Społeczeństwo, gospodarka i kultura w II Rzeczpospolitej
System oświatowy II Rzeczpospolitej
Potrzeba wykształcenia świadomego obywatela od początku istnienia II Rzeczypospolitej skłaniała władze do przyjrzenia się stanowi szkolnictwa i zaproponowania zmian. Było to o tyle istotne, że Polska odziedziczyła po zaborcach trzy różne systemy oświaty. Nietrudno było zauważyć znaczące różnice w wykształceniu między mieszkańcami konkretnych części kraju, a na wschodzie (w byłym zaborze rosyjskim) analfabetyzm sięgał nawet 3/4 mieszkańców. Czy władzom udało się zniwelować te różnice i zapewnić wszystkim dostęp do edukacji?
Wyjaśnisz, czym różniła się duża matura od małej i dlaczego w II RP dziesięciolatek mógł chodzić do jednej klasy z piętnastolatkami.
Wyjaśnisz, dlaczego szkolnictwo w II Rzeczypospolitej wymagało naprawy.
Ocenisz, czy reforma jędrzejewiczowska powinna być powodem do dumy, czy do wstydu II RP.
Na podstawie wiedzy własnej zaznacz, w których zaborach w XIX w. istniał obowiązek szkolny. Uzasadnij, że mapa analfabetyzmu w II RP może być wykorzystana jako argument za wprowadzeniem i egzekwowaniem powszechnego obowiązku szkolnego.
- 1. zestaw danych:
- Rok: 1921 r.
- ogółem w Polsce: 33.1%; Podpis osi wartości: %
- w miastach: 18.7%; Podpis osi wartości: %
- we wsiach: 38.1%; Podpis osi wartości: %
- 2. zestaw danych:
- Rok: 1931 r.
- ogółem w Polsce: 23.1%; Podpis osi wartości: %
- w miastach: 12.2%; Podpis osi wartości: %
- we wsiach: 27.6%; Podpis osi wartości: %
W II Rzeczypospolitej początkowo obowiązywał 7‑letni obowiązek szkolny w zakresie szkoły powszechnej. Nauka w gimnazjum trwała osiem lat: trzy lata gimnazjum niższego i pięć lat gimnazjum wyższego. Systemy edukacji na poziomie podstawowym i średnim nie były spójne. Teoretycznie uczeń po czwartej klasie szkoły powszechnej mógł kontynuować naukę w gimnazjum niższym, musiał jednak zdać egzamin wstępny, którego zakres wykraczał poza program nauczania w szkole powszechnej. Dlatego przy gimnazjach tworzono tzw. klasy przedwstępne przygotowujące do egzaminu.
Istniały trzy typy gimnazjów: humanistyczne, matematyczno‑przyrodnicze i klasyczne z greką i łaciną. Gimnazjum wyższe kończyło się egzaminem maturalnym, który był podstawą przyjęcia na studia bez egzaminu wstępnego. Szkolnictwo państwowe na poziomie średnim i wyższym było płatne.
W połowie lat 20. wydano ustawę regulującą szkolnictwo dla mniejszości narodowych, która w miejsce odrębnych szkół dla mniejszości wprowadzała szkoły dwujęzykowe. Miały one na celu integrację mniejszości narodowych z państwem polskim poprzez naukę języka polskiego obok ojczystego.
Jak myślisz, była to szkoła prywatna czy powszechna? Zwróć uwagę na ubiór dzieci.
Reforma jędrzejewiczowska
Od samego początku istnienia II Rzeczypospolitej powstawały projekty reformy oświatowej. Opracować ją i wdrożyć udało się dopiero w 1932 r. Januszowi Jędrzejewiczowi, ówczesnemu Ministrowi Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Celem ustawy szkolnej było ujednolicenie systemu oświatowego, miała ona tworzyć pomost między szkolnictwem powszechnym (podstawowym) a średnim, aby umożliwić uczniom edukację na kolejnych szczeblach.
Zapoznaj się ze schematem interaktywnym przedstawiającym ścieżki edukacji po reformie jędrzejewiczowskiej.
Opisz różnice między ówczesnym systemem oświaty a tym obowiązującym współcześnie.
Jak sądzisz, co było słabym elementem reformy jędrzejewiczowskiej? Uzasadnij odpowiedź.
Mimo wprowadzenia reformy jędrzejewiczowskiej dane statystyczne dotyczące wykształcenia społeczeństwa nie były optymistyczne. Przed wybuchem II wojny światowej szkoły średnie kończyło tylko 4 proc. ludności, natomiast wyższe wykształcenie odebrało 1 proc. Polaków. Wiele się jednak udało, m.in. znacznie ograniczono stopień analfabetyzmu i zmniejszono pod tym względem dysproporcje między wsią a miastem. O ile przed wybuchem wojny na terenie Królestwa Polskiego tylko 20 proc. dzieci było objętych edukacją, o tyle w 1939 r. do szkoły chodziło już 90 proc. dzieci w całej Polsce.
Jak wyglądała szkoła?
Edukacja w II Rzeczypospolitej przedstawiała się zróżnicowanie. Na jednym biegunie znajdowały się elitarne szkoły, w których dbano o noszenie identycznych mundurków oraz odpowiednią postawę, na drugim – przeważnie – funkcjonowały szkoły wiejskie, gdzie nierzadko z powodu biedy dzieci nie miały nawet butów. Frekwencję obniżały także konieczność pomagania rodzicom w pracach polowych i brak nawyku posyłania dziecka do szkoły (zwłaszcza tam, gdzie podczas zaborów nie istniał obowiązek szkolny). Wszędzie jednak starano się wprowadzać drobne elementy identyfikacyjne, takie jak czapki lub naszywki na ubrania w postaci tarcz.
Odmienne były także warunki realizacji nauczania. W miastach budowano przede wszystkim przestronne budynki, znacznie lepiej przystosowane do pracy z uczniami niż te na wsiach oraz małych miasteczkach, gdzie naukę organizowano w wynajmowanych salach, często w domach prywatnych. Szkoły powszechne były koedukacyjne (uczyły się w nich dziewczynki razem z chłopcami), natomiast w gimnazjach i liceach dominowały odrębne szkoły męskie i żeńskie.
Trenuj i ćwicz
Zgodnie z Ustawą z dnia 11 marca 1932 r. o ustroju szkolnictwa szkoły powszechne miały za zadanie organizację wychowania i kształcenia ogółu na świadomych swych obowiązków i twórczych obywateli Rzeczpospolitej, a obywatelom tym zapewnić jak najszybsze wyrobienie religijne, moralne, umysłowe i fizyczne oraz jak najlepsze przygotowanie do życia, zdolnym zaś i dzielniejszym jednostkom ze wszelkich środowisk umożliwić osiągnięcie najwyższych szczebli naukowego i zawodowego wykształcenia
.
Na podstawie poniższych danych wykonaj polecenie.
Tabela 1. Ludność w wieku 10 lat i więcej oraz w niewiadomym według umiejętności czytania i pisania oraz według wyznania i płci w latach 1921 i 1931 (w %).
Wyszczególnienie | 1931 | 1921 | ||||
|---|---|---|---|---|---|---|
Osoby, które: | Umiejętność czytania i pisania niewiadoma | Osoby, które nie umiały czytać | Umiejętność czytania niewiadoma | |||
Umiały czytać i pisać | Umiały tylko czytać | Nie umiały czytać ani pisać | ||||
Ogółem: | 72,4 | 4,2 | 23,1 | 0,3 | 33,1 | 4,5 |
W tym wyznanie: | ||||||
rzymskokatolickie | 76,8 | 5,8 | 17,2 | 0,2 | 24,7 | 3,9 |
greckokatolickie | 59,9 | 0,7 | 38,5 | 0,9 | 48,8 | 10,0 |
prawosławne | 46,3 | 1,1 | 52,5 | 0,2 | 72,0 | 1,4 |
ewangelickie | 86,8 | 3,1 | 9,9 | 0,2 | 12,5 | 4,4 |
mojżeszowe | 82,8 | 1,4 | 15,4 | 0,3 | 28,3 | 4,7 |
Mężczyźni: | 79,9 | 2,1 | 17,8 | 0,2 | 30,0 | 3,8 |
W tym wyznanie: | ||||||
rzymskokatolickie | 82,8 | 2,6 | 14,4 | 0,2 | 23,1 | 3,2 |
greckokatolickie | 68,2 | 0,5 | 30,5 | 0,7 | 44,2 | 8,5 |
prawosławne | 65,8 | 0,9 | 33,1 | 0,1 | 59,1 | 1,1 |
ewangelickie | 89,5 | 1,9 | 8,4 | 0,1 | 12,0 | 3,7 |
mojżeszowe | 86,8 | 1,4 | 11,6 | 0,3 | 25,2 | 4,0 |
Kobiety: | 65,6 | 6,1 | 27,9 | 0,4 | 35,7 | 5,7 |
W tym wyznanie: | ||||||
rzymskokatolickie | 71,3 | 8,6 | 19,8 | 0,3 | 26,3 | 4,5 |
greckokatolickie | 52,2 | 0,8 | 45,9 | 1,1 | 53,1 | 11,3 |
prawosławne | 28,3 | 1,2 | 70,2 | 0,2 | 84,3 | 1,8 |
ewangelickie | 84,4 | 4,2 | 11,3 | 0,2 | 13,0 | 5,0 |
mojżeszowe | 79,3 | 1,5 | 18,8 | 0,4 | 31,0 | 5,3 |
Tabela 2. Ludność w wieku 15 lat i więcej według wykształcenia oraz płci i dzielnic w 1921 r.
Wyszczególnienie | Osoby z wykształceniem: | Osoby, które nie umiały czytać, a także, których umiejętność czytania była niewiadoma | ||||
|---|---|---|---|---|---|---|
wyższym | średnim | początkowym | domowym | niewiadomym | ||
w % | ||||||
Ogółem: | 0,7 | 4,3 | 37,7 | 12,7 | 7,0 | 37,7 |
centrala | 0,7 | 5,4 | 25,7 | 21,3 | 9,3 | 37,7 |
wschodnia | 0,2 | 2,0 | 10,6 | 16,6 | 7,2 | 63,3 |
południowa | 0,9 | 3,3 | 50,9 | 3,5 | 2,8 | 38,6 |
zachodnia | 0,6 | 4,9 | 74,9 | 0,8 | 9,7 | 9,1 |
Mężczyźni: | 1,2 | 4,8 | 41,1 | 13,2 | 7,0 | 32,7 |
centrala | 1,2 | 5,7 | 29,6 | 21,0 | 9,1 | 33,5 |
wschodnia | 0,4 | 2,3 | 16,2 | 20,5 | 9,3 | 51,3 |
południowa | 1,7 | 3,8 | 52,8 | 3,7 | 2,9 | 35,1 |
zachodnia | 1,2 | 5,6 | 75,3 | 0,8 | 9,4 | 7,7 |
Kobiety: | 0,2 | 3,8 | 34,6 | 12,3 | 6,9 | 42,1 |
centrala | 0,3 | 5,1 | 22,4 | 21,5 | 9,5 | 41,2 |
wschodnia | 0,1 | 1,8 | 5,6 | 13,1 | 5,3 | 74,1 |
południowa | 0,2 | 2,8 | 49,4 | 3,3 | 2,7 | 41,7 |
zachodnia | 0,2 | 4,2 | 74,5 | 0,8 | 9,9 | 10,3 |
Źródło: Piotr Stańczyk, Wykształcenie ludności II Rzeczypospolitej w świetle badań GUS, „Społeczeństwo i Ekonomia” 2016.
Na podstawie tabel z ćwiczenia 3 oraz poniższej mapy oceń wykształcenie poszczególnych grup ludności według wyznania religijnego.
Porównaj zdjęcia i odpowiedz na pytania.
Przyjrzyj się zdjęciom klas. Wymień przedmioty, które były obowiązkowym wyposażeniem w szkole w okresie międzywojennym. Jakie zauważasz różnice i podobieństwa w porównaniu z obecnym wyposażeniem klas?
Przeczytaj poniższy fragment wspomnień i na ich podstawie wykonaj polecenia.
Zapoznaj się z poniższym fragmentem wspomnień i na ich podstawie wykonaj polecenia.
Nasi dziadkowie jako uczniowie i nauczycieleW okresie międzywojennym ludzie rozumieli, że główna potrzeba państwa to likwidacja odziedziczonego po czasach carskich analfabetyzmu i kształcenie lekarzy, nauczycieli, inżynierów, budowniczych, ekonomistów oraz innych specjalistów potrzebnych do rozwoju gospodarczego kraju. Początki były trudne. Pamiętam opowiadania wieczorne, kiedy rodzice myśleli, że ich dzieci śpią. Mama cichym głosem, niemal z płaczem mówiła o wszawicy, o absencji... Dużo dzieci nie chodziło do szkoły zimą, bo nie miały ubrania albo za daleko było do szkoły…
Źródło: Maria L. Ekiel-Jeżewska, Nasi dziadkowie jako uczniowie i nauczyciele, t. 21, „Rocznik Mińsko-Mazowiecki” 2013.
Słownik
(gr. analphabetos – nieznający liter), brak umiejętności pisania oraz czytania
egzamin sprawdzający wiedzę z zakresu szkoły średniej, zdawany po jej ukończeniu
w II Rzeczypospolitej egzamin kończący edukację w czteroletnim gimnazjum, wprowadzony po reformie edukacji z 1932 r.
(łac. schola) nazwa szkoły najniższego szczebla w II RP
wychowanie ucznia na osobę służącą dobru państwa, będącego własnością ogółu obywateli