Rozwój człowieka

Rozwój osobniczy człowieka, tzw. ontogenezaontogenezaontogeneza obejmuje zmiany zachodzące w organizmie od momentu zapłodnienia komórki jajowej aż do śmierci. W ontogenezie wyróżnia się dwa główne okresy: prenatalny i postnatalny. Rozwój prenatalny zachodzi w organizmie matki podczas ciąży, natomiast rozwój postnatalny rozpoczyna się z chwilą narodzin.

Rozwój prenatalny

Rozwój prenatalny poprzedzony jest zaplemnieniem (wprowadzeniem plemników do dróg rodnych kobiety) oraz kapacytacją (uzdatnianiem) plemników. 

Kapacytacja zachodzi w macicy oraz jajowodach pod pływem śluzu produkowanego przez trzon i szyjkę macicy. Zawarte w nim enzymy hydrolityczne modyfikują strukturę powierzchni błony komórkowej plemników, umożliwiając zajście reakcji akrosomalnej. Kapacytacja wpływa również korzystnie na ruch plemników.  

Zapłodnienie i reakcja korowa 

Aby doszło do zapłodnienia plemnik musi przeniknąć przez wieniec promienistywieniec promienistywieniec promienisty, a następnie osłonkę przejrzystąosłonka przejrzystaosłonkę przejrzystą żeńskiej komórki rozrodczej. Jest to możliwe dzięki reakcji akrosomalnej, która zachodzi po zetknięciu się plemników z oocytem II rzędu. Dochodzi wówczas do uwolnienia z akrosomu enzymów hydrolitycznych (między innymi hialuronidaza i kwaśne fosfatazy), które uszkadzają osłonki oocytu II rzędu umożliwiając plemnikowi wniknięcie do jego wnętrza i zajście procesu zapłodnienia. 

R1MQ2VDLG7SUP

Ilustracja przedstawia etapy reakcji akrosomalnej i korowej. Ukazana jest komórka jajowa, w którą etapami wnika plemnik. Komórka jajowa otoczona jest wieńcem promienistym, w którym znajdują się białka receptorowe. Kolejną warstwą, patrząc do wewnątrz, są osłonki przejrzyste (czyli błona żółtkowa), następną przestrzeń okołożółtkowa i błona komórkowa. W komórce jajowej znajdują się w cytoplazmie liczne ziarna komórkowe. Do komórki jajowej zbliża się plemnik, Jest on zbudowany z główki (w której znajdują się ziarna aksonowe, aktyna, jądro komórkowe i mitochondria) oraz witki. Na początku plemnik wnika w wieniec promienisty, w tym momencie rozpoczyna się reakcja akrosomalna, bowiem uwalniają się z główki plemnika ziarna akrosomowe. Następnie plemnik przenika przez osłonkę przejrzystą do przestrzeni okołożółtkowej. Tam dochodzi do fuzji błon i reakcji komorowej. Podczas reakcji akrosomalnej plemnik uwalnia z akrosomu enzymy trawiące.

Połączenie plemnika z oocytem II rzędu nosi nazwę zapłodnienia. Wniknięcie główki plemnika do wnętrza oocytu II rzędu jest sygnałem do zakończenia drugiego podziału mejotycznego. Powstaje wówczas komórka jajowa oraz drugie ciałko kierunkowe. 

R17bGXwLrXAa1

Zdjęcie spod mikroskopu przedstawia komórkę jajową po zapłodnieniu. Komórka jajowa na fotografii ma wygląd koła z czarną obwódką. W jej środku znajdują się liczne brązowe i czarne punkty oraz dwa większe okręgi połączone ze sobą. Komórkę okala dodatkowa warstwa podobna do substancji, która ją wypełnia.

Po wniknięciu pierwszego plemnika do oocytu II rzędu dochodzi do reakcji korowejreakcja korowareakcji korowej, podczas której uwolnione z ziaren korowych w gamecie żeńskiej enzymy modyfikują jej powierzchnię. W rezultacie wytworzona zostaje błona zapłodnieniowa, która stanowi nieprzepuszczalną barierę, zapobiegającą wnikaniu kolejnych plemników, czyli polispermii.

Etapy rozwoju prenatalnego

Rozwój prenatalny przebiega w organizmie kobiety. Składają się na niego dwa okresy: 

• okres zarodkowy – od zapłodnienia do 8 tygodnia życia (rozwijający się nowy organizm nazywa się zarodkiem);

• okres płodowy – od 9 do 40 tygodnia życia (od 9 tygodnia rozwijający się organizm, coraz bardziej przypominający swoim wyglądem istotę ludzką, nosi nazwę płodu).

Okres zarodkowy

W okresie zarodkowym zachodzą ważne procesy rozwojowe:

• bruzdkowanie,

• gastrulacja, 

• organogeneza

Bruzdkowanie jest pierwszym etapem życia zarodkowego. Rozpoczyna się pierwszym podziałem zygoty, około 30 do 36 godzin po zapłodnieniu. Komórki powstałe po podziale zygoty nazywane są blastomerami. Zarodek zbudowany z 12‑16 blastomerów ma formę grudki i nazywany jest moruląmorulamorulą. W dalszym etapie blastomery rozsuwają się, a zarodek przyjmuje formę pęcherzyka, z jamą w środku. Jest to blastocysta, która przesuwa się przez jajowód i dociera do macicy, gdzie ok. 6. lub 7. dnia od zapłodnienia następuje implantacja zarodka w błonie śluzowej macicy. 

Więcej informacji na temat bruzdkowania znajdziesz w e‑materiale pt. „Bruzdkowanie i implantacja zarodka ludzkiego”DUJaMHgWO„Bruzdkowanie i implantacja zarodka ludzkiego”.

R1FH46SCDcOjx

Schemat przedstawia morule. Ma ona formę kuli wypełnionej przez mniejsze, również koliste komórki.

R15U90Wlb009i

Zdjęcie przedstawia morulę w powiększeniu mikroskopowym. W jej budowie możemy wyróżnić osłonkę przejrzystą, która otacza kilka mniejszych, kulistych komórek.

R14TT72OU37RG

Ilustracja przedstawia schematy blastocysty. Węzeł zarodkowy tworzy grupa eliptycznych komórek wewnątrz blastocysty. Znajduje się on na jednym biegunie, natomiast komórki zewnętrzne, czyli komórki trofoblastu, są spłaszczone i tworzą nabłonkową ścianę blastocysty. Jama blastocysty to natomiast przestrzeń pomiędzy trofoblastami a węzłem zarodkowym.

Ilustracja przedstawia schematy blastocysty. Węzeł zarodkowy tworzy grupa eliptycznych komórek wewnątrz blastocysty. Znajduje się on na jednym biegunie, natomiast komórki zewnętrzne, czyli komórki trofoblastu, są spłaszczone i tworzą nabłonkową ścianę blastocysty. Jama blastocysty to natomiast przestrzeń pomiędzy trofoblastami a węzłem zarodkowym.

R1GZXKDUV19HN

Ilustracja przedstawia blastocystę myszy w powiększeniu. W jej budowie możemy wyróżnić lekko wklęsłą jamę blastocysty, pojedynczy pierścień trofoblastu oraz węzeł zarodkowy, znajdujący się na południowym biegunie struktury.

Kolejnym etapem rozwoju zarodka jest gastrulacja, która prowadzi do powstania trzech listków zarodkowych (pierwotnych tkanek): ektodermy, endodermy i mezodermy. Z tkanek pierwotnych powstają pierwotne narządy zarodka, takie jak cewka nerwowa i prajelito. 

O gastrulacji przeczytasz więcej w e‑materiale pt. „Przebieg i znaczenie gastrulacji w rozwoju zarodkowym człowieka”PbbPOMKjw„Przebieg i znaczenie gastrulacji w rozwoju zarodkowym człowieka”. 

Ostatnim etapem rozwoju zarodkowego jest organogeneza, podczas której pierwotne narządy zarodkowe zostają zastąpione narządami ostatecznymi.  Więcej na temat tego procesu przeczytasz w e‑materiale pt. Główne etapy organogenezy człowieka.

Okres płodowy

Okres płodowy rozpoczyna się wraz z nadejściem 9 tygodnia życia wewnątrzmacicznego i trwa do końca ciąży. Na początku tego okresu płód ma około 33 mm długości. W okresie płodowym dochodzi do dojrzewania i rozwoju narządów powstałych podczas organogenezy w okresie zarodkowym.

Błony płodowe i ich znaczenie

Rozwój organizmu w okresie prenatalnym związany jest z obecnością błon płodowych, których rozwój rozpoczyna się 7 dnia po zapłodnieniu. Błony płodowe zapewniają zarodkowi swobodne, wodne środowisko rozwoju, chroniące przed wysychaniem i urazami, a także pośredniczą w pobieraniu substancji odżywczych z organizmu matki lub żółtka, wymianie gazowej i usuwaniu wydalin. 

Wyróżnia się cztery błony płodowe: kosmówkę, owodnię, omocznię i pęcherzyk żółtkowy.

Pępowina i łożysko

Łożysko

Łożysko

Łożysko jest przejściowym narządem stanowiącym pomost między organizmem matki i dziecka. Składa się z dwóch części: matczynej - zmodyfikowanej błony śluzowej macicy i płodowej - utworzonej z kosmówki. Do łożyska krew dopływa przez tętnice maciczne, które wnikają do macicy i jako tętnice maciczno‑łożyskowe dostarczają krew do przestrzeni międzykosmówkowych. Dzięki różnicy ciśnień krew ta przepływa w odpowiednim kierunku i umożliwia wymianę substancji między krwią matki a krwią płodu. Z łożyska przez żyłę pępkową (w pępowinie) natlenowana krew dostaje się do płodu, a następnie tętnice pępkowe odprowadzają krew odtlenowaną z powrotem do łożyska. Krew w łożysku wymieniana jest 3 do 4 razy na minutę. Z łożyska odprowadzają ją żyły maciczne.

RIylWMiCzHWLT1

Schemat przedstawia fragment łożyska – kosmek kosmówki z układem tętniczo włosowato żylnym. Po prawej stronie schematu widoczne jest łożysko. Z jego lewej strony odchodzi pępowina. Powyżej pępowiny jest zaznaczony niebieski obszar - wody płodowe. Numerem dwa są oznaczone naczynia pępkowe. Są to naczynia krwionośne przedstawione jako kanały koloru niebieskiego i czerwonego w postaci rozgałęzień wnikających w głąb łożyska. Od łożyska w prawą stronę odchodzą żyły i tętnice maciczne. Żyły są oznaczone kolorem niebieskim. Na nich są niebieskie strzałki odchodzące od łożyska, z kolei czerwone tętnice mają strzałki dochodzące do łożyska - są one oznaczone numerem trzy. Numerem cztery na powierzchni łożyska zaznaczona jest zatoka wypełniona krwią matki. Na prawym skraju schematu numerem pięć oznaczony jest czerwony obszar – macica. Pomiędzy łożyskiem, a macicą znajduje się obszar zwany częścią matczyną łożyska. Na jego powierzchni są żyły i tętnice. Do kosmków kosmówki dochodzą zaznaczone na niebiesko tętnice pępkowe z numerem siedem znajdujące się wewnątrz pępowiny. W odwrotną stronę przebiega żyła pępkowa, oznaczona ósemką. W stronę lewą od łożyska odchodzi pępowina. Zaznaczona jest ona na kolor żółty i ma numer dziesięć. Jej obie granice to owodnie - są zaznaczone na kolor niebieski z numerem dziewięć. Żółty obszar, wewnętrzna warstwa łożyska łącząca się z pępowiną to kosmówka.

Schemat przedstawia fragment łożyska – kosmek kosmówki z układem tętniczo włosowato żylnym. Po prawej stronie schematu widoczne jest łożysko. Z jego lewej strony odchodzi pępowina. Powyżej pępowiny jest zaznaczony niebieski obszar - wody płodowe. Numerem dwa są oznaczone naczynia pępkowe. Są to naczynia krwionośne przedstawione jako kanały koloru niebieskiego i czerwonego w postaci rozgałęzień wnikających w głąb łożyska. Od łożyska w prawą stronę odchodzą żyły i tętnice maciczne. Żyły są oznaczone kolorem niebieskim. Na nich są niebieskie strzałki odchodzące od łożyska, z kolei czerwone tętnice mają strzałki dochodzące do łożyska - są one oznaczone numerem trzy. Numerem cztery na powierzchni łożyska zaznaczona jest zatoka wypełniona krwią matki. Na prawym skraju schematu numerem pięć oznaczony jest czerwony obszar – macica. Pomiędzy łożyskiem, a macicą znajduje się obszar zwany częścią matczyną łożyska. Na jego powierzchni są żyły i tętnice. Do kosmków kosmówki dochodzą zaznaczone na niebiesko tętnice pępkowe z numerem siedem znajdujące się wewnątrz pępowiny. W odwrotną stronę przebiega żyła pępkowa, oznaczona ósemką. W stronę lewą od łożyska odchodzi pępowina. Zaznaczona jest ona na kolor żółty i ma numer dziesięć. Jej obie granice to owodnie - są zaznaczone na kolor niebieski z numerem dziewięć. Żółty obszar, wewnętrzna warstwa łożyska łącząca się z pępowiną to kosmówka.

Przez łożysko do organizmu płodu przenikają również niebezpieczne dla jego zdrowia i życia substancje (alkohol, nikotyna, kofeina, leki, narkotyki), bakterie i wirusy (np. ospy, różyczki, HIV), a także elementy morfotyczne krwi (może dojść do konfliktu serologicznego).

Łożysko pełni ponadto funkcję narządu hormonalnego, którego hormony odpowiadają za utrzymanie ciąży, wpływają na wzrost i rozwój płodu oraz współuczestniczą w wyzwalaniu akcji porodowej.

Rnvtv52GdOaDO

Ilustracja przedstawia podłużny test ciążowy. jest w nim prostokątne okienko. Po jednej stronie okienka jest litera T, po drugiej C. W okienku są równoległe do siebie dwie czerwone kreski.

Do hormonów wydzielanych przez łożysko należą:

• gonadotropina kosmówkowa (hCG) – hormon wykorzystywany do monitorowania przebiegu ciąży, wpływa na wiele procesów m.in.: tworzenie kosmówki, implantację zarodka i hamowanie zanikania ciałka żółtego;

• progesteron - chroni ciążę przez utrzymywanie mięśnia macicy w rozkurczu (tzw. blok progesteronowy), utrzymuje błonę śluzową macicy w stanie fizjologicznej aktywności niezbędnej do utrzymania ciąży. Wydzielanie progesteronu przez łożysko stopniowo rośnie, a w 3 miesiącu jest już ono głównym dostarczycielem tego hormonu (w tym czasie ciałko żółte zanika). 

• estrogeny – wpływają na aktywność fizjologiczną błony śluzowej macicy, regulują syntezę progesteronu oraz zwiększają wrażliwość macicy na oksytocynę (oksytocyna reguluje akcję porodową, pobudza skurcze macicy, po porodzie stymuluje laktację);

• relaksyna – zmniejsza kurczliwość macicy.

Pępowina

Pępowina

Płód łączy się z łożyskiem za pośrednictwem pępowiny (sznura pępowinowego), długości ok. 50 do 70 cm, powstałej ze szczątkowej błony płodowej – omoczni. Znajdują się tu trzy naczynia krwionośne: dwie tętnice pępkowe, idące od płodu do łożyska (transportują krew odtlenowaną), i jedna żyła pępkowa, która biegnie od łożyska do płodu (transportuje krew utlenowaną).

Pępowina stanowi jedyną drogę oddechowo‑odżywczą, ponieważ zarodek jest zanurzony w płynie owodniowym i nie może oddychać ani jeść. Wymiana gazowa i odżywianie zachodzą przez naczynia krwionośne łożyska, które w związku z tym jest bardzo dobrze unaczynione. Krew ciężarnej i płodu nie miesza się – istnieje tzw. bariera łożyskowa, która jednocześnie nie przeszkadza w wymianie gazowej, substancji odżywczych, wody oraz produktów przemiany materii.

Ciąża, poród i połóg

Przebieg ciąży

Ciąża to stan fizjologiczny większości samic ssaków, podczas którego w macicy rozwija się nowy organizm. Podczas ciąży:

• zapłodniona komórka jajowa zagnieżdża się w błonie śluzowej macicy,

• nowy organizm przechodzi rozwój prenatalny (zarodkowy i płodowy),

• płód wydalany jest z organizmu matki podczas porodu.

U człowieka ciąża trwa około 40 tygodni (czyli ok. 280 dni), licząc od pierwszego dnia ostatniej miesiączki. W przebiegu ciąży wyróżnia się trzy etapy, nazywane trymestrami.

• I trymestr (1–13 tydzień) - czas formowania się najważniejszych narządów 

• II trymestr (14–27 tydzień) - okres intensywnego wzrostu płodu

• III trymestr (28 tydzień do porodu) - przygotowanie organizmu dziecka do życia poza organizmem matki i znaczny przyrost jego masy.

Dla zainteresowanych

Trymestr ciąży – zmiany fizjologiczne u ciężarnej	Wiek nowego organizmu	Długość i waga nowego organizmu	Zmiany zachodzące w rozwoju nowego organizmu
I trymestr Powiększenie i bolesność sutków; senność; często nudności i wymioty.	30‑36 godz.	0,15 mm 0,0004 g	Zapłodniona komórka w jajowodzie ulega podziałowi. RfOSLrIzZluBc Rysunek przedstawia komórkę w trakcie podziału. Otoczona jest błoną. Kształtem przypomina złożoną z dwóch połówek brzoskwinię. Widoczne są dwa jądra dwóch komórek.
	3–4 dzień	0,15–0,2 mm	Kolejne mitotyczne podziały zygoty, jej wędrówka przez jajowód. Zygota w stadium 4 blastomerów: RvHHF96VRB5QN Rysunek przedstawia komórkę w trakcie podziału na cztery. Otoczona jest błoną. Kształtem przypomina złożoną z czterech ćwiartek brzoskwinię. Widoczne są dwa jądra dwóch komórek z przodu. Zygota w stadium 8 blastomerów: RQl3uI68XLDFX Rysunek przedstawia komórkę w trakcie podziału na osiem. Otoczona jest błoną. Widocznych jest sześć jąder komórek. Zygota w stadium moruli: Rbx5LJcFljLRb Rysunek przedstawia komórkę w trakcie podziału na bardzo wiele komórek, które stanowią zlepek. Otoczona jest błoną. Widocznych jest bardzo wiele jąder komórek.
	5 dzień	0,15–0,2 mm	Ok. 100‑komórkowy zarodek opuszcza jajowód i dostaje się do macicy.
	6 dzień	0,15–0,2 mm	Powstaje blastocysta, która następnie ulegnie implantacji w ścianie macicy. RKawXvt8p8mOJ Rysunek przedstawia przekrój poprzeczny przez kulistą formę. Składa się ona z wielu drobnych komórek, w których widoczne są jądra komórkowe. Przekrój ma kształt półksiężyca.
	9–12 dzień	0,15–0,2 mm	Implantacja zarodka w ścianie macicy. Początek procesu gastrulacji - tworzenia się trzech listków zarodkowych: ektodermy, endodermy i mezodermy. Z zewnętrznych komórek powstają błony płodowe, łożysko i pępowina, a z centralnych formuje się ciało zarodka. RjLF77CkF0zka Rysunek przedstawia przekrój poprzeczny przez kulistą formę. Składa się ona z wielu drobnych komórek, w których widoczne są jądra komórkowe. Przekrój ma kształt półksiężyca. Po przeciwległej stronie znajduje się mniejsza forma o kształcie eliptycznym.
	2 tydzień	0,2 mm	Z listków zarodkowych różnicują się tkanki i narządy. RT6U67XokiXd4 Ilustracja przedstawia wygląd zarodka człowieka w dwa tygodnie po zapłodnieniu. Zarodek ma kształt obły, podłużny, zakończony jest ogonkiem.
	3 tydzień	1,5–2,5 mm	Formuje się cewa nerwowa, z której powstaną mózg i rdzeń kręgowy. Powstają zawiązki kręgów. R1OAWg6ju3AYp Ilustracja przedstawia wygląd zarodka człowieka w trzecim tygodniu po zapłodnieniu. Zarodek ma kształt obły, podłużny, zakończony jest ogonkiem. Formuje się cewka nerwowa.
	4 tydzień	2–3,5 mm	Pojawiają się zawiązki ramion i nóg, a także wątroby, trzustki, tchawicy i płuc. Serce zaczyna bić. Pojawiają się trzy pierwotne pęcherzyki mózgowe oraz zawiązki oczu i uszu. Zarodek ma ogon, który stopniowo będzie zanikał.
	5 tydzień	5 mm	Na końcach kończyn pojawiają się „płetwy” – przyszłe dłonie i stopy. Rozwijają się nerki i mózg. ROUp0FpgFA9Zn Ilustracja przedstawia zarodek ludzki w pięć tygodni po zapłodnieniu. Widoczna jest cewka nerwowa, zaczątek mózgu, serce i oczy. Na końcach kończyn pojawiają się „płetwy” – przyszłe dłonie i stopy. Rozwijają się nerki.
	6 tydzień	10–15 mm	Zaczynają się rozwijać oczy i uszy. Tworzy się układ pokarmowy oraz chrzęstny szkielet (kręgosłup ma grubość szpilki, a żebra – włosa). R1GDU3fwW1rZo Ilustracja przedstawia zarodek ludzki w sześć tygodni po zapłodnieniu. Widoczna jest cewka nerwowa, mózg i serce. Zaczynają się rozwijać oczy i uszy. Tworzy się układ pokarmowy oraz chrzęstny szkielet (kręgosłup ma grubość szpilki, a żebra – włosa).
	7 tydzień	20 mm	Wydłużają się kończyny, głowa ma długość równą połowie długości ciała, zarysowuje się twarz. Zarodek różnicuje się zgodnie z kierunkiem genetycznie zdeterminowanym przy zapłodnieniu. R315qAF3FaHNn Ilustracja przedstawia zarodek ludzki w siedem tygodni po zapłodnieniu. Ma już 20 mm. Wydłużają się kończyny, głowa ma długość równą połowie długości ciała, zarysowuje się twarz. Zarodek różnicuje się zgodnie z kierunkiem genetycznie zdeterminowanym przy zapłodnieniu.
	8 tydzień	30 mm	Większość narządów jest już wykształcona (minęło niebezpieczeństwo powstania wad rozwojowych). Zarodek pokrywa się meszkiem płodowym (tzw. postać lanugo), zanikają ogon i błony między palcami, wątroba zaczyna produkować erytrocyty, rozpoczyna się kostnienie szkieletu. Zarodek wykonuje już pierwsze ruchy. Rgx7vqoH23vC4 Ilustracja przedstawia zarodek ludzki w ósmym tygodniu po zapłodnieniu. Ma już 30 mm. Większość narządów jest już wykształcona (minęło niebezpieczeństwo powstania wad rozwojowych). Zarodek pokrywa się meszkiem płodowym (tzw. postać lanugo), zanikają ogon i błony między palcami, wątroba zaczyna produkować erytrocyty, rozpoczyna się kostnienie szkieletu. Zarodek wykonuje już pierwsze ruchy.
II trymestr Ciężarna odczuwa ruchy płodu; jej waga przyrasta.	3 miesiąc	6 cm 8–10 g	Jelita przesuwają się z pępowiny do brzucha płodu, pracują nerki. Płód rusza rękami i ustami. Na podstawie badania USG można określić płeć płodu oraz sprawdzić, czy jego rozwój jest prawidłowy (np. wykluczyć występowanie wad genetycznych). Do erytropoezy włącza się śledziona.
	4 miesiąc	10–15 cm 120 g	Rozwijają się cechy płciowe, serce pracuje z szybkością 120–160 uderzeń na minutę.
	5 miesiąc	23–25 cm 280–400 g	Płód reaguje na dźwięki i zaczyna ćwiczyć odruch ssania (ssie swój kciuk). Pojawiają się u niego włosy, rzęsy i brwi. Jego skórę pokrywa maź płodowa, która chroni przed macerującym działaniem płynu owodniowego. Można zaobserwować regularny układ dnia płodu (porę spania i porę wzmożonej ruchliwości).
	6 miesiąc	30–35 cm 650 g	Płód zamyka i otwiera oczy. Pęcherzyki płucne rozpoczynają wydzielanie surfaktantu. W układzie nerwowym pojawia się osłonka mielinowa. Rozrastają się narządy wewnętrzne (głównie serce i wątroba). W tkance podskórnej formuje się brunatna tkanka tłuszczowa.
III trymestr Możliwość wystąpienia u ciężarnej opuchlizny i żylaków; często odczuwa ona ucisk na pęcherz; jej waga nadal przyrasta.	7 miesiąc	40–45 cm 1,3‑1,6 kg	Kształty płodu zaokrąglają się. Zachodzi intensywny rozwój mózgu. REQ7kfIwqxCMi Ilustracja przedstawia dziecko w siódmym miesiącu ciąży. Ma 40–45 cm długości i waży 1,3‑1,6 kg. Posiada tułów, ręce, nogi, jedynie jego głowa jest nieproporcjonalnie duża w stosunku do reszty ciała.
	8 miesiąc	45–50 cm 2,5 kg	Intensywnie rozwija się podskórna tkanka tłuszczowa, która chroni płód przed utratą ciepła. Szybko rozwija się układ oddechowy. Płód w związku z brakiem miejsca przyjmuje pozycję embrionalną (pochylona głowa, zgięte kończyny przyciśnięte do tułowia). R9cKvIMDFnLrM Ilustracja przedstawia dziecko w ósmym miesiącu ciąży. Ma 45–50 cm długości i waży 2,5 kg. Posiada tułów, ręce, nogi, głowa zaczyna przybierać normalne proporcje. Jest już prawie gotowe do porodu.
	9 miesiąc	50 3,4 kg	Tęczówka oka ma zabarwienie niebieskie. Łożysko pracuje z maksymalną wydajnością (70% przenoszonych przez nie składników odżywczych trafia do mózgu). W jelicie nagromadzona jest smółka. Płód przyjmuje pozycję główkową - jest gotowy do porodu. Rg5ldeMLvas0i Ilustracja przedstawia dziecko w dziewiątym miesiącu ciąży. Ma ok. 50 cm długości i waży ok. 3 kg. Posiada tułów, ręce, nogi i normalnej wielkości głowę. Jest gotowe do opuszczenia łona matki.

Poród

Ciąża kończy się porodem, czyli wydaleniem zdolnego do życia płodu z macicy przez kanał rodny na zewnątrz organizmu matki. Wydalenie płodu przed osiągnięciem przez niego dojrzałości (przed 22. tygodniem ciąży) nazywamy poronieniem. 

RTsLqPIOYzCOK

Zdjęcie przedstawia noworodka umieszczonego w inkubatorze. Inkubator po lewej i prawej stronie - na wysokości głowy dziecka - ma owalne otwory. Noworodek ma okrytą główkę i resztę ciała. Spokojnie śpi.

Spośród czynników wpływających na rozpoczęcie porodu duże znaczenie mają czynniki mechaniczne, czyli rozciąganie macicy przez duży płód i uciskanie jej szyjki. W okresie okołoporodowym spada też wydzielanie progesteronu i wzmaga się synteza estrogenów, które z kolei wpływają na wzrost stężenia oksytocyny - hormonu pobudzającej macicę do skurczów. Skurcze odczuwane są jako bóle i świadczą o rozpoczęciu porodu. 

W przebiegu porodu wyróżnia się trzy fazy: rozwierania, wypierania i łożyskową. 

Galeria przedstawiająca fazy porodu:

R1AcC0pSBtrKI

Ilustracja przedstawia ułożenie dziecka głową w dół w macicy. Macica jest wydłużona, owalna, w jej górnej części znajduje się łożysko (ponieważ dziecko jest ułożone głową w dół, więc dotyka łożyska stopami). Płód z łożyskiem łączy pępowina. Wylot z macicy to szyjka macicy. Dziecko ma w jej pobliżu głowę.

RWbnzvowDIhVz

Ilustracja przedstawia kolejny etap porodu. Głowa dziecka przechodzi przez szyjkę macicy - szyjka rozszerza się.

RNh29CPiGGEq7

Ilustracja przedstawia macicę po porodzie. Łożysko odkleja się od macicy i wraz z pępowiną zostaje wydalone.

Gdy poród siłami natury jest niemożliwy lub zagraża życiu i zdrowiu matki bądź dziecka przeprowadza się cesarskie cięcie. Jest to operacja chirurgiczna, która polega na wydobyciu dziecka z macicy poprzez nacięcie powłok brzusznych oraz samej macicy. 

Do głównych wskazań do wykonania cesarskiego cięcia należą:

• nieprawidłowe ułożenie dziecka (położenie pośladkowe lub poprzeczne)

• pęknięcie pęcherza płodowego, odklejenie lub nieprawidłowe położenie łożyska

R1F8StSSzGbNU

Ilustracja przedstawia poród poprzez cesarskie cięcie. Na sylwetce kobiety pokazano miejsce rozcięcia brzucha - rozcięte zostają powłoki brzuszne w dolnej części brzucha oraz macica. Dziecko wyjmuje się na zewnątrz.

Połóg i laktacja

Po porodzie organizm matki potrzebuje ok. 2 miesięcy, aby się zregenerować. Okres ten nazywamy połogiem. Macica w tym czasie kurczy się i osiąga taką wielkość, jaką miała przed ciążą, a jajniki zaczynają ponownie pełnić swoją funkcję, przygotowując się do kolejnej ciąży (u kobiet karmiących piersią proces ten może ulec opóźnieniu).

Pod koniec ciąży i w pierwszej, drugiej dobie połogu z gruczołów mlekowych w piersiach matki wydzielane są niewielkie ilości siary (młodziwa): żółtego, gęstego płynu, który stanowi pierwszy pokarm noworodka. Siara zawiera znaczne ilości białek i ciał odpornościowych chroniących dziecko przed infekcjami. Po 48 godzinach od zakończenia porodu wzrasta aktywność gruczołów i rozpoczyna się laktacja, czyli proces wydzielania mleka.

Laktacja jest kontrolowana przez hormony i układ nerwowy. Już podczas ciąży, pod wpływem estrogenów, w piersiach rozwijają się przewody wyprowadzające, natomiast progesteron stymuluje wzrost pęcherzyków wydzielających mleko. Sama produkcja mleka, czyli laktacja, zachodzi pod wpływem prolaktynyprolaktynaprolaktyny, a jego wydzielanie pod wpływem oksytocyny, która obkurcza ściany przewodów wyprowadzających mleko. Laktację podtrzymuje i reguluje ssanie piersi przez dziecko – jeśli jest ono rzadko przystawiane do piersi, to laktacja stopniowo zanika.

Mniej więcej po 6 miesiącach po urodzeniu dziecka wszystkie funkcje w organizmie kobiety wracają do stanu sprzed ciąży.

Higiena ciąży 

Wiele czynników środowiskowych niekorzystnie oddziałuje na organizm ludzki. Czynniki te są szczególnie szkodliwe dla rozwijającego się zarodka i płodu. Zarówno zachowanie ciężarnych, jak i osób z ich najbliższego otoczenia może ograniczać zagrożenia powodowane przez te czynniki. 

R1NOfouf3CIDM1

Fotografia przedstawia kobietę w zaawansowanej ciąży. Jest ustawiona profilem, ma duży brzuch, spięte w kok włosy i niebieską bluzkę.

Budowanie dobrych nawyków przez przyszłą mamę powinno opierać się na następujących zasadach:   

• unikanie wysokoprzetworzonej żywności oraz napojów gazowanych;

• suplmentacja kwasem foliowym, którego niedobory mogą skutkować nieprawidłowym rozwojem układu nerwowego dziecka;

• suplementacja składnikami mineralnymi, m.in. wapniem, fosforem, żelazem i jodem; 

• unikanie przeciążeń i przemęczenia;

• zapewnienie dostatecznej ilości ruchu: spacery na świeżym powietrzu, lekkie ćwiczenia gimnastyczne (zalecane są odpowiednie ćwiczenia mięśni brzucha, przygotowujące ciężarną do jak najlepszego porodu siłami natury, ograniczające problemy z kręgosłupem, mdłości i obrzęki kończyn dolnych);

• zapewnienie odpowiedniej długości snu (od 8 do 10 godzin);

• dbanie o higienę ciała;

• pielęgnowanie piersi i hartowanie brodawek sutkowych;

• regularne wizyty u stomatologa;

• unikanie hałasu, zanieczyszczeń oraz źródeł promieniowania radioaktywnego;

• ograniczenie spożywania kawy i mocnej herbaty,

• wyeliminowanie alkoholu, papierosów i innych używek.

Brak właściwej higieny ciąży prowadzi do zaburzeń rozwoju płodu i powstania u niego wad narządowych. Na świecie wady wrodzone stwierdza się u 3 na 100 noworodków. Są to choroby związane z nieprawidłowościami w budowie lub zaburzonymi czynnościami życiowymi, które powstały na etapie zapłodnienia bądź w późniejszych okresach rozwoju zarodkowego i płodowego.

Przyczyną wad wrodzonych mogą być czynniki wewnętrzne oraz zewnętrzne (środowiskowe). 

Dla zainteresowanych

Alkohol

Alkohol

Alkohol jest przyczyną niskiej wagi urodzeniowej oraz uszkodzeń i deformacji. Takie dzieci są też często niepełnosprawne intelektualnie. Wszystkie te zmiany składają się na tzw. zespół alkoholowy płodu. Picie alkoholu w ciąży może powodować:

• zwiększenie ryzyka poronienia oraz porodu przedwczesnego, ryzyko komplikacji porodowych;

• zaburzenia w rozwoju mózgu płodu i układu nerwowego, osłabienie rozwoju komórek płodu;

• uszkodzenie mięśni, skóry, gruczołów, kości i zębów, osłabienie rozwoju płuc;

• zaburzenia rozwoju wzrostu, zaburzenia emocjonalne, zaburzenia mowy;

• zespół nadpobudliwości psychoruchowej;

• wady nerek, problemy ze słuchem i wzrokiem.

Nie można określić, jaka dawka wypitego alkoholu w ciąży może być już szkodliwa dla dziecka, zatem przez cały czas jej trwania należy całkowicie powstrzymać się od spożywania alkoholu.

R8vtmuqiHtoKf1

Ilustracja przedstawia twarz dziecka. Zaznaczono na niej cechy wyglądu, na które wpływ ma alkohol. Należą do nich: zniekształcenie małżowin usznych, płaska nasada nosa, krótka szpara oczna, zmarszczka nakątna (znajduje się w górnej części nosa), krótki nos, brak lub niewyraźna rynienka nosowa (znajduje się między nosem a ustami), wąska górna warga, mała żuchwa, zakrzywiony piąty palec w dłoni tak zwana klinodaktylia.

Papierosy

Papierosy

Zagrożenie występuje również w przypadku palenia papierosów przez ciężarną – dziecko jest wówczas źle dotlenione i rozwija się gorzej. Potwierdzono przypadki wodogłowia, niskiej wagi urodzeniowej dziecka i opóźnionego rozwoju spowodowane używaniem nikotyny w czasie ciąży. Szkodliwe dla dziecka jest zarówno czynne, jak i bierne palenie przez kobietę w ciąży. Nikotyna, tlenek węgla oraz inne substancje zawarte w papierosach, wraz z obiegiem krwi, dostają się prosto do organizmu płodu. Skutki palenia papierosów w ciąży to m.in.:

• niedotlenienie kobiety w ciąży i płodu;

• przyspieszenie akcji serca dziecka;

• większe prawdopodobieństwo wystąpienia powikłań w przebiegu ciąży;

• większe prawdopodobieństwo wystąpienia u dziecka problemów z układem oddechowym, zwiększone ryzyko rozwoju wad płodu.

Nie ma określonej „bezpiecznej” dawki nikotyny i innych substancji szkodliwych zawartych w papierosach. Z tej przyczyny nie należy palić wcale!

Badania prenatalne

Do oceny stanu płodu, jego prawidłowego rozwoju i wykrycia wad rozwojowych służą badania prenatalne (diagnostyka prenatalna), przeprowadzane w pierwszym trymestrze.

Rodzaje badań prenatalnych

Badania prenatalne w kierunku często występujących wad rozwojowych i nieprawidłowości genetycznych mogą mieć charakter nieinwazyjny lub inwazyjny. 

Metody nieinwazyjne nie ingerują bezpośrednio w środowisko płodu, a zatem nie wiążą się z ryzykiem powikłań w przebiegu ciąży. Stosuje się je u wszystkich kobiet ciężarnych, niezależnie od wieku. Należą do nich: badanie USG, oraz testy biochemiczne i badania genetyczne z krwi matczynej.

Badanie ultrasonograficzne (USG)

Badanie ultrasonograficzne (USG)

Za pomocą obrazowania ultrasonograficznego lekarz ocenia wszystkie narządy płodu, zwracając szczególną uwagę na pracę serca; określa lokalizację łożyska, ilość płynu owodniowego, wykonuje pomiary ciała. Badanie USG pozwala również wykryć wady genetyczne. USG wykonane po 20 tygodniu życia płodowego może ujawnić wrodzone wady serca. Obecnie coraz częściej stosuje się badania USG wykonywane metodą 3D (trójwymiarową) i 4D (czterowymiarową) – techniki te pozwalają na dokładniejszą ocenę budowy organów płodu i na śledzenie jego ruchów.

R146G2nZYAn8K

Zdjęcie przedstawia obraz ultrasonograficzny płodu. Widoczny jest prawy profil ciała - głowa z zarysem czoła, nosa, ust, brody oraz widać tułów.

Testy biochemiczne

Testy biochemiczne

Do testów biochemicznych wykorzystuje się surowicę krwi matki. Badania te określają poziom stężenia markerów biochemicznych, takich jak hormony i białka ciążowe, na podstawie których można ocenić ryzyko chorób genetycznych oraz schorzeń metabolicznych. Testy biochemiczne nie dają jednak stuprocentowej odpowiedzi, czy płód jest zdrowy, czy chory – ich wynik pozwala jedynie na ocenę ryzyka wystąpienia nieprawidłowości w rozwoju płodu i może stanowić wskazanie do badań inwazyjnych.

Badanie DNA komórek pochodzenia płodowego obecnych w krążeniu matczynym

Badanie DNA komórek pochodzenia płodowego obecnych w krążeniu matczynym

Kiedy wyniki badań przesiewowych są niepokojące, a jednocześnie istnieją przeciwwskazania do badań inwazyjnych, lekarz ginekolog zaleca wykonanie innych testów, m.in. ocenę DNA komórek pochodzenia płodowego obecnych w krążeniu matczynym. Metoda ta polega na wyizolowaniu komórek płodu, które przeniknęły przez łożysko do krwi matki, a następnie poddaniu ich analizie. Komórek tych jest bardzo mało, jednak mogą być hodowane w kulturach.

Ocena wolnego DNA płodu w krwiobiegu matki

Ocena wolnego DNA płodu w krwiobiegu matki

Do najbardziej wiarygodnych nieinwazyjnych badań prenatalnych nowszej generacji zaliczana jest analiza pozakomórkowego płodowego DNA, w większości pochodzącego z rozpadłych komórek trofoblastu i krążącego w krwiobiegu ciężarnej w formie krótkich fragmentów.

RH7c6OVER7mbH

Ilustracja przedstawia ludzki płód w macicy. Otoczony jest łożyskiem. Po prawej stronie ilustracji jest naczynie krwionośne matki, którego rozgałęzienia docierają do przestrzeni macicy.

Ilustracja przedstawia ludzki płód w macicy. Otoczony jest łożyskiem. Po prawej stronie ilustracji jest naczynie krwionośne matki, którego rozgałęzienia docierają do przestrzeni macicy.

Jeśli na podstawie wyniku tych badań zostanie określone ryzyko wystąpienia wady, lekarz kieruje ciężarną na badania inwazyjne, wymagające dotarcia bezpośrednio do płodu. 

Badania inwazyjne polegają na wykonaniu zabiegu, podczas którego pobierany jest materiał biologiczny pochodzący od płodu. Do badań inwazyjnych należą m.in.:

• amniopunkcja, czyli pobranie płynu owodniowego,

• biopsja kosmówki, czyli pobranie komórek łożyska.

Okres postnatalny

Okres postnatalny obejmuje okres w życiu człowieka od narodzin do śmierci. Wyróżnia się w nim kilka kluczowych etapów: noworodkowy, niemowlęcy, wczesnego dzieciństwa, dzieciństwa, wczesnomłodzieńczy, młodzieńczy, dorosłości i starości. 

Skutki wydłużającego się okresu starości

Postęp medycyny, poprawa warunków bytowych oraz większa świadomość zdrowotna sprawiają, że okres starości stanowi dziś znacznie dłuższy etap rozwoju osobniczego niż w przeszłości. Zjawisko to pociąga za sobą konsekwencje biologiczne, psychiczne i społeczne.

W wymiarze biologicznym wydłużająca się starość wiąże się z długotrwałym funkcjonowaniem organizmu w warunkach stopniowo obniżającej się wydolności narządów i układów. Zwiększa się częstość chorób przewlekłych, takich jak choroby układu krążenia, cukrzyca czy schorzenia neurodegeneracyjne, co wymaga długofalowej profilaktyki i opieki zdrowotnej.

W aspekcie psychologicznym dłuższy okres starości dla wielu osób staje się etapem aktywności intelektualnej, społecznej i emocjonalnej, a nie wyłącznie fazą regresu. Jednocześnie wzrasta znaczenie wsparcia społecznego w zapobieganiu izolacji i obniżeniu jakości życia.

Skutki wydłużającego się okresu starości są widoczne również na poziomie społecznym. Zwiększający się udział osób starszych w strukturze demograficznej wpływa na systemy ochrony zdrowia, rynku pracy oraz relacje międzypokoleniowe. 

Podsumowanie

• Ontogeneza człowieka obejmuje cały rozwój osobniczy od zapłodnienia do śmierci i dzieli się na okres prenatalny oraz postnatalny. 

• Rozwój prenatalny zachodzi w organizmie matki podczas ciąży i obejmuje:
  - okres zarodkowy (do 8. tygodnia) – intensywne podziały komórkowe, gastrulację i organogenezę,
  - okres płodowy (od 9. tygodnia do porodu) – wzrost i dojrzewanie narządów. 

• Prawidłowy przebieg ciąży umożliwiają błony płodowe, pępowina oraz łożysko, które:
  - pośredniczy w wymianie gazowej, odżywianiu i usuwaniu produktów przemiany materii,
  - pełni funkcję bariery ochronnej (choć nie zatrzymuje wszystkich substancji),
  - działa jako narząd hormonalny podtrzymujący ciążę.

• Łożysko umożliwia rozwój płodu, ale jednocześnie może przepuszczać czynniki szkodliwe, takie jak alkohol, nikotyna, leki czy patogeny, co wpływa na zdrowie dziecka. 

• Przebieg ciąży dzieli się na trzy trymestry, różniące się intensywnością rozwoju narządów, wzrostu płodu i przygotowania do porodu. 

• Na rozwój prenatalny wpływają: czynniki wewnętrzne (np. uwarunkowania genetyczne), czynniki zewnętrzne (biologiczne, fizyczne i chemiczne), które mogą prowadzić do wad wrodzonych. 

• Badania prenatalne umożliwiają ocenę rozwoju płodu i wczesne wykrywanie wad:
  - nieinwazyjne (USG, testy biochemiczne, analiza DNA płodu z krwi matki),
  - inwazyjne (amniopunkcja, biopsja kosmówki) – wykonywane przy podwyższonym ryzyku nieprawidłowości. 

• Poród kończy ciążę i przebiega w trzech fazach: rozwierania, wypierania i łożyskowej; po nim następuje połóg, czyli okres regeneracji organizmu matki. 

• Rozwój postnatalny obejmuje kolejne etapy życia: od okresu noworodkowego, przez dzieciństwo i dorosłość, aż po starość. 

• Wydłużający się okres starości wiąże się z:
  - stopniowym osłabieniem funkcji organizmu,
  - koniecznością adaptacji biologicznej, psychicznej i społecznej,
  - rosnącym znaczeniem opieki zdrowotnej i profilaktyki.

Ćwiczenia utrwalające