bardziej skuteczna.
Do naturalnych metod antykoncepcyjnych należy wyznaczenie dni płodnych i powstrzymanie się w czasie ich trwania od współżycia. Dni płodne wyznacza się na podstawie obserwacji fizjologii kobiety, a dokładniej zmian zachodzących w jej cyklu miesiączkowym. Skuteczność metod naturalnych zależy od regularności cyklu oraz dokładności obserwacji.
Do metod antykoncepcji sztucznej zalicza się: metody hormonalne (tabletki hormonalne), barierowe (prezerwatywa, kapturek i błona dopochwowa, wkładki domaciczne), chemiczne (środki plemnikobójcze) oraz chirurgiczne (podwiązanie jajowodów i wazektomia).
Tabletki hormonalne - poza kontrolą płodności - wykorzystywane są również w leczeniu zaburzeń cyklu miesiączkowego oraz schorzeń, które zwiększają ryzyko wystąpienia nowotworów.
Prezerwatywa chroni przed chorobami przenoszonymi drogą płciową (np. kiłą, rzeżączką, a także zakażeniami wirusami HIV i HCV).
Ćwiczenia uzupełniające
Wróć do polecenia na stronie „Na dobry początek” i dopisz brakujące definicje. Pamiętaj, żeby nie kopiować słownika, ale wyjaśnić każde słowo kluczowe w miarę możliwości swoimi słowami.