Społeczeństwo, gospodarka i kultura w II Rzeczpospolitej
Przemiany społeczne w II Rzeczpospolitej
Szacuje się, że w 1921 r. Polska liczyła ponad 27 mln mieszkańców, zajmując pod tym względem szóstą pozycję w Europie, a pod koniec sierpnia 1939 r. około 34,8 mln obywateli. Dwie trzecie z nich mieszkało na wsi i to wieś wypracowywała większość produktu krajowego – w 1938 r. w przeliczeniu na osobę wnosił on blisko połowę tego osiągniętego przez Niemcy czy Francję. Problemem było nie tylko niskie uprzemysłowienie, ale i struktura gospodarstw rolnych: mniej niż 1 procent z nich miało powyżej 50 hektarów powierzchni. Dominowały gospodarstwa małe, z których utrzymywało się zbyt wiele osób.
II Rzeczpospolita była państwem wielonarodowym - jeden na trzech obywateli nie był etnicznie Polakiem, w dodatku spora grupa nie chciała się tak określać. Z drugiej strony np. Żydom, którzy do asymilacji i przyjęcia polskiego obywatelstwa dążyli, takiego prawa odmawiano. Natomiast niepolską ludność tzw. kresów wschodnich postrzegano jako nieukształtowaną narodowo i poddawano polonizacji. Miało się to okazać tragiczną w skutkach pomyłką w czasie II wojny światowej.
Scharakteryzujesz, jaki był podział społeczeństwa polskiego ze względu na miejsce zamieszania, wykonywany zawód, wykształcenie i dochody w okresie II RP.
Porównasz ówczesny rozwój Polski z państwami sąsiednimi.
Omówisz mniejszości narodowe II RP i ocenisz politykę państwa wobec nich.
Struktura społeczna
Przeanalizuj fotografię. Czy Bałuty to prestiżowa dzielnica Łodzi? Uzasadnij odpowiedź.
Społeczeństwo II RP – podział %
Klasy i warstwy społeczne | 1921 |
Robotnicy | 26,6 |
Chłopi | 53,3 |
Inteligencja | 5,1 |
Burżuazja | 1,1 |
Drobnomieszczaństwo | 11 |
Ziemiaństwo | 0,4 |
inni | 1.5 |
Wymień te klasy społeczne, które były najliczniejsze. Wyjaśnij o czym to świadczyło.
Społeczeństwo II RP – podział %
Klasy i warstwy społeczne | 1921 |
Robotnicy | 26,6 |
Chłopi | 53,3 |
Inteligencja | 5,1 |
Burżuazja | 1,1 |
Drobnomieszczaństwo | 11 |
Ziemiaństwo | 0,4 |
inni | 1.5 |
Wymień te klasy społeczne, które były najliczniejsze. Wyjaśnij o czym to świadczyło.
Społeczeństwo II RP – podział %
Klasy i warstwy społeczne | 1921 |
Robotnicy | 26,6 |
Chłopi | 53,3 |
Inteligencja | 5,1 |
Burżuazja | 1,1 |
Drobnomieszczaństwo | 11 |
Ziemiaństwo | 0,4 |
inni | 1.5 |
Wymień te klasy społeczne, które były najliczniejsze. Wyjaśnij o czym to świadczyło.
II Rzeczpospolita powstała z części terytoriów należących przed I wojną światową formalnie do trzech, a nawet czterech państw: Niemiec, Austro‑Węgier, Rosji i autonomicznego Królestwa Polskiego. Z wyjątkiem południowego wschodu Górnego Śląska, który odłączył się od Polski w XIV w. i został przyłączony po trzecim powstaniu śląskim, reszta ziem należała przed rozbiorami do Rzeczpospolitej Obojga Narodów.
Według pierwszego spisu powszechnego przeprowadzonego 30 września 1921 r. ludność odrodzonego państwa liczyła ponad 25,5 mln osób. Nie objęto nim terenów, które zostały przyłączone do Polski rok później: Wileńszczyzny (około 500 tys. mieszkańców) ze względu na spór z Litwą oraz części Górnego Śląska (ponad 900 tys. mieszkańców), ponieważ o te ziemie polskie państwo toczyło spory z Niemcami. Czego jeszcze można było się dowiedzieć z tego wykazu? Choćby tego, że wówczas aż 73,8% ludności kraju, czyli ponad 20 mln, mieszkało na wsi. Dla porównania – w Czechosłowacji było to mniej więcej 40%, w Niemczech 30%, a w Wielkiej Brytanii tylko 7%. Do 1939 r. odsetek ten zmniejszył się w Polsce jedynie o około 5%.
Zwróć uwagę na strój osób widocznych na zdjęciu. Napisz, o czym on świadczy?
Zwróć uwagę na opis stroju osób widocznych na zdjęciu. Napisz o czym on świadczy.
Drugi spis powszechny przeprowadzono pod koniec 1931 roku. Wówczas II Rzeczpospolitą zamieszkiwało ponad 32 mln obywateli. Wciąż trzy czwarte z nich utrzymywało się z rolnictwa, a tylko jeden na pięciu pracował w górnictwie i przemyśle (w sąsiednich Niemczech i Czechach takich osób było blisko dwa razy więcej). Najwięcej zatrudnionych w przemyśle mieszkało w województwach śląskim i łódzkim, najmniej – na tzw. Kresach Wschodnich. Handlem i ubezpieczeniami zajmowało się w 1931 roku 5,9% ogółu obywateli, w komunikacji i transporcie pracowało 3,6%, a w służbie publicznej (urzędnicy, wojskowi, nauczyciele itp.) 4,1%. W charakterze służby domowej pracowało ponad 530 tys. osób, co stanowiło 1,4% wszystkich czynnych zawodowo.
Struktura społeczno‑zawodowa w liczbach, około 1931 r., przedstawiała się następująco: ponad 61 tys. osób stanowili ziemianie, blisko milion 315 tys. – gospodarze zatrudniający pracowników najemnych, ponad 15 mln były to rodziny chłopskie nie zatrudniające pracowników, a prawie 3 mln osób pracowało jako robotnicy rolni. Nieco więcej, bo prawie 4 mln obywateli II RP, stanowili robotnicy w przemyśle, górnictwie i handlu, przedsiębiorców handlowych i przemysłowych zatrudniających pracowników było 454 tys. osób, zaś z miliona 387 tys. osób składała się grupa pracowników umysłowych.
Społeczeństwo z problemem - Analfabetyzm
Co czwarty z badanych w 1931 r. nie potrafił czytać i pisać (dekadę wcześnie był to jeszcze więcej, bo aż 33% społeczeństwa), przy czym na Wołyniu i Polesiu problem ten dotyczył prawie połowy ludności, w centrum kraju – blisko jednej trzeciej, a na ziemiach odebranych Niemcom tylko około 5% mieszkańców. Dla porównania w 1930 r. analfabetami było tylko ok. 4,1% Czechów i 9,1% Węgrów. W Niemczech problem analfabetyzmu niemal nie występował. Historycy szacują, że pod koniec sierpnia 1939 r. zaledwie 4% obywateli Polski miało wykształcenie średnie, a jedynie 0,2% – wyższe (jeśli doliczymy studentów i osoby, które przerwały studia, wskaźnik ten będzie wynosił 0,7%).
Mapa - analfabetyzm w II RP
Zapoznaj się z mapą a następnie wykonaj polecenie
Określ na podstawie mapy, które regiony II RP miały najmniejszy odsetek analfabetów. Czym było to spowodowane?
Określ na podstawie opisu mapy, które regiony miały najmniejszy odsetek analfabetów.
W miastach w 1931 r. tylko 13% domów miało kanalizację, 16% wodociągi, a 8% instalację gazową. Ich mieszkańcy bytowali w warunkach, które dziś dla nas mogą być zaskakujące: niemal w czterech mieszkaniach na dziesięć był tylko jeden pokój, jedna trzecia z nich wszystkich miała dwa pokoje, a nieco ponad 20% – trzy i więcej. Na wsiach ludność mieszkała głównie w domostwach wyposażonych tylko w jedną izbę (takich była ponad połowa), a dwie trzecie gospodarstw nie miało elektryczności.
Ziemianie i chłopi
Ówczesna Polska, w której blisko trzy czwarte ludności mieszkało na wsi, była przede wszystkim, krajem rolniczym. O ile w państwach zachodniej Europy produkcja rolna stanowiła mniej więcej jedną trzecią wartości całej produkcji to w Polsce było to o wiele więcej, np. w 1929 r. – aż 68%. II Rzeczpospolita była też państwem oligarchii ziemiańskiej wywodzącej się w większości z rodzin szlacheckich. Posiadacze ziemscy aż do końca II RP stanowili więcej niż trzy czwarte w gronie najbogatszych Polaków.
Tymczasem na wsi najwięcej było gospodarstw małych. W 1935 r. aż 29% z nich miało wielkość tylko do dwóch hektarów ziemi, a nieco ponad 32% – od dwóch do pięciu hektarów. Mimo że razem dawały sumę prawie 62% wszystkich gospodarstw, to dysponowały zaledwie 15% całej powierzchni gruntów rolnych. Dla porównania – aż jedna piąta ziemi należała do majątków liczących powyżej tysiąca hektarów, choć łącznie z gospodarstwami o powierzchni powyżej 50 hektarów stanowiły one niecały procent (0,9%) ogółu.
Polska wieś był przeludniona. Na tysiąc hektarów gruntów (ornych, łąk i pastwisk) przypadało w połowie lat 30. XX w. aż 81 osób, podczas gdy np. w Niemczech – 49. Zbyt wiele było za małych gospodarstw, z których utrzymywać się musiało zbyt wielu mieszkańców Polski.
W obliczu zbliżającej się armii bolszewickiej zapowiadającej rozdawanie ziemi chłopom sejm II RP uchwalił 15 lipca 1920 r. (Armia Czerwona była wtedy na przedpolach Grodna) ustawę o przymusowym wykupie części ziemiańskich latyfundiów za połowę ceny rynkowej i ich rozparcelowanie między najbiedniejszych rolników. Gdy jednak bezpośrednie zagrożenie minęło, ów przymus zastąpiono dobrowolnością: o tym, czy i która część latyfundium ma być przekazana do parcelacji, mógł teraz zdecydować jego właściciel. W dodatku już nie za połowę wartości, ale za jej całość. W efekcie do 1939 r. rozparcelowano zaledwie 7% gruntów i to w większości z dóbr państwowych.
Skalę porażki polityki rolnej II RP najlepiej obrazują dane: o ile w 1921 r. średnia powierzchnia gospodarstwa chłopskiego wynosiła 5,7 hektara, to w 1938 r. zmalało ono do 5 hektarów. Podczas gdy w 1929 r. przeciętny dochód na osobę w rodzinie ziemiańskiej zbliżał się do 4000 zł, to w rodzinie chłopskiej przekraczał ledwo 500 zł przy średniej krajowej wynoszącej 810 zł.
Mniejszości narodowe i etniczne
Przyjmuje się, że naród od wspólnoty etnicznej odróżnia, przede wszystkim, dążenie do posiadania własnego państwa. II Rzeczpospolita była państwem wielonarodowym i wieloetnicznym: na trzech jej obywateli jeden nie był etnicznie Polakiem. Mniejszości narodowe zamieszkiwały dany obszar Polski w sposób zwarty (mniejszości terytorialne), szczególnie we wschodnich województwach, albo w sposób rozproszony (mniejszości nieterytorialne) – jak na przykład Żydzi.
Mapa interaktywna
Zapoznaj się z mapą, a następnie wykonaj polecenia.
Zapoznaj się z opisem mapy, a następnie wykonaj polecenia.
Wymień miasta, w których wśród zamieszkującej je ludności przeważał język inny niż polski.
Historycy przyjmują, że w obu spisach ludności (z 1921 i 1931 r.) zawyżono liczbę obywateli narodowości polskiej. Oficjalnie ogłoszoną strukturę narodową ludności Rzeczpospolitej w 1931 r. przedstawiano tak: Polacy stanowili 68,9% ludności (21 mln 993 tys. osób), Ukraińcy – 13,9% (4 mln 442 tys. osób), Żydzi – 8,6% (2 mln 733 tys. osób), Białorusini – 3,1% (990 tys. osób), Niemcy – 2,3% (741 tys. osób), Rosjanie – 0,4% (139 tys. osób), Litwini – 0,3% (83 tys. osób), Czesi – 0,1% (38 tysięcy). Aż 707 tysięcy osób (2,2%) nie chciało lub nie potrafiło nazwać języka ojczystego i określało go jako „tutejszy”, „miejscowy”, „chłopski” itp., 39 tys. osób odmówiło w ogóle tej informacji, natomiast 11 tys. zaliczono do kategorii „inne” (podczas spisu w 1931 r. pytano nie o narodowość, a język ojczysty). Nie policzono też oddzielnie Romów, Bojków, Hucułów, Karaimów, Łemków, Poleszuków, Słowaków (z pogranicza ze Słowacją), Ślązaków i Tatarów. Większość z nich, prawdopodobnie, uznano za Polaków.
Wyznania religijne w II RP
Według spisu powszechnego z 1921 r. katolicy stanowili 63,8% społeczeństwa, grekokatolicy – 11,2%, prawosławni – 10,5%, wyznawcy judaizmu – 10,5%, ewangelicy – 3,7%, a inni – 0,3%. W spisie przeprowadzonym dekadę później katolicy stanowili 63,7% społeczeństwa, odsetek prawosławnych wzrósł do 11,8%, mniej za to było grekokatolików (10,4%) oraz wyznawców judaizmu (9,8%) i ewangelików (2,6%), pozostali to 0,6%.
Trenuj i ćwicz
Zapoznaj się z materiałem filmowym, a następnie wykonaj kolejne zadania.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R12HFHZVHAD65
Film dotyczący mieszkańców drugiej Rzeczypospolitej, struktury społecznej i narodowości.
Wyjaśnij, dlaczego dużą część społeczeństwa II RP można określić jako biedną.
Opisz, jakie podziały istniały wśród mieszkańców II RP. Które z nich twoim zdaniem były najpoważniejszą przyczyną nieporozumień czy antagonizmów?
Przeczytaj poniższy tekst. Na jego podstawie wskaż, które zdania w zamieszczonej niżej tabeli są prawdziwe, a które fałszywe.
Polska mozaika społecznaOrganizacją, która obok państwa miała największy wpływ na społeczeństwo, były kościoły różnych konfesji. Powszechnie się przyjmuje, że religią Polaków jest katolicyzm. Pojawiła się nawet zbitka Polak‑katolik. Najdobitniej ujął to Roman Dmowski, pisząc w 1927 r., że „katolicyzm nie jest dodatkiem do polskości […], ale tkwi w jej istocie”. Pisząc to, miał na uwadze jedynie Kościół rzymskokatolicki, nie brał pod uwagę grekokatolików i wyznawców obrządku wschodniego. Nie wziął również pod uwagę, że byli Polacy ewangelicy. W 1931 r. 8 proc. podających polski za swój język ojczysty nie uznało się za katolików. Poza tym katolikami byli Litwini i część Białorusinów. Kościołem narodowym Ukraińców galicyjskich stał się Kościół greckokatolicki. Katolicyzm wyznawało również 16 proc. Niemców, chociaż wśród nich przeważały wpływy kościołów protestanckich. Ukraińcy na Wołyniu, podobnie jak większość Białorusinów, wyznawali prawosławie. Własną religię mieli Żydzi, podzieleni na chasydów i ortodoksów.
Ponad 90 proc. Polaków uznawało katolicyzm za swoją religię i to ona w przeważającej mierze kształtowała ich światopogląd, zachowanie i wpływała na kulturę. Większość badaczy podkreśla jej ludowy charakter, w którym przewagę miała obrzędowość nad refleksją.
Źródło: Szymon Rudnicki, Polska mozaika społeczna, dostępny w internecie: ngoteka.pl/bitstream/handle/item/291/Polska_mozaika_spoleczna-SR.pdf?sequence=6 [dostęp 14.01.2022].
Porównaj obie mapy, a następnie wykonaj poniższe polecenie.
Mapa A
Mapa B
Słownik
(gr. analphabetos - nie znający liter) osoba dorosła, nie posiadająca umiejętności pisania lub czytania
(z łac. latus – rozległy, fundus – grunt, majątek) wielka posiadłość ziemska
zbiorowość ludzi wyróżniająca się świadomością wspólnej historii, językiem, kulturą i terytorium, a czasem też religią; w rozumieniu XIX‑wiecznych nacjonalistów naród tworzyły wszystkie warstwy społeczne, natomiast wcześniej pojęcie narodu było ograniczone do szlachty i nie obejmowało ludu, czyli mieszczan i chłopów
(od fr. parcelle - parcela) podział dużych gospodarstw rolnych na mniejsze działki sprzedawane lub przekazywane komuś w użytkowanie
warstwa społeczna z reguły pochodzenia szlacheckiego; przyjmuje się, iż gospodarstwa rolne o powierzchni 50 ha stanowiły dolną granicę posiadania ziemian