Najważniejsze zagrożenia współczesnego świata.

Listy przebojów w 1990 r. podbijał utwór niemieckiego zespołu rockowego Scorpions Wind of Change (ang., Wiatr zmian). Melodia doskonale wpisała się w optymistyczne nastroje Zachodu u schyłku zimnej wojny. Demokracja święciła triumfy, sowieckie „imperium zła” chwiało się w posadach, oddalała się groźba wojny nuklearnej. Muzycy śpiewali:

Jednak mimo zakończenia zimnej wojny wciąż daleko było do rozwiązania wielu dotychczasowych problemów świata. Nie zniknął podział na bogatą Północ i biedne Południe. Doszło do nowych konfliktów zbrojnych oraz groźnych zamachów terrorystycznych. Dały o sobie znać również zupełnie nowe wyzwania związane z rozwojem cywilizacyjnym, takie jak pojawienie się nowych technologii, kryzys klimatyczny oraz globalizacja.

Punkty zapalne

R4pd9fmylxhdk1

Mapa przedstawia Kaukaz. Na północy znajduje się Rosja z wydzielonym terenem Północnego Kaukazu na południu. Poniżej znajduje się Gruzja z wydzielonym obszarem Osetii Południowej oraz Abchazji. Po prawej stronie znajduje się Azerbejdżan z wydzielonym obszarem Górski Karabach. Po lewej stronie znajduje się Armenia z wydzielonym obszarem Nachiczewan. Na południu jest Iran, a na zachodzie Turcja.

Rozpad komunistycznego bloku wschodniego nie spowodował, wbrew nadziejom Zachodu, znaczącego wzrostu poziomu bezpieczeństwa na świecie. Liczba konfliktów zbrojnych po 1989 r. nawet się zwiększyła. Na początku lat 90. XX w. na świecie trwało ponad 40 lokalnych wojen, powstań oraz interwencji zbrojnych. W późniejszych latach liczba konfliktów zbrojnych wynosiła ok. 30 rocznie. Większość z nich toczyła się w Afryce. Głównymi przyczynami starć były: dostęp do wody i bogactw naturalnych oraz waśnie plemienne. W 1994 r. w Rwandzie członkowie plemienia Hutu wymordowali ok. miliona osób z plemienia Tutsi. Czystki etniczne prowadzili także w Darfurze (zachodniej, chrześcijańskiej części kraju) muzułmańscy Sudańczycy. Przez wiele lat o niepodległość walczyli również mieszkańcy południowego Sudanu. Represje władz sudańskich doprowadziły do jednego z największych kryzysów humanitarnych w dziejach. Ostatecznie rebelianci w 2011 r. wywalczyli niepodległość i utworzyli nowe państwo – Sudan Południowy, który jednak sam szybko stał się areną walk zbrojnych o władzę. Z kolei Somalia w wyniku walk plemiennych stała się tzw. państwem upadłym. Władze Somalii od lat 80. XX w. nie kontrolują sytuacji w kraju targanym walkami klanowymi. Stosunkowo bezpieczną przystań znaleźli tam sobie piraci oraz muzułmańscy terroryści.

Szereg konfliktów zbrojnych wybuchł po rozpadzie wielonarodowościowych państw komunistycznych: ZSRS i Jugosławii. Kiedy pod koniec lat 80. XX w. osłabła kontrola Moskwy i Belgradu nad całością tych krajów, dały tam o sobie znać zadawnione konflikty etniczne. Na Kaukazie przeciwko Gruzji, która na początku lat 90. ogłosiła niepodległość, zbuntowały się prowincje Abchazja i Osetia Południowa. Gruzinom nie udało się powstrzymać secesji m.in. dlatego, że Abchazów i Osetyjczyków wzięła pod opiekę skłócona z Gruzją Rosja. Począwszy od lat 90. XX w. z przerwami toczy się też konflikt między Armenią a Azerbejdżanem o Górski Karabach, ormiańską enklawę na terytorium Azerbejdżanu. Przedmiotem zaciętego sporu między Armenią a Azerbejdżanem pozostaje Nachiczewańska Republika Autonomiczna, azerska enklawa na terytorium kontrolowanym przez Ormian. W 1994 r. walkę o niepodległość i uniezależnienie od Rosji rozpoczęli Czeczeni. Rosjanom udało się złamać zaciekły opór kaukaskich górali dopiero w 2009 r. kosztem licznych ofiar wśród cywilów oraz potężnych zniszczeń.

Rrn7yhMBfg8ZL1

Mapa przedstawia rozmieszczenie Kurdów na Bliskim Wschodzie. W Turcji jest ich 13,4 miliona, w Syrii około 1,2–1,8 miliona, w Iraku 4,8–6,4 miliona, w Iranie 7 milionów.

Wyjątkowo drastyczny przebieg miały walki etniczne po rozpadzie Jugosławii. Na początku lat 90. XX w. Słoweńcy i Chorwaci wywalczyli niezależność od Serbów. Natomiast w kolejnej zbuntowanej prowincji, Bośni, serbscy bojówkarze dopuścili się masowych zbrodni na cywilach, muzułmanach. Wojna zakończyła się wprawdzie w 1995 r., ale nadal w regionie utrzymują się silne napięcia na tle narodowościowym. Zawzięte walki z Serbami toczyli także Albańczycy z Kosowa. Pomoc wojsk NATO umożliwiła Albańczykom proklamację niepodległości Kosowa, którą uznało kilkadziesiąt państw, w tym Polska.

Niektóre konflikty współczesnego świata zaczęły się jeszcze w okresie zimnej wojny. Na Bliskim Wschodzie o niepodległość nadal walczą Kurdowie, określani często mianem największego narodu bez państwa. Nie wygasły także dążenia niepodległościowe Palestyńczyków. Między Indiami a Pakistanem od dziesięcioleci tli się konflikt o pograniczny Kaszmir, tym groźniejszy, że oba skłócone państwa dysponują bronią atomową. Od 2011 r. trwa brutalna wojna domowa w Syrii, która zmusiła rzesze uchodźców do poszukiwania nowych miejsc do życia.

Bogaci bogatsi, a biedni…

R1RgI37CeUzYo1

Zdjęcie przedstawia zatłoczoną ulicę miasta. Ulica się zwęża, stoją przy niej budynki oraz stragany. Ludzie przemieszczają się pomiędzy straganami.

Rewolucja technologiczna schyłku XX w. pogłębiła podział świata na bogatą Północ (Ameryka Północna, Australia, Europa, Japonia) i biedne Południe (Ameryka Południowa, Afryka, większa część Azji). Kraje tzw. Trzeciego Świata stanowią źródło tanich surowców oraz szeroki rynek zbytu produktów dla rozbudowanego i nowoczesnego przemysłu zamożnej Północy. Słabo wykształcone i stosunkowo ubogie społeczności afrykańskie i azjatyckie nie są w stanie rozwijać zaawansowanych gałęzi produkcji, a tym samym skutecznie rywalizować z czołowymi gospodarkami świata. W ten sposób różnice majątkowe między dwiema częściami globu cały czas niebezpiecznie się pogłębiają. Ponadto Południe szczególnie dotkliwie odczuwa skutki zmian klimatycznych, takich jak ograniczony dostęp do wody, pustynnienie gleby i ekstremalne temperatury.

Część zdesperowanych mieszkańców uboższych części globu, zagrożona nędzą oraz skutkami konfliktów zbrojnych, decyduje się na emigrację do zamożniejszych krajów. Masowe migracje i uchodźstwo wywołały w Europie w 2015 r. poważny kryzys. Państwa członkowskie Unii Europejskiej otrzymały przeszło 1,2 mln wniosków o azyl – ponad dwukrotnie więcej niż w 2014 r. Skuteczna integracja migrantów i uchodźców z często odległych geograficznie i kulturowo obszarów staje się obecnie jednym z najpoważniejszych wyzwań, przed którymi stanęła bogata Północ. Tymczasem należy spodziewać się kolejnych fal migracyjnych, gdyż liczba mieszkańców Południa intensywnie wzrasta. Według szacunków ONZ w połowie XX w. Ziemię zamieszkiwało ok. 2,5 mld ludzi, z czego ok. 30 proc. żyło w krajach rozwiniętych. Pod koniec zimnej wojny liczba mieszkańców Ziemi podwoiła się, z czego już tylko 20 proc. żyło w krajach zamożnych. Według prognoz w ciągu kolejnych dziesięcioleci najszybciej będzie się zwiększać ludność Afryki – do 3,5 mld w 2100 r.

Rządy uboższych krajów już mają poważne problemy z wyżywieniem i wykształceniem swoich obywateli. Niektóre z tych państw starają się je rozwiązać kosztem degradacji środowiska naturalnego. Nadmierna eksploatacja przyrody prowadzi do zanieczyszczenie wód, gleby oraz powietrza. Masowe wycinki „płuc Ziemi”, tj. amazońskich lasów w Brazylii, stanowią poważne zagrożenie dla klimatu na całym świecie. Indie i Chiny, a więc kraje, które intensywnie starają się dorównać poziomem rozwoju bogatym obszarom Północy, odmawiają ograniczania emisji gazów cieplarnianych. Przywódcy tych państw argumentują, że wydatki na ochronę przyrody powinny ponosić głównie zamożne kraje Północy, które swoją pozycję ekonomiczną osiągnęły kosztem szkód wyrządzonym środowisku naturalnemu. Z tym stanowiskiem nie godzą się takie potęgi gospodarcze jak Stany Zjednoczone i Japonia, które wciąż odpowiadają za potężną emisję gazów cieplarnianych do atmosfery.

Czy jest jakieś wyjście?

RxvqGAbWmllo51

Zdjęcie przedstawia scenę z parady równości. Na pierwszym planie znajduje się samochód, na którym są przywiązane pudełka z logo sklepu meblowego IKEA. Na pudełkach oraz samochodzie znajdują się tęczowe naklejki oraz hasło reklamowe w języku angielskim: All homes are created equal. W tle znajduje się tęczowy baner z napisem Facebook oraz napisami: Love is love. Born this way. Out and proud.

Na konferencji w Brazylii, w Rio de Janeiro, w 1992 r. liczne kraje świata przyjęły koncepcję „zrównoważonego rozwoju”. Polegała ona na korzystaniu z bogactw Ziemi w taki sposób, aby nie zagrozić egzystencji przyszłych pokoleń. Kolejne spotkanie odbyło się w 1997 r. w Kioto w Japonii. Niestety tylko nieliczne państwa, m.in. członkowie Unii Europejskiej, wprowadziły w życie postanowienia tego układu, który zobowiązywał sygnatariuszy do ograniczenia emisji gazów cieplarnianych do atmosfery i wdrażania alternatywnych, przyjaznych dla środowiska naturalnego źródeł energii.

Naprzeciw globalnym wyzwaniom stara się wychodzić Organizacja Narodów Zjednoczonych. Aż 189 przywódców na milenijnym szczycie ONZ w 2000 r. zadeklarowało gotowość do wyeliminowania w ciągu 15 lat skrajnego ubóstwa i głodu oraz zapewnienia powszechnej edukacji. Mimo szlachetnych zamiarów i optymizmu wysokich urzędników ONZ nakreślone w 2015 r. w Deklaracji milenijnej cele wciąż jeszcze wydawały się dalekie od realizacji. Na rzecz pomocy humanitarnej i rozwojowej dla krajów Południa intensywnie działa też wiele organizacji charytatywnych oraz organizacji wyspecjalizowanych ONZ. Współcześnie światowa produkcja żywności jest wystarczająca, aby zapobiec klęskom głodu. Jednak z powodu konfliktów zbrojnych oraz korupcji w krajach tzw. Trzeciego Świata pomoc nie zawsze ma szansę dotrzeć do potrzebujących. Globalne problemy wymusiły natomiast wszechstronną współpracę między różnymi krajami i kontynentami. W XXI w. stopniowo rośnie świadomość zagrożeń związanych z ociepleniem klimatu.

Terroryzm - nowe zagrożenie dla ładu międzynarodowego.

Terroryzm, czyli działalność przestępcza mająca na celu wymuszenie jakichś działań bądź fizyczną eliminację osób, nie jest zjawiskiem wyłącznie XX‑wiecznym. Historia tego zjawiska sięga wieków średnich, było też obecne w XIX wieku - np. w dniu 13 marca 1881 r. car Rosji Aleksander II zginął w zamachu bombowym dokonanym przez działacza organizacji Narodnaja Wola, Polaka, Ignacego Hryniewieckiego. Jednak największe natężenie terroryzmu obserwujemy w okresie od drugiej połowy XX w. – aż po czasy nam współczesne. Atak terrorystów islamskich na Stany Zjednoczone oraz późniejsze zamachy w Europie są potwierdzeniem, że terroryzm to obecnie jedno z najpoważniejszych zagrożeń dla współczesnego globalnego świata.

W XX wieku terroryzm przybrał inne, groźniejsze oblicze, gdyż stał się zagrożeniem nie dla jednostek, a dla dużych grup ludzi, często przypadkowych. I choć zamachy na przywódców politycznych czy duchowych nie zniknęły (m.in. zamach na prezydenta Kennedy’ego czy papieża Jana Pawła II), coraz częściej skutki działalności terrorystycznej dotykały zwykłych ludzi, niezaangażowanych w politykę. Rozwój nowoczesnych mediów pozwolił sprawcom zamachów skuteczniej i na masową skalę posługiwać się przemocą. Terroryści oddziałują dziś bowiem nie tylko bezpośrednio (gdy przemoc dotyka ofiar), ale również pośrednio- za pomocą strachu i paniki wywołanej przekazem medialnym. Działania terrorystów obliczone są na wywołanie dezorganizacji życia społecznego. Paradoksalnie więc, nowoczesne zinformatyzowane społeczeństwa rozwinięte są łatwym celem podczas wojny psychologicznej prowadzonej przez organizacje terrorystyczne.

Lista głośnych zamachów terrorystycznych jest długa: porwanie przez Palestyńczyków izraelskiego samolotu lecącego z Brukseli do Paryża (maj 1972 r.); zamach dokonany podczas Igrzysk Olimpijskich w Monachium (1972 r.) którego dokonali palestyńscy terroryści z organizacji Czarny Wrzesień, którzy uwięzili grupę sportowców izraelskich; zamach, porwanie i zamordowanie włoskiego premiera Aldo Moro przez organizację Czerwone Brygady (1978 r.); detonacja bomby w amerykańskim samolocie lecącym z Frankfurtu do Nowego Jorku, na zlecenie libijskiego dyktatora Kadafiego (1988 r.); rozpylenie gazu paraliżującego – sarinu, przez sektę Najwyższa Prawda w tokijskim metrze (1995 r.). Szczególnie długa jest lista zamachów dokonanych w Izraelu, przez bojowników Hamasu. Jednak przykładem najtragiczniejszej do tej pory akcji jest zamach dokonany przez terrorystów z Al‑Kaidy z 11 września 2001 r., w wyniku którego zginęło prawie 3 tys. osób, a terroryzm zaczął być postrzegany jako jedno największych zagrożeń czasów współczesnych.

Afganistan talibów

W 1989 roku wojska sowieckie opuściły Afganistan. Od tego czasu z różnym natężeniem trwała tam wojna domowa. Zakończyła się w 1994 r., kiedy to ostatecznie upadł reżim komunistyczny, a władzę przejęli talibowie, czyli fundamentaliści muzułmańscy. Wprowadzili oni surowe islamskie prawo religijne - szariat - jako prawo państwowe. Oznaczało to utworzenie państwa religijnego, teokratycznego, co wiązało się m.in. z prześladowaniem innowierców i osób nie dość dokładnie przestrzegających przykazań islamu, bardzo rygorystycznie pojmowanych przez talibów. Talibowie starali się również zatrzeć wszelkie ślady zachodniej kultury nowoczesnej, gdyż uznawali ją za „cywilizację szatana”. Zniszczono też pozostałości innych cywilizacji, np. starożytne posągi Buddy w Bamian. Rząd talibański nie był w stanie zapanować nad całym obszarem państwa, które w części pozostawało pod władzą poszczególnych klanów. Nie miał też poparcia wszystkich Afgańczyków. Afganistan pogrążył się w chaosie polityczno‑gospodarczym. Na arenie międzynarodowej rząd talibów uznały tylko Pakistan i Arabia Saudyjska. Między innymi z tych powodów w Afganistanie swoje bazy szkoleniowe zakładały islamskie organizacje terrorystyczne, które wykorzystywały niemoc rządu albo cieszyły się jego cichym wsparciem.

Wojna z terroryzmem

Atak terrorystów islamskich na World Trade Center w Nowym Jorku oraz Pentagon 11 września 2001 roku zmienił obraz polityki amerykańskiej wobec świata. Tego dnia członkowie fundamentalistycznej organizacji islamskiej Al‑Kaida (arab. – baza) porwali cztery samoloty pasażerskie z zamiarem rozbicia ich na ważnych budynkach na terenie Stanów Zjednoczonych. Dwa samoloty uderzyły w biurowce World Trade Center w Nowym Jorku, jeden w Pentagon (siedzibę Departamentu Obrony USA), a ostatni dzięki bohaterskiej akcji pasażerów nie doleciał do celu (prawdopodobnie był nim Biały Dom lub Kapitol) i rozbił się na niezamieszkanym terenie w Pensylwanii. Nowojorskie wieżowce zawaliły się w wyniku uderzeń samolotów i pożarów. Podejrzewana o organizację zamachu Al‑Kaida i jej przywódca, saudyjski milioner Osama bin Laden, stali się celem poszukiwań amerykańskich służb specjalnych na całym świecie.

Prezydent George W. Bush ogłosił „wojnę z terroryzmem”, uznając tym samym atak Al‑Kaidy za działanie zbrojne skierowane przeciwko narodowi amerykańskiemu i jego wartościom. Wezwał także wszystkie kraje demokratyczne do udziału w koalicji antyterrorystycznej na mocy art. 5. traktatu NATO. Już w październiku 2001 roku siły NATO rozpoczęły operacje wojskowe w Afganistanie, która jak wiemy to dziś, okazała się najdłużej trwająca interwencją wojsk amerykańskich. Przeciwko talibom wystąpiły także miejscowe plemiona pasztuńskie, na których czele stał Hamid Karzaj. Talibowie ponieśli wtedy klęskę, a Karzaja wybrano na prezydenta Afganistanu. Talibowie schronili się na terenie Pakistanu i prowadząc walkę partyzancką zawzięcie walczyli o utrzymanie kontroli na możliwie największej części powierzchni kraju. O ile w dużych miastach było to trudne, to pozostałą – niedostępną i górzystą częścią kraju, szybko odzyskali. W kraju nie udało się zaprowadzić stabilizacji ani demokracji, pomimo zaangażowania finansowego i wojskowego państw Zachodu.

R1Qt1dRfF7smF

Zdjęcie przedstawia panoramę miasta. Po prawej stronie stoją dwa wysokie wieżowce. Obydwa płoną. Nad nimi unosi się gęsty, ciemny dym.

Sytuacja w Afganistanie pozostaje niestabilna, a największym i konkretnym skutkiem interwencji było zabicie przez amerykańskich komandosów Osamy bin Ladena (2011 rok) uznanego za światowego terrorystę numer jeden. 11 września pozostaje datą przełomową, która odmieniła sposób myślenia o bezpieczeństwie we współczesnym świecie. Doprowadziła również - przynajmniej na pewien czas – do bliskiej współpracy międzynarodowej w działaniach na rzecz zwalczania terroryzmu takich jak współpraca organizacji i państw, ich służb mundurowych i sił specjalnych.

Strach przed radykalnym islamem

Współczesny terroryzm ma liczne i bardzo różne przyczyny, będące wynikiem nie tylko sytuacji politycznej, narodowościowej czy ideologicznej, ale także religijnej czy społecznej. Terroryści mogą za pomocą aktów przemocy próbować wywalczyć niepodległość czy suwerenność danego regionu (przykładem są działania Czeczenów przeciwko Rosji czy Kurdów i Palestyńczyków), dążyć do przejęcia władzy albo narzucenia własnych celów religijnych czy ideologicznych. Celem ich działań jest również zwrócenie uwagi danej społeczności (albo uwagi globalnego społeczeństwa) na jakiś problem czy też nadanie mu medialnego rozgłosu z wykorzystaniem środków masowego przekazu.

Jeden z prekursorów badań nad terroryzmem, David Rapoport, profesor nauk politycznych na Uniwersytecie Kalifornijskim w Los Angeles, stworzył teorię czterech fal terroryzmu - od anarchistycznego i rewolucyjnego, zapoczątkowanego pod koniec XIX w. w Rosji, aż po erę dżihadu, której początków należy szukać w wojnie w Afganistanie w latach 70. XX w. Ta ostatnia fala, trwająca do dziś, zdominowana jest przez ekstremistyczny fundamentalizm islamski, głoszący hasła antyamerykańskie i szerzej antyzachodnie, a także antychrześcijańskie. Dodatkowo radykalne nastroje w państwach arabskich potęgowane są niestabilną sytuacją gospodarczą i polityczną, panującą m.in. w Iraku, Libii czy Syrii. Równocześnie różne odłamy polityczno‑religijne toczą w krajach Bliskiego Wschodu zaciekłą walkę o władzę, prowadzącą do wybuchu wojen domowych i rewolucji. Jak podkreśla polski wojskowy i były szef Biura Bezpieczeństwa Narodowego Stanisław Koziej:

Taki jest cel tak zwanego Państwa Islamskiego, sunnickiej organizacji terrorystycznej działającej na Bliskim Wschodzie. Założył ją jeszcze w latach 90. XX w. Jordańczyk Abu Musab‑al‑Zargawi, ale tak naprawdę głośno o niej stało się już w XXI w., gdy w 2003 r. po interwencji amerykańskiej w Iraku obalony został jego dyktator Saddam Hussain, a w kraju wybuchła wojna domowa i na kilka lat zapanował chaos polityczny. Organizacja al‑Zargawiego była jedną z działających na tym terenie grup radykalnych islamistów i to grupą bardzo brutalną i radykalną: jej członkowie nie tylko atakowali amerykańskich żołnierzy w Iraku oraz ich sojuszników, ale także ludność cywilną i wyznawców szyizmu, organizowali zamachy samobójcze i okrutne egzekucje. Jej ideologia stanowi połączenie islamizmu z apokaliptyczną wizją ostatecznej świętej wojny prawdziwych muzułmanów z niewiernymi oraz zepsutym, starym światem. Gdy w 2011 r. wybuchła wojna w Syrii, radykalni islamiści z obu państw połączyli siły, a organizacja dwa lata później zmieniła nazwę na Islamskie Państwo w Iraku i Lewancie. Udało jej się na częściowo kontrolowanych terenach Iraku i Syrii stworzyć coś na kształt islamskiego państwa (kalifatu), nieuznawanego przez społeczność międzynarodową. Choć w 2019 r. terytorium kontrolowane przez ISIS zostało opanowane, do czego przyczyniły się m.in. akcje międzynarodowej koalicji zwalczającej tę organizację, to jednak działa ona nadal i wzywa muzułmanów na całym świecie do posłuszeństwa wobec kalifatu oraz prowadzenia globalnego dżihadu.

Największe i najgłośniejsze zamachy terrorystyczne XXI wieku

Zapoznaj się z filmem, a następnie wykonaj kolejne polecenia.

RyNMAugjDpo1z

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Terroryzm — nowe zagrożenie dla ładu międzynarodowego.

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Terroryzm — nowe zagrożenie dla ładu międzynarodowego.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/RyNMAugjDpo1z

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Terroryzm — nowe zagrożenie dla ładu międzynarodowego.

Trenuj i ćwicz

Słownik.