Ziemie polskie pod zaborami w II połowie XIX wieku i na początki XX wieku
Polityka zaborców wobec mieszkańców ziem dawnej Rzeczypospolitej – autonomia galicyjska
Na początku XIX w. w zaborze austriackim istniały najmniej korzystne warunki dla rozwoju społeczeństwa polskiego. Pod koniec stulecia sytuacja odwróciła się o 180 stopni – Polakom udało się uzyskać autonomię. Nadzieje na otrzymanie podobnych praw jak Polacy w Galicji mieli także politycy zaboru pruskiego. Jednak po krótkim okresie złagodzenia kursu politycznego nastąpił powrót do polityki antypolskiej.
Opiszesz okoliczności, które przyczyniły się do przyznania Galicji autonomii.
Wyjaśnisz, czym była autonomia galicyjska.
Przeanalizujesz, dlaczego nie udało się uzyskać autonomii w zaborze pruskim.
Droga do autonomii
Wydarzenia Wiosny Ludów skłoniły cesarza Franciszka Józefa I do złagodzenia reżimu i wyjścia naprzeciw oczekiwaniom narodów zamieszkujących monarchię. W ramach reform ustroju państwa zamiast urzędu gubernatora wprowadzono funkcję namiestnika. Od 1849 r. sprawowali ją Polacy: najpierw Wacław Zaleski, potem Agenor Gołuchowski. W 1860 r. w urzędach i sądach galicyjskich można było już załatwić sprawy, posługując się językiem polskim lub ruskim, a nie tylko niemieckim. Tak zwany patent lutowy wydany przez cesarza w 1861 r. podzielił władzę ustawodawczą na ogólnopaństwową i krajową, co de facto oznaczało przemianę scentralizowanej monarchii w federację. Proces ten uległ przyspieszeniu na skutek klęski Austrii w wojnie z Prusami w 1866 r.
W drugiej połowie XIX w., po klęsce powstań narodowych, wśród dużej części polskich działaczy politycznych (zwłaszcza w zaborach austriackim i pruskim) przeważać zaczęły tendencje ugodowe. Postulowano rezygnację z walki zbrojnej o odzyskanie niepodległości na rzecz pokojowych działań w celu uzyskania jak najszerszej autonomii i prawa do swobodnego rozwoju kultury narodowej. W środowisku polityków galicyjskich przewagę zdobyli konserwatyści, zwolennicy współpracy z władzą zaborczą. Dzięki deklaracji poparcia dla władz uzyskali oni gwarancje szerokiej autonomii. O swojej lojalności wobec cesarza zapewnili w liście otwartym (adresie) wystosowanym przez Sejm Krajowy, kończącym się znamiennymi słowami: „Przy Tobie, Najjaśniejszy Panie, stoimy i stać chcemy”. Był to manifest środowisk konserwatywnych – ziemian, arystokratów i inteligencji – niewierzących w możliwość zbrojnego odzyskania niepodległości, a ponadto obawiających się chłopskiego radykalizmu.
Autonomia galicyjska
Monarchię habsburską osłabiły porażki poniesione w wojnach z lat 1859 i 1866, a społeczeństwo polskie – klęska powstania styczniowego. Obie strony były więc gotowe na kompromis. Pod koniec roku 1866 sejm galicyjski wystąpił z petycją o przyznanie autonomii. W 1867 r. język niemiecki został całkowicie zastąpiony przez polski w galicyjskim szkolnictwie niższym i średnim. Powstała także Rada Szkolna Krajowa, zarządzająca polskim szkolnictwem powszechnym oraz średnim (do jej utworzenia przyczynił się Józef Dietl, lekarz i rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego). Trzy lata później polski stał się językiem oficjalnym w policji, administracji i sądownictwie Galicji. Ponadto pojawiły się tablice z nazwami miejscowości w języku polskim. Zmiany dotyczyły również uniwersytetów w Krakowie i we Lwowie. W 1872 r. w Krakowie założono Polską Akademię Umiejętności, która wkrótce stała się najważniejszą instytucją naukową na ziemiach polskich.
Najważniejszą instytucją autonomiczną Galicji był Sejm Krajowy (podobnych parlamentów było w monarchii habsburskiej jeszcze 18). Choć zasadniczo sprawował on władzę ustawodawczą, miał szerokie uprawnienia wykonawcze i był instancją zwierzchnią wobec Wydziału Krajowego, będącego instytucją wykonawczą. Do kompetencji Sejmu Krajowego należało m.in. administrowanie gospodarką rolną, samorządem i szkolnictwem. Polacy mieli także przedstawicieli w parlamencie ogólnopaństwowym (Radzie Państwa), gdzie tworzyli poselskie Koło Polskie.
W drugiej połowie XIX w. rządy w Galicji sprawowała konserwatywna szlachta. Polscy konserwatyści współrządzili Austro‑Węgrami: byli jej premierami (jak Alfred Józef Potocki i Kazimierz Badeni), ministrami spraw zagranicznych, skarbu i innych resortów (np. Julian Antoni Dunajewski). Do wybuchu I wojny światowej z tego kręgu wywodzili się kolejni namiestnicy Galicji i ministrowie do spraw Galicji w Wiedniu, m.in. Kazimierz Grocholski.
Galicja bywa określana jako Piemont – zarówno polski, jak i ukraiński, gdyż podobnie jak z Piemontu wyszła idea zjednoczenia Włoch, tak samo w Galicji miał się rozpocząć proces odradzania państw polskiego i ukraińskiego. W Rosji Ukraińcy byli nazywani Małorusinami, ponieważ twierdzono, że są oni szczepem wielkiego narodu rosyjskiego, i odmawiano im praw narodowych. W Galicji Ukraińcy mieli swoje szkoły podstawowe i gimnazja z ukraińskim jako językiem wykładowym. Czuli się jednak dyskryminowani przez polskie władze oświatowe. Poza tym byli pozbawieni własnej uczelni i nie mieli wpływu na rządy nad krajem. Antagonizm polsko‑ukraiński skwapliwie podsycali politycy austriaccy.
Zabór pruski – era Capriviego
Nadzieje na uzyskanie podobnych praw jak Polacy w Galicji mieli także po ustąpieniu kanclerza Bismarcka w 1890 r. politycy zaboru pruskiego. Jego następca, Leo von Caprivi, szukał wśród posłów Koła Polskiego w Reichstagu poparcia dla polityki kolonialnej Wilhelma II. W dużej mierze dzięki głosom polskim cesarz uzyskał od parlamentu pieniądze na realizację swoich planów imperialnych. Skutkiem tej współpracy było złagodzenie kursu politycznego wobec Polaków w latach 90. XIX w.: m.in. ustały prześladowania polskich duchownych, umożliwiono rozwój polskiej spółdzielczości, zniesiono zakaz używania języka polskiego podczas publicznych zgromadzeń i przywrócono lekcje języka polskiego (nieobowiązkowe) w szkołach ludowych.
Tak zwana era Capriviego trwała jednak krótko, bo rząd niemiecki uzyskał poparcie polityków nacjonalistycznych i głosy Polaków przestały mu być potrzebne. Nastąpił stopniowy powrót do dawnej polityki antypolskiej. Postawy lojalistyczne spotykały się z niechęcią czy wręcz oskarżeniami o zdradę ze strony działaczy dążących do całkowitego odzyskania niepodległości – zwłaszcza w zaborze pruskim, gdzie dużą popularnością cieszyli się narodowi demokraci. Równocześnie zwolennicy współpracy zarzucali swoim adwersarzom sabotowanie prac mających na celu obronę polskości oraz przesadne i niepotrzebne manifestowanie patriotyzmu, nazywając je pogardliwie tromtadracją.
Zapoznaj się z filmami i wykonaj polecenia
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1XKNB88X267H
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Autonomia galicyjska i łagodniejsza polityka w zaborze pruskim część 1.
Opisz, jak przebiegała walka Polaków o równość polityczną i narodową w monarchii Habsburgów.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R2GO7H2UHSDB2
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Autonomia galicyjska i łagodniejsza polityka w zaborze pruskim część 2.
Opisz ustępstwa, jakie rząd wiedeński wprowadzał na rzecz Polaków. Która z tych decyzji twoim zdaniem odegrała najistotniejszą rolę z punktu widzenia oczekiwań Polaków? Uzasadnij odpowiedź.
Trenuj i ćwicz
Wskaż właściwe wyjaśnienia poniższych pojęć.
Zapoznaj się z tekstem Statutu Krajowego z 26 lutego 1861 r. i wykonaj polecenia.
§1
Królestwo Galicji i Lodomerii wraz z Wielkim Księstwem Krakowskim reprezentowane będzie w sprawach krajowych przez Sejm Krajowy.§2
Prawa reprezentacji krajowej […] wykonywane będą albo przez sam sejm, albo przez Wydział Krajowy.§3
Sejm krajowy składa się ze 150 członków, a mianowicie:a) z trzech arcybiskupów lwowskich, księcia biskupa krakowskiego, dwóch biskupów przemyskich, biskupa tarnowskiego i biskupa stanisławowskiego. W razie wakującej stolicy arcybiskupiej lub biskupiej administrator diecezji jest członkiem Sejmu krajowego;
b) z prezesa Akademii Umiejętności w Krakowie;
c) z rektorów Uniwersytetu Krakowskiego i Lwowskiego, tudzież rektora szkoły
d) politechnicznej lwowskiej;
e) ze stu czterdziestu dziewięciu posłów wybranych, a to:
I. czterdziestu czterech posłów z klasy wielkich posiadłości ziemskich;
II. z trzydziestu jeden posłów miast wymienionych w ustawie wyborczej i izb handlowych i przemysłowych;
III. z siedemdziesięciu czterech posłów reszty gmin królestwa Galicji i Lodomerii wraz z Wielkim Księstwem Krakowskim.§4
Cesarz mianuje dla kierownictwa Sejmu marszałka krajowego i jego zastępcę z grona Sejmu.§11
Wydział krajowy jako zarządzający i wykonawczy organ reprezentacji kraju składa się, pod przewodnictwem marszałka krajowego, z sześciu członków wybranych z łona zgromadzenia sejmowego. Marszałek krajowy mianuje na wypadek, gdy doznaje przeszkody, swego zastępcę z łona Wydziału krajowego dla kierowania Wydziałem.§16
Sejm Krajowy powołany jest do współdziałania przy wykonywaniu władzy prawodawczej […] i wysyłać ma do izby posłów Rady Państwa 38 członków […].§17
[…] Do każdej ustawy krajowej potrzeba przyzwolenia Sejmu Krajowego i sankcji cesarza.§18
Za sprawy krajowe uznają się:
I. Wszelkie rozporządzenia tyczące się:
1. kultury krajowej
2. budowli publicznych
3. zakładów dobroczynności
4. budżetu i składania rachunków krajowych […].Cytat za: Statut Krajowy dla Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim z 26 lutego 1861 r. [w:] Grzegorz Chomicki, Leszek Śliwa, Wiek XIX. Teksty źródłowe. Tematy lekcji i zagadnienia do historii w szkole średniej, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2001, s. 238–239.
Przeanalizuj poniższą tabelę z danymi dotyczącymi wzrostu ludności w XIX i na początku XX w. i oceń, czy niżej podane stwierdzenia są prawdziwe, czy fałszywe.
Wzrost ludności na ziemiach polskich w wieku XIX i w początkach XX w.
Lata | Królestwo Polskie | Galicja | ||
Ludność w tys. | Wskaźnik wzrostu | Ludność w tys. | Wskaźnik wzrostu | |
1820 | 3520 | 100 | 3893 | 100 |
1830 | 3998 | 114 | 4177 | 107 |
1840 | 4488 | 127 | 4427 | 114 |
1850 | 4811 | 137 | 4556 | 117 |
1860 | 4840 | 137 | 4836 | 124 |
1870 | 6079 | 173 | 5492 | 141 |
1880 | 7105 | 202 | 5959 | 153 |
1890 | 8258 | 235 | 6608 | 170 |
1900 | 10000 | 284 | 7316 | 188 |
1910 | 12129 | 345 | 8026 | 206 |
Indeks górny Źródło: Encyklopedia historii gospodarczej Polski do 1945 roku, t. 1, red. A. Mączak, Warszawa 1981, s. 434. Indeks górny koniecŹródło: Encyklopedia historii gospodarczej Polski do 1945 roku, t. 1, red. A. Mączak, Warszawa 1981, s. 434.
Przeanalizuj wykres, który przedstawia liczbę studentów na uczelniach wyższych w Galicji w latach 1861–1900, a następnie na podstawie wykresu i własnej wiedzy wykonaj polecenia.
- 1. zestaw danych:
- Szkoła: Uniwersytet Jagielloński
- Liczba studentów w 1861 r.: 350
- Liczba studentów w 1900 r.: 1400
- 2. zestaw danych:
- Szkoła: Uniwersytet Lwowski
- Liczba studentów w 1861 r.: 950
- Liczba studentów w 1900 r.: 2000
- 3. zestaw danych:
- Szkoła: Politechnika Lwowska
- Liczba studentów w 1861 r.: 216
- Liczba studentów w 1900 r.: 760
Indeks górny Źródło danych: Historia Polski w liczbach, t. 1, Państwo, społeczeństwo, red. A. Jezierski, A. Wyczański, Warszawa 2003, s. 245. Indeks górny koniecŹródło danych: Historia Polski w liczbach, t. 1, Państwo, społeczeństwo, red. A. Jezierski, A. Wyczański, Warszawa 2003, s. 245.
Na podstawie fragmentu tekstu źródłowego, mapy oraz tabeli opisz krótko przyczyny konfliktu polsko‑ukraińskiego w Galicji.
Źródło A
Politycy ruscy podkreślali, iż mają tylko czternastu posłów na sejm […] obok pięćdziesięciu siedmiu deputowanych polskich. Pod względem kulturalnym i społeczno‑gospodarczym Rusini (Ukraińcy) byli w oczywisty sposób upośledzeni. O ile liczba ruskich szkół elementarnych była niemal proporcjonalna co do liczebności, o tyle w porównaniu ze szkołami polskimi miały zaledwie połowę klas.
Cytat za: Piotr Wandycz, Pod zaborami, Warszawa 1994, s. 358.
Źródło B
Źródło C
Struktura narodowościowa Galicji w 1900 r.
Galicja Zachodnia | Galicja Wschodnia | ||
Narodowości | % | Narodowości | % |
polska | 96,1 | ukraińska | 58,9 |
ukraińska | 2,8 | polska | 33,9 |
niemiecka (i inne) | 0,9 | niemiecka, w tym ok. 70% Żydów | 1,2 |
Indeks górny Źródło danych: Historia Polski w liczbach, t. 1, Państwo, społeczeństwo, red. A. Jezierski, A. Wyczański, Warszawa 2003, s. 191. Indeks górny koniecŹródło danych: Historia Polski w liczbach, t. 1, Państwo, społeczeństwo, red. A. Jezierski, A. Wyczański, Warszawa 2003, s. 191.
Słownik
(gr. autonomia – samorząd, od autos – sam + nomos – prawo) prawo jakiejś zbiorowości do samodzielnego rozstrzygania swoich spraw wewnętrznych; samodzielność i niezależność w decydowaniu o sobie
(z franc. conservatisme od łac. conservare – zachowywać) ogólnie osoba niechętna wprowadzanym zmianom i silnie przywiązana do tradycji; w polityce wyznawca konserwatyzmu – doktryny głoszącej obronę dotychczasowego porządku i konieczność wprowadzania zmian na drodze ewolucji (a nie rewolucji); dla konserwatystów ważna jest obrona porządku społecznego w imię takich wartości jak państwo, naród, autorytet, religia czy hierarchia
ironiczne określenie galicyjskich demokratów stosowane przez ich przeciwników politycznych (powstałe od słowa „tromtadracja” oznaczającego krzykliwe przedstawianie poglądów lub haseł, które tak naprawdę nie zawierają sensownej treści; utworzył je żyjący w XIX‑wiecznej Galicji Jan Lam)
(z franc. régime – porządek, od łac. regimen – władza, rząd) ogólne określenie systemu rządów, w którym władza utrzymywana jest poprzez stosowanie wobec społeczeństwa przemocy, represji i ucisku politycznego
(z łac. radicalis – dogłębny, zakorzeniony, radix – korzeń; to nawiązanie do myśli albo czynów sięgających do głębi, do korzenia problemu) postawa lub działanie charakteryzujące się stanowczością, determinacją pod względem głoszonych poglądów, zamierzonych celów czy stosowanych środków; w polityce dążenie do wprowadzenia zasadniczych zmian w życiu społecznym lub politycznym