O archaizmach

Język, którym posługujemy się na co dzień, umożliwia nam nie tylko komunikację. Gromadzi, przechowuje i przekazuje doświadczenia, wiedzę i przeżycia wielu pokoleń. Dlatego też metaforycznie nazywa się go magazynem życia duchowego narodu, kroniką życia społeczeństwa, archiwum kulturowym, zwierciadłem rzeczywistości, sejsmografemsejsmografsejsmografem zmian kulturowych.

Rx32kcmnNqpUW

Schemat przedstawia sześć okręgów z ilustracjami i podpisami. W środku schematu okrąg z wyrazem język. Wokół pięć okręgów z grafikami, które są podpisane: kronika, archiwum, sejsmograf, zwierciadło, magazyn. Odchodzą od nich strzałki w kierunku środkowego okręgu.

Chociaż zmienia się rzeczywistość i pewne przedmioty nie są już używane, to jednak nazywające je słowa pozostają w języku, choć stosowane są coraz rzadziej. Nazywamy je archaizmamiarchaizmarchaizmami. Do grupy takich słów zaliczamy na przykład nazwy dawnych urzędów (koniuszykoniuszykoniuszy, metrykantmetrykantmetrykant, osocznikosocznikosocznik, podstolipodstolipodstoli, cześnikcześnikcześnik) lub elementów stroju (żupanżupanżupan, kontuszkontuszkontusz, ciżemkaciżemkaciżemka, deliadeliadelia, karabelakarabelakarabela). Czasami też dawną nazwę jakiegoś przedmiotu zastępuje nowsza, np. suknia to dawne „rucho”, a chustę nazywano kiedyś „rąbkiem”. Więcej na te tematy możesz się dowiedzieć z książki Małgorzaty Szubert pt. Leksykon rzeczy minionych i przemijających (Warszawa 2003).

Wymienione wyżej wyrazy to archaizmy leksykalnearchaizm leksykalnyarchaizmy leksykalne, ale możemy też wyróżnić archaizmy:

RzwjyyIdXytD91

Fotografia przedstawia kopię strony starego słownika. Na pożółkłej kartce dwie kolumny haseł i ich definicji. Awo, awoż 1) nuż, może, przecież, 2) owo, owóż, oto 3) awo zgoła, awo, krótko - krótko mówiąc, słowem. Awuls (łac.), 1) folwark należący do większego majątku; 2) oderwisko zrosłe; 3) grunt nieprawnie oderwany od majątku; oderwanie części kraju. Awulsja, oderwanie nieprawne gruntu od majątku. Aza, azaż, azali, azaliwiem, zazaż, 1) czy, czyż, czy nie? 2) może, a nuż! Azard, hazard. Azuka. p. Hazuka. Azur, p. Lazur. Azyjski, azjatycki. Azyl (z łac.), schronienie w ucieczce, przytulisko. Azyma, Azymus, Azymum (grec.), chleb przaśny, przaśnik, opłatek, maca. Ażard, hazard. Ażardować, hazardować, narazić na niebezpieczeństwo. Aże, aż. Ażklos (z niem. Aschglas), szkło zmieszane z popiołem. Ażucka, ażuka, p. Hazuka. Ażur (fr.), 1) rzecz ażurowa, przejrzysta, filigran; 2) oprawa drogich kamieni bez okrycia ich strony spodniej. Ażur, ażurowo, przejrzyście, dziurkowato. Ażusta ( z franc. ajustee, przystrojona, ozdobiona), rodzaj ubrania. Babak, dziad staruszek. Babejski, babisty, babi, babski. Babić 1) czuwać przy położnicy, trudnić się ukuszerstwem, 2) oczepiać, wkładać czepek podczas oczepin. Babiec, lekarz akuszer, położnik. Babiniec, kruchta, przysionek kościelny, gdzie

1. fonetycznearchaizm fonetycznyfonetyczne, np. „sierce” („serce”), „wiesiele” („wesele”);

2. fleksyjnearchaizm fleksyjnyfleksyjne (dawne formy fleksyjne), np. „zrobion” („zrobiony”), „wilcy” („wilki”);

3. słowotwórczearchaizm słowotwórczysłowotwórcze, np. „zazdrościwy” („zazdrosny”), „dzieweczka” („dziewczynka”);

4. składniowearchaizm składniowyskładniowe, np. umieszczanie orzeczenia na końcu zdania: „Oszukaństwa bo żadnego ni ochyby nie widziałeś.”

Na przechowywanej dziś w krakowskiej Bibliotece Jagiellońskiej karcie ze zbioru kazań znalazł się spisany około 1408 r. najstarszy znany nam przekaz Bogurodzicy. Zawiera dwie najstarsze zwrotki o następującej treści:

Bogurodzica w kronice Jana Długosza

RvG3mORVMFEij1

Zdjęcie przedstawia starą, zniszczoną kartę z zapisanym odręcznie tekstem.

Jan Długosz w napisanych po łacinie Rocznikach czyli Kronikach Królestwa Polskiego (Annales) kilka razy wspomina o wykonywaniu Bogurodzicy przez polskie wojsko podczas różnych walk. Pierwszą z nich miała być bitwa pod Grunwaldem (z ok. 1410 r. pochodzą najstarsze odpisy pieśni), później bitwa pod Nakłem (1431) i Wiłkomierzem (1435). Choć współcześni nam historycy podają w wątpliwość twierdzenie, że cała polska armia śpiewała ten utwór, to spora liczba odpisów, a także fakt, że do dwóch strof dzieła dopisywano dalsze zwrotki – potwierdzają, iż Bogurodzica miała specjalny status i traktowano ją jak hymn Polaków.

Dlaczego zmieniano tekst Bogurodzicy?

Długosz nie podał tekstu pieśni. Znaleźć go można natomiast w kilku średniowiecznych rękopisach oraz kilkunastu drukach pochodzących z XVI i XVII w. Kiedy porównamy ich treść, dostrzeżemy wyraźne różnice: dopisano kolejne zwrotki, ale także – co ważniejsze – zmieniono treść dwóch pierwszych strof. Świadczy to o tym, że z czasem niektóre słowa użyte w pieśni wychodziły z użycia, stając się nieczytelne dla nowych pokoleń. Dlatego usuwano archaizmyarchaizmarchaizmy, a w ich miejsce wstawiano słowa mające przywrócić sens Bogurodzicy, traktowanej jako hymn narodowy.

Kim jest „bożyc”?

Dużo problemów nastręczało słowo „bożycze”, użyte przez nieznanego autora Bogurodzicy w pierwszym wersie drugiej zwrotki: Twego dziela Krzciciela, bożycze. Niewiedza na temat znaczenia tego wyrazu przyczyniła się do licznych prób zastąpienia go innymi. Pojawiały się więc w tym miejscu inne słowa lub wyrażenia, np. „bożyciel”, „zbożnica”, „bożyde” czy „zbożny czas”. Badania językoznawców wykazały natomiast, że „bożycze” to wołacz w liczbie pojedynczej (tak jak „chłopcze” czy „ojcze”), który w mianowniku ma formę „bożyc”. Końcówkę -yc, -ic w dawnej polskiej polszczyźnie stosowano m.in. jako informację, że ktoś jest czyimś synem. Boż+yc to zatem: Boży syn. Ale tego nasi przodkowie żyjący w XVI stuleciu nie wiedzieli.

Co to znaczy „dziela”?

Wśród najtrudniejszych do zrozumienia słów Bogurodzicy z pewnością znajduje się również wyraz „dziela” (w pierwszym wersie drugiej zwrotki). Nie przypadkiem już na początku XVI w. wstawiano w tym miejscu wyraz „syna”. Po zmianie wers stawał się właściwe pozbawiony sensu (bo wynikałoby z niego, że syn Maryi i Chrzciciel to ta sama osoba), ale przynajmniej pozbywano się fragmentu, którego nie rozumiano. Dziś wiemy, że w tekście pieśni owo „dziela” powinno pozostać. Wiemy też, że ma ono korzenie staro‑cerkiewno‑słowiańskie i pierwotnie brzmiało: „dělja”, co oznacza po prostu „dla”. Ci, którzy zmieniali w tekście wyraz, nie mieli też świadomości, że nietypowy w XVI stuleciu szyk: „Twego dziela” / „Twego dla” (a więc: dla Twego) w polszczyźnie średniowiecznej był poprawny.

Typy archaizmów

Zaznaczenie różnic między tekstem Bogurodzicy z początków XV w. i tym z późniejszego okresu miało nie tylko uzmysłowić, że nasi przodkowie miewali kłopoty ze zrozumieniem pewnych fragmentów pieśni, ale też wykazać, że nie są to różnice tego samego typu: część z nich dotyczy tylko brzmienia, część – budowy słów, wreszcie część – znaczenia całego wyrazu. Archaizmy występują na wszystkich poziomach języka: fonetycznym, słowotwórczym, fleksyjnym, leksykalnym, semantycznym, frazeologicznym, składniowym, powstają też w wyniku zmiany wartości stylistycznych.

W związku z tym możemy rozróżnić następujące typy archaizmów:

Archaizmy w przysłowiach

Polskie przysłowia przechowują w sobie dawne wyrazy (archaizmy), ich znaczenia, formy odmiany, sposoby budowy czy wymowy.

Archaizmy fleksyjne

• Chleb i woda, nie ma głoda.

Utrzymanie się pierwotnej końcówki dopełniacza -a w tym przysłowiu było możliwe dzięki wiążącej sile rymu. Jak wiemy, dziś forma dopełniacza od wyrazu głód to głodu.

Często błędnie przytaczane przysłowie:

• Mądrej głowie dość dwie słowie

zawiera w sobie dawną formę liczby podwójnej od wyrazu słowo. Liczba podwójna była dziedzictwem prasłowiańskim i w miarę rozwoju polszczyzny z wolna zanikała. Dziś już mamy jej ślady tylko w niektórych formach i wyrażeniach. Słowie przypomina znany nam miejscownik, dlatego wielu użytkowników języka polskiego zastępuje liczebnik dwie przyimkiem po, z czego powstaje twór Mądrej głowie dość po słowie.

Liczba podwójna występuje również w mniej znanym powiedzeniu

• Trzy gęsi, dwie niewieście uczyniły jarmark w mieście

tutaj forma niewieście również oznacza liczbę podwójną od rzeczownika niewiasta. Co łatwe do zauważenia, gdyby chcieć zastąpić archaizm formą współczesną, otrzymalibyśmy przysłowie pozbawione rymu: Trzy gęsi, dwie niewiasty uczyniły jarmark w mieście, a przez to trudniejsze do zapamiętania i powielania w języku.

Archaizmy leksykalne

• Dobry żart tynfa wart

W tym przysłowiu spotykamy nieobecny we współczesnej żywej polszczyźnie wyraz tynf.

Z kolei w powiedzeniu

• Strachy na Lachy!

mamy do czynienia z jednej strony z archaizmem fleksyjnym (stara, niemęskoosobowa forma biernika; współcześnie powiedzielibyśmy: Strachy na Lachów), z drugiej – z leksykalnym, ponieważ słowo Lach, dziś już nieużywane, oznaczało Polaka.

Archaizmy semantyczne (znaczeniowe)

• Kogo nie boli, temu powoli

To przysłowie może być dla dzisiejszego użytkownika nie do końca jasne, a to dlatego, że przysłówek powoli w dawnej polszczyźnie znaczył „według woli, zgodnie z wolą” (por. po woli). To znaczenie uległo zmianie i dziś powoli jest antonimem przysłówka szybko.

W wyrażeniu

• Na dwoje babka wróżyła

słowo babka pierwotnie oznaczało wiejską znachorkę. Nie należy więc kojarzyć go z używanym dziś wyrazem babka. Podobnie trącić myszką nie ma żadnego związku z gryzoniem, ani tym bardziej z urządzeniem komputerowym: myszką określało się kiedyś zapach starego wina.

Słownik