Wojna totalna
Działania zbrojne 1914 - 1916
Pomimo oporu Niemcom udało się zająć prawie całą Belgię i północno‑zachodnią Francję. Nie rozbili jednak armii francuskiej. We Francji wylądował Brytyjski Korpus Ekspedycyjny. Na początku września 1914 r., podczas czterodniowej pierwszej bitwy nad Marną, Francuzi powstrzymali ofensywę niemiecką. Do przegrupowania wojsk i przerzucenia ich na linię frontu wykorzystali również paryskie taksówki. Co ciekawe, po obu stronach konfliktu panował optymizm i przekonanie, że wojna będzie łatwa i zakończy się przed Bożym Narodzeniem. Tymczasem wyniszczająca wojna pozycyjna miała potrwać cztery lata. Jeszcze w sierpniu 1914 r. w wyniku niemieckiego ostrzału artyleryjskiego i podpaleń niemal zrównany z ziemią został Kalisz, mimo że Rosjanie oddali miasto Niemcom bez walki.
Udowodnisz, że słusznie I wojna jest uznawana za wojnę światową.
Opiszesz udział każdego kontynentu w zmaganiach wojennych.
Opiszesz, jak przebiegały działania wojskowe na frontach I wojny..
Przeanalizujesz, czy Niemcom udało się zrealizować ich plany prowadzenia działań wojennych.
Audiobook
Zapoznaj się z audiobookiem i wykonaj kolejne polecenia.
Napisz, dlaczego - twoim zdaniem - autor w 1915 r. stracił złudzenia co do szybkiego zakończenia wojny.
Początek wojny
Na froncie wschodnim Rosjanie skierowali uderzenie przeciw Austro‑Węgrom. Zajęli większą część Galicji, doszli do Wieliczki i rozpoczęli półroczne oblężenie twierdzy w Przemyślu. Na prośbę Francji podjęli jednak również ofensywę w Prusach Wschodnich, by odciążyć swego sojusznika na froncie zachodnim.
W sierpniu w bitwie pod Tannenbergiem (obecnie wieś Stębark) nieopodal Grunwaldu Niemcy dowodzeni przez Paula von Hindenburga i Ericha Ludendorffa doszczętnie rozbili rosyjską armię Aleksandra Samsonowa. Następnie w bitwie nad jeziorami mazurskimi pokonali kolejną armię rosyjską. W grudniu wojska niemieckie wkroczyły do Łodzi. Austriakom na froncie bałkańskim udało się zająć w tym czasie Belgrad, lecz szybko musieli się z niego wycofać.
Rok 1915
Państwom centralnym udało się 23 maja 1915 r. przełamać front wschodni pod Gorlicami w Karpatach. W sierpniu Niemcy zajęli Warszawę, a we wrześniu − Wilno. Miesiąc później front wschodni ustabilizował się na linii od Rygi, poprzez Dźwińsk i Pińsk, do Tarnopola.
Pod koniec maja 1915 r. do wojny po stronie ententy przystąpiły Włochy. Od tej pory front włoski absorbował połowę sił austriackich. W październiku do państw centralnych dołączyła Bułgaria, chcąc powetować sobie straty z wojen bałkańskich. Serbowie, zaatakowani z dwóch stron, zostali pokonani. W październiku wojska sprzymierzonych wylądowały w Salonikach na terenie neutralnej Grecji.
Rok 1916
W styczniu Austriacy zajęli Cetynię, stolicę Czarnogóry. Armia czarnogórska skapitulowała. Od lutego do grudnia, przez trzysta dni, pod Verdun toczyła się najdłuższa bitwa I wojny światowej. Dowództwo niemieckie było przekonane, że walki doprowadzą do wykrwawienia się armii francuskiej. Francuzi utrzymali miasto dzięki jedynej drodze zaopatrzenia. Decydującą rolę w tej batalii odegrało utrzymanie stałego transportu samochodowego. „Strategia na wyczerpanie” okazała się jednak nieskuteczna - po serii ataków i kontrataków, w których obie strony poniosły duże straty (zginęło przeszło 400 tys. Francuzów i ok. 350 tys. Niemców) Verdun pozostało w rękach Francuzów. Poważnie nadszarpnięte zostało morale żołnierzy obu stron. Francuzi dowiedli wprawdzie swojej siły obronnej, z drugiej jednak strony, ze względu na wyczerpanie, stracili zdolność do ofensywy. Niemcy zaś zrezygnowali z działań ofensywnych na froncie zachodnim i postanowili szukać rozstrzygnięcia poprzez nieograniczoną wojnę podwodną, a także wyeliminowanie z wojny Rosji.
Równie krwawa była bitwa nad Sommą. Po ośmiu dniach ostrzału artylerii 1 lipca Brytyjczycy ruszyli do ataku. Pierwszego dnia zginęło ich 20 tysięcy. Po ponad czterech miesiącach walk wojska ententy przesunęły front o kilkanaście km na odcinku 40 km. Cel ofensywy, jakim było wykrwawienie armii niemieckiej i odciążenie sojuszników, został osiągnięty, ale tylko częściowo i w dodatku za cenę wysokich strat własnych. Do listopada niemieckie straty (zabitych, rannych, zaginionych i wziętych do niewoli) wyniosły 440 tys. żołnierzy, brytyjskie − 420 tys., francuskie − ponad 200 tysięcy. Indeks górny {1}{1}
W lecie ofensywę rozpoczęli Rosjanie. Wojska dowodzone przez gen. Aleksieja Brusiłowa przełamały front na Wołyniu i zdobyły Bukowinę, biorąc do niewoli ok. 400 tys. jeńców. W sierpniu do wojny po stronie ententy przystąpiła Rumunia, której bardziej zależało na węgierskim Siedmiogrodzie i Banacie niż rosyjskiej Besarabii. Rumuńska ofensywa załamała się jednak i w grudniu wojska państw centralnych zajęły Bukareszt. W maju doszło do największej podczas I wojny światowej bitwy morskiej, zwanej bitwą jutlandzką, w cieśninie Skagerrak. W starciu floty brytyjskiej i niemieckiej większe straty ponieśli Brytyjczycy, ale Niemcy nie byli w stanie przełamać blokady morskiej wprowadzonej od początku wojny przez Wielką Brytanię.
Nowe fronty w Europie i poza nią
I ty także przeciwko mnie! Pamiętaj, Hindenburg walczy po mojej stronie, król Rumunii:
Tak, ale wolność i sprawiedliwość walczą po mojej. Zastanów się, gdzie mógł powstać powyższy plakat: w państwie walczącym po stronie koalicji czy państw centralnych. Uzasadnij odpowiedź.
Rok 1915 przyniósł przystąpienie do wojny nowych państw i otworzenie się innych frontów. Pierwszym z nich był front włoski. Włochy od 1882 r. łączył sojusz z państwami Trójprzymierza (Niemcami i Austro‑Węgrami). Mimo to, gdy wybuchła wojna, zachowały neutralność, a równocześnie zaczęły prowadzić tajne rokowania z obiema stronami w sprawie przystąpienia do wojny. W końcu w kwietniu 1915 r. zawarły w Londynie porozumienia z państwami ententy, w zamian za przystąpienie do wojny otrzymały obietnicę przyłączenia terenów austro‑węgierskich wzdłuż zachodniego wybrzeża Morza Adriatyckiego. Od tej pory państwa centralne musiały część swoich sił utrzymywać na froncie włoskim, mimo że Włosi zostali szybko pokonani i zmuszeni do wycofania się.
W tym samym roku nabrały intensywności działania wojenne na terenie Bałkanów. Na jesieni 1915 r. do wojny przyłączyła się Bułgaria, rozczarowana wynikiem wojen bałkańskich z lat 1912–1913 i dążąca do zyskania Macedonii i Dobrudży. Współdziałając z państwami centralnymi, armia bułgarska zadała klęskę Serbii. Taki sam los spotkał Rumunię, która opowiedziawszy się w 1916 r. po stronie ententy, szybko stała się obiektem zwycięskiej ofensywy państw centralnych.
Porażką koalicji zakończyły się także działania na Bliskim Wschodzie. Celem ich było wyeliminowanie Turcji z wojny i otworzenie drogi morskiej do Rosji, która wobec klęsk ponoszonych na froncie wschodnim coraz bardziej potrzebowała dostaw sprzętu i żywności od państw koalicji.
Mocarstwa europejskie przystępując do wojny, wciągały do niej również swoje zamorskie kolonie. Żołnierze z Indii (ponad pół miliona), Kanady, Australii, Nowej Zelandii i Związku Południowej Afryki wspomagali siły brytyjskie na różnych frontach I wojny światowej. Francja zmobilizowała ok. 800 tys. z Afryki Północnej i Zachodniej.
Przeanalizuj wybrane bitwy stoczone na frontach I wojny światowej. Wypisz miejsca zwycięstw aliantów oraz miejsca zwycięstw państw centralnych. Na tej podstawie sformułuj wniosek dotyczący tego, na czyją stronę przechylała się szala zwycięstwa w latach 1915–1916.
Przeanalizuj mapę z przebiegiem frontów I wojny światowej w latach 1915–1916 i określ, jaka była różnica w prowadzeniu działań wojennych na frontach zachodnim i wschodnim. Z czego ona wynikała i jakie były tego konsekwencje?
Trenuj i ćwicz
Zapoznaj się z krótkim tekstem o wojnie pozycyjnej i wykonaj polecenie.
Do XX w. taktyka wojenna opierała się na manewrach oddziałów. Możliwość zmobilizowania i zgrupowania na niedużym obszarze znacznych sił oraz nowoczesny sprzęt wojskowy spowodowały, że walki przemieniły się w długotrwałe działania zaczepno‑obronne na ustabilizowanej na długi czas linii frontu. Armie tygodniami, a nawet miesiącami tkwiły na tych samych pozycjach, tworząc rozbudowane systemy okopów i umocnień. Nierzadko wrogów dzieliło zaledwie kilkadziesiąt lub nawet kilkanaście metrów. Żołnierze żyli pod nieustannym ostrzałem, a wypady z jednej i drugiej strony przynosiły zazwyczaj więcej ofiar niż korzyści. Była to wojna obliczona na wyczerpanie przeciwnika – straty były duże, natomiast postępy − niewielkie.
Cytat za: Poznać przeszłość, zrozumieć dziś. XIX wiek, Warszawa 2014, s. 229.
Miejsce:1. rzeka Somma, 2. Przemyśl, 3. Verdun, 4. Tannenberg, 5. rzeka Marna, 6. Gorlice
Źródło: dostępny w internecie: polskieradio.pl.
„Bitwa [...] jeszcze podczas I wojny światowej urosła do rangi symbolu zarówno pod względem strategicznym ("drugie Kanny"), jak i narodowym ("obrona przed słowiańskim naporem"). Rzeczywiście, manewr duetu Hindenburg‑Ludendorff z sierpnia 1914 r. był wyjątkowy, choć politycznie nie miał takiego znaczenia, jakie przypisywała mu propaganda. W bitwie [...] wzięło udział po stronie niemieckiej 150 tys., a po rosyjskiej 190 tys. żołnierzy. Zwycięstwo niemieckie było bezdyskusyjne.”
Miejsce:1. rzeka Somma, 2. Przemyśl, 3. Verdun, 4. Tannenberg, 5. rzeka Marna, 6. Gorlice
Źródło: dostępny w internecie: tygodnikpowszechny.pl.
„Jedna z największych bitew Wielkiej Wojny, a z pewnością najważniejsza na froncie wschodnim, nie wpłynęła na ostateczny wynik całego konfliktu, nie rozbudziła też masowej wyobraźni, którą w całości zajęły okopy spod Sommy i Verdun, przez co została niemal zapomniana. Pewnie właśnie z myślą o dodaniu jej rangi nazywa się ją czasem małym Verdun, choć ta szybka operacja manewrowa, dokonana przy wcześniejszym zapewnieniu zdecydowanej przewagi jednej ze stron, była całkowitym przeciwieństwem długotrwałej wojny na wyniszczenie prowadzonej w okopach. Bitwa [...] przesądziła o losie Rosji, która odtąd przestała się liczyć w tej wojnie.”
Miejsce:1. rzeka Somma, 2. Przemyśl, 3. Verdun, 4. Tannenberg, 5. rzeka Marna, 6. Gorlice
Źródło: dostępny w internecie: rp.pl.
„Długotrwałe oblężenie twierdzy i mroźna zima doprowadziły do trudności aprowizacyjnych. Żywność była racjonowana, a i tak jej brakowało i trzeba było jeść koninę. Łączność z dowództwem cesarsko‑królewskiej (c. k.) armii utrzymywano drogą radiową, jednak Rosjanom udało się złamać austriacki szyfr. Austriacy używali także gołębi pocztowych i tym sposobem docierały do Wiednia informacje z frontu. [...] Pogarszające się warunki, w których przebywali oblężeni, zmusiły generała Kusmanka do poddania twierdzy. Nim to nastąpiło, Austriacy wysadzili w powietrze większość fortów, a także mosty na Sanie.”
Miejsce:1. rzeka Somma, 2. Przemyśl, 3. Verdun, 4. Tannenberg, 5. rzeka Marna, 6. Gorlice
Źródło: dostępny w internecie: historiaposzukaj.pl.
„W celu wsparcia wykrwawiającej się na niemieckich transzejach piechoty alianci skierowali [do walki] samoloty w niespotykanej gdziekolwiek indziej liczbie, używali gazów bojowych i wreszcie sprowadzili zupełnie nową broń: czołgi. Brytyjskie MK I okazały się maszynami wyjątkowo prymitywnymi, niedopracowanymi i zawodnymi. Były do tego tak powolne, że samo doprowadzenie ich na pozycje wyjściowe do ataku stanowiło nie lada sztukę. [Brytyjczykom] udało się ściągnąć 49 tych kolosów. Przydzielono je do Sekcji Ciężkiej Korpusu Karabinów Maszynowych – tak nazwano pierwszy w historii oddział czołgów. Większość ich od razu wyłączyły awarie [...]. Już na pozycjach wyjściowych zepsuło się jeszcze siedem i w sumie do natarcia ruszyło 15 czołgów.”
Miejsce:1. rzeka Somma, 2. Przemyśl, 3. Verdun, 4. Tannenberg, 5. rzeka Marna, 6. Gorlice
Źródło: dostępny w internecie: polska‑zbrojna.pl.
„Piekło [...] to najbardziej trafne określenie stopnia brutalności i intensywności walk. Wioski znajdujące się w rejonie walk, wielokrotnie przechodzące z rąk do rąk, zostały całkowicie zniszczone, a ich mieszkańcy, którzy wcześniej nie uciekli, ginęli od krzyżowego ognia artyleryjskiego, szrapneli, ognia karabinów maszynowych i toksycznych gazów bojowych. Pola były poorane wybuchami pocisków armatnich i powoli zamieniały się w księżycowy krajobraz. Wszelka roślinność była poszarpana i popalona. Sczerniałe kikuty drzew były żałosnym wspomnieniem lasów rosnących kiedyś poza liniami francuskich okopów. Aby je zdobyć, falowe ataki niemieckiej piechoty i kontratakujące szeregi francuskie musiały najpierw sforsować linie zasieków stanowiących pierwszą zaporę przed okopami.
Seriami z karabinów maszynowych dokonywano rzezi biegnących żołnierzy i tych, którzy zaplątali się w zwoje drutu kolczastego. Ci, którzy nie zostali wcześniej zadławieni przez gazy bojowe lub nie zawiśli na zasiekach, wpadali do okopów wroga i tu w błocie ginęli w ostatniej walce na bagnety, broń krótką albo gołe pięści.”
Miejsce:1. rzeka Somma, 2. Przemyśl, 3. Verdun, 4. Tannenberg, 5. rzeka Marna, 6. Gorlice
Źródło: dostępny w internecie: rp.pl.
Zapoznaj się z tekstami źródłowymi, a następnie wybierz właściwe zakończenie zdania.
Źródło A – Fragment wspomnień ks. Bronisława Świeykowskiego:
Około 13.15 ucichła nieco kanonada, pożar miasta trwał jeszcze w całej pełni – ktoś krzyknął (ujrzawszy to z podwórza magistrackiego): „nasi koło szpitala”... Przy cmentarzu słychać tylko strzały karabinowe i raz po raz rozlegające się „hurra” - tam widocznie toczy się najzaciętszy bój... „Mochy” bronią ostatnich swych okopów – ale nadarmo!... Sztab pułku załogującego w mieście już czmychnął, ale czy w drodze nie wpadł w ręce zwycięskiej armii – nie wiadomo. Oficerowie pozostawszy jeszcze na swych posterunkach nawet i nahajkami dodają odwagi sołdatom pędząc ich ulicami do okopów, lecz i to bez skutków. O godzinie 15.30 wjeżdża pierwszy patrol Bawarczyków w Rynek... Chlebem i solą tych trzech witając bohaterów składam im w najserdeczniejszych słowach podziękowanie za ocalenie nas z niewoli i niedoli (...). Okrzyki „es lebe hoch!” i „hurra” zabrzmiały na całym rynku.
Źródło: dostępny w internecie: krakow.wyborcza.pl.
Źródło B – Fragment opracowania krajoznawczo‑historycznego.
Cmentarz wojenny nr 91 [...]Zastosowanie takich samych nagrobków dla wszystkich żołnierzy armii ścierających się pod [...] było niewątpliwie spowodowane względami architektonicznymi, ale jednocześnie ma ono wymowę symboliczną. Pokazano bowiem w ten sposób odwiedzającym, że niezależnie w jakiej armii służyli polegli żołnierze, należy się im jednakowa cześć [...] Wyróżnikiem przynależności pochowanych do jednej z trzech armii jest niewielki symbol umieszczany u góry odlewanej tablicy imiennej na nagrobku, pod którym spoczywają. Dla żołnierzy austro‑węgierskich jest to symbol zbliżony do znanego wojskowego odznaczenia – Krzyża Zasługi z wieńcem laurowym. Dla żołnierzy niemieckich takim symbolem jest krzyż nawiązujący kształtem do odznaczenia niemieckiego – Krzyża Żelaznego i gałązki dębu, podobnie jak laur symbolizującej zwycięstwo. Dla żołnierzy armii rosyjskiej zaprojektowano stylizowany dwuramienny krzyż nawiązujący tylko symbolicznie do krzyża prawosławnego. Nie bez powodu na zachodniogalicyjskich cmentarzach nie znajdziemy krzyży typowo prawosławnych. [...] Zdawano sobie bowiem sprawę, że nie wszyscy pochowani żołnierze armii rosyjskiej byli wyznania prawosławnego, a szczególnie nie chciano urażać uczuć religijnych Polaków – katolików wcielanych przecież do armii rosyjskiej. Jednocześnie na oznaczenie przynależności do armii rosyjskiej nie zastosowano symbolu odznaczenia wojskowego (np. Krzyża Św. Jerzego) z jak się wydaje dwu powodów. Pierwszy był taki, że symbol dla armii rosyjskiej byłby zbyt podobny do austriackiego a po drugie w przypadku krzyży na grobach niemieckich i austriackich symbole te nawiązują do odniesionego zwycięstwa, Rosjanie zaś nie byli stroną zwycięską.
Źródło: Mirosław Łopata, Cmentarz wojenny nr 91 [...], s. 88–92.
Przystąpienie Włoch do wojny nie przyniosło żadnych korzyści aliantom
. Określ, jakie argumenty na potwierdzenie tego przytacza brytyjski premier z czasów I wojny światowej David Llyod George. Czy zgadzasz się z tą tezą? Uzasadnij odpowiedź.
Prawda o traktacie wersalskim[…] heroizm żołnierzy włoskich nie mógł zmienić faktu, że kierownicy polityki włoskiej zdecydowali się na wojnę nie w imię prawa międzynarodowego ani dla obrony małych narodów przed butą i chciwością wielkich potęg militarnych, lecz wyłącznie w rezultacie transakcji, która miała zapewnić ich krajowi pewne militarne korzyści. […] umowa zawarta z Ententą obejmowała aneksję terytoriów, których ludność nie miała nic wspólnego z narodem włoskim; chodziło tu o Niemców, Słowian, Turków, Greków. Ten wąski punkt widzenia, nie wychodzący poza własne interesy narodowe, napotykaliśmy stale w stosunkach z politykami i wojskowymi włoskimi w ciągu całej wojny. Z trudnością tylko mogliśmy uzyskać od Włochów poparcie dla jakiejkolwiek imprezy militarnej, lądowej czy morskiej, która nie dotyczyła wyraźnie i bezpośrednio interesów włoskich, choć mogła mieć wielkie znaczenie dla wspólnej sprawy sprzymierzonych. Ciężary ekspedycji do Salonik, która miała na celu obronę Bałkanów i Turcji przed całkowitym uzależnieniem od mocarstw centralnych, ponosić musiały niemal wyłącznie Anglia i Francja, gdyby jednak Niemcy i Austria nie zostały powstrzymane na tym froncie, Włochy stałyby się kolejną ofiarą ich zwycięskiej armii. Nawet rozbicie Turcji, w którego wyniku Włochy miały otrzymać pokaźną zdobycz terytorialną, pozostawione zostało głównie armii brytyjskiej. Włosi nie chcieli przyłączyć się do wspólnego planu floty angielskiej i francuskiej, mającej na celu utrzymanie kontroli na Morzu Śródziemnym i obronę tej ważnej drogi morskiej przed atakami nieprzyjacielskich łodzi podwodnych […]. Włosi twierdzili, że wypełniają całkowicie swoje zobowiązania wobec Aliantów, wiążąc armię austriacką na froncie włoskim i zmuszając ją w ten sposób do odciągnięcia poważnych sił z frontu rosyjskiego.
Źródło: David Llyod George, Prawda o traktacie wersalskim, oprac. tekst dostępny w polona.pl, tłum. A.L. Pański, Warszawa 1938.
Zapoznaj się ze źródłami A i B, a następnie rozstrzygnij, czy bitwa wspomniana w źródle A została zaznaczona na mapie. Uzasadnij odpowiedź.
Źródło A
The Band Played Waltzing Matilda (piosenka australijska)Gdy statek odbił od kei, wśród łez żegnających, odpłynęliśmy. […]
O, dobrze pamiętam ten dzień, kiedy piach i wodę spryskała krew
I gdy w piekle tym powiedli nas do ataku, jak jagnięta na rzeź. […]
Orkiestra grała Waltzing Matilda, gdy przestaliśmy walczyć, by pogrzebać zabitych.
No i pogrzebaliśmy naszych, a Turcy swoich, a potem zaczęliśmy od nowa. […]
Przeżyłem tych strasznych dziesięć tygodni, choć sterty trupów piętrzyły się wyżej i wyżej.
Aż turecka kula armatnia odebrała mi zmysły, a gdy się zbudziłem pożałowałem, że żyję.
Bo nie wiedziałem, że są rzeczy gorsze niż śmierć…
Już nigdy nie zatańczę Waltzing Matilda wśród zieleni buszu,
Do tańca człowiek musi mieć dwie nogi, więc nie dla mnie już Waltzing Matilda.
I zebrali tych rannych, kulawych, kalekich na statek z powrotem do Australii,
Bezrękich, beznogich, oślepłych, szalonych…Źródło: The Band Played Waltzing Matilda (piosenka australijska), [w:] Anna Radziwiłł, Wojciech Roszkowski, Historia 1871–1939, Warszawa 1998, s. 162–163.
Źródło B
Słownik
wieloetapowe starcie zbrojne wrogich wojsk
bitwa, która rozegrała się w okolicach Olsztyna i Olsztynka, w ramach operacji wschodniopruskiej w 1914 r. między siłami rosyjskimi a niemieckimi, zakończona zwycięstwem Niemców; straty po stronie Cesarstwa Niemieckiego wyniosły ponad 10 tys. zabitych, natomiast po stronie Rosji 30 tys. zabitych i zaginionych oraz 95 tys. osób wziętych do niewoli.
jedna z największych bitew I wojny światowej, która trwała od 21 lutego do grudnia 1916 r. w okolicy miejscowości Verdun we Francji.
największa bitwa I wojny światowej i jedna z najkrwawszych w dziejach ludzkości, trwająca od 1 lipca do 18 listopada 1916 r. pomiędzy siłami brytyjskimi i francuskimi a wojskami niemieckimi nad rzeką Sommą w północnej Francji
bitwa morska stoczona 31 maja i 1 czerwca 1916 r. na Morzu Północnym w pobliżu Półwyspu Jutlandzkiego pomiędzy brytyjską Royal Navy i niemiecką Kaiserliche Marine; zatonęło w niej 14 okrętów brytyjskich i 11 niemieckich, zginęło ponad 8,5 tys. marynarzy obu flot
muzyczny utwór żałobny; także: msza za zmarłych
wojna, którą cechują działania opierające się na tworzeniu stałych frontów z silnie rozbudowanymi pozycjami