Geneza historyczna symfonicznych brzmień...

Dziewiętnaste stulecie to okres wielkich przemian w wielu sferach życia. Oprócz ważnych wydarzeń, jak np. objęcie władzy przez Napoleona Bonaparte we Francji (1802), Kongres Wiedeński (1815), powstanie listopadowe(1830‑1831), dokonano też znaczących odkryć, które odmieniły dotychczasowy sposób życia. Pojawiły się nowe sposoby przemieszczania się, takie jak kolej, samochód, samolot oraz komunikacji – telegraf (przykład poniżej), telefon, radio. Nie bez powodu zatem stulecie to nazywano epoką pary i elektryczności.

RFBAQ5GDMXTSS

Przedstawione urządzenie to telegraf bezprzewodowy, znany również jako radiotelegraf. Widoczny napis "MUIRHEAD & C. WESTMINSTER" wskazuje na producenta lub dystrybutora urządzenia.

W muzyce można było dopatrywać się coraz intensywniejszego wyzwalania indywidualności, które doprowadziło do całkowitej swobody twórczej. W XIX w. nastąpiła wyraźna ewolucja orkiestry, a innowacje harmoniczne zaczęły definiować język muzyczny kompozytorów. Aby w pełni przybliżyć muzykę symfoniczną XIX w. przedstawić ją należy w oparciu o twórczość najważniejszych kompozytorów tego stulecia, tj.: Ludwiga van Beethovena – ojca romantyzmu, Franza Schuberta, Felixa Mendelssohna. Dzięki temu nie tylko zdobędziesz wiedzę o muzyce omawianego stulecia, ale także będziecie potrafili scharakteryzować język muzyczny każdego z wyżej wymienionych twórców.

🎼Symfoniczny Ludwik van Beethoven

Ludwig van Beethoven - ostatni przedstawiciel Klasyków WiedeńskichKlasycy wiedeńscyKlasyków Wiedeńskich- odegrał przełomową rolę w historii muzyki jako twórca, który przekształcił klasyczną symfonię w dzieło o głębokiej ekspresji, indywidualizmie i rozbudowanej formie. Jego symfonieSymfoniasymfonie wyznaczyły kierunek dla romantyzmu, łącząc mistrzostwo formalne z nową siłą emocjonalnego wyrazu i ideowością.

Pierwszym przełomowym dziełem symfonicznym Beethovena okazała się już III Symfonia Es‑dur Eroica op.55, początkowo dedykowana Napoleonowi Bonaparte jako bohaterowi rewolucyjnej Francji. Jednakże po koronacji Napoleona na cesarza, Beethoven zrezygnował z pierwotnej dedykacji, poświęcając symfonię pamięci bohatera. Te zewnętrzne okoliczności wpłynęły na heroiczny, energiczny wyraz utworu. Nie jest to jednak typowa programowa symfoniasymfonia programowaprogramowa symfonia. Temat pierwszej części został powierzony wiolonczelom, co wcześniej nie było standardowym rozwiązaniem. Kolejną nowością było umieszczenie marsza żałobnego w miejsce drugiej części gatunku oraz – formę wariacji wraz z kodą w części ostatniej. Nie ma ona przedstawiać, ilustrować, lecz tylko ogólnie określa nastrój i charakter.

Za kolejne przełomowe dzieło Beethovena uznawana jest także Symfonia nr 5 c‑moll op. 67 nazywana Symfonią losu, która powstawała na przestrzeni lat 1804‑1808. Kompozytor  powiększył obsadę wykonawczą o trzy puzony, fagot oraz flet piccolo.  Dzieło to stało się symbolem najbardziej doskonałej formy muzyki absolutnej, a jej niezwykłość przejawia się w formie i szczególnej obsadzie. Beethoven wzbogacił środki orkiestrowe (np. tematyczna rola kotłów) i wolumen brzmienia orkiestry przez rozbudowę jej składu, znacząco wzmocnił ekspresję i dramatyzm dzięki plastycznym operowaniem kontrastami brzmieniowymi. Typowymi cechami charakterystycznymi dla utworów tej fazy jego twórczości są:

• komplikacja faktury i monumentalizacja formy,

• synteza wszystkich znanych Beethovenowi technik kompozytorskich,

• stosowanie form wariacyjnych,

• nasilone kontrasty ekspresyjne.

Oto nazwy poszczególnych części  Symfonii nr 5 c‑moll op. 67 Ludwika van Beethovena

• cz. 1 - Allegro con brio

• cz. 2 - Andante con moto

• cz. 3 - Scherzo. Allegro

• cz. 4. Allegro

Kolejnym dziełem Klasyka, który wyprzedził epokę, odmieniającym oblicze symfonii jest  Symfonia nr 6 F‑dur Pastoralna . Tutaj już bez żadnych wątpliwości można ją uznać za utwór programowy, o nietypowej pięcioczęściowej budowie. Zupełną nowością są tytuły kolejnych części, związane ze zjawiskami przyrody:

• cz. 1 - Obudzenie się pogodnych uczuć z chwilą przybycia na wieś

• cz. 2 - Scena nad strumykiem

• cz. 3 - Zabawa wiejska

• cz. 4 - Burza

• cz. 5 - Pieśń pasterska. Radosne i dziękczynne uczucia po burzy.

Te innowacje na gruncie symfoniki stały się niezwykle inspirujące dla następnych pokoleń kompozytorów. Nawiązywać do nich będą zwłaszcza kompozytorzy doby romantyzmu, między innymi Robert Schumann, Franz Schubert czy Gustav Mahler. Ich echa znaleźć można będzie również w XX‑wiecznych symfoniach Mahlera, Szostakowicza i Pendereckiego.

Polecenie 3

Zobacz poniżej przedstawiony film o Symfonii nr 9 d‑moll op. 125 Ludwika van Beethovena. Zapamiętaj wiadomości o jej nowatorskiej budowie. Przyjrzyj się rozmieszczeniu orkiestry oraz niech nie umknie Ci nazwisko dyrygenta.

R1KjK1WENvC1a

Film edukacyjny pt. „IX Symfonia Beethovena”. IX symfonia d‑moll. Kompozytor zerwał tu ze schematycznym następstwem części, wprowadzając na drugim miejscu Scherzo, a dopiero na trzecim Adagio. W czwartej zaś części do orkiestry dołączył głosy wokalne(czterogłosowy chór i czterech solistów. Głosy wokalne często charakteryzują się stosunkowo trudnymi partiami. Beethoven nie liczył się bowiem z możliwościami głosu ludzkiego, traktując go niekiedy w sposób instrumentalny. IV część IX Symfonii jest właściwie kantatą do tekstu Ody do radości F. Schillera. W symfonii tej mamy do czynienia z integralnością formy cyklicznej, o czym świadczy wprowadzenie syntetycznego finału (cytaty głównych tematów poprzedniej części pojawiają się w IV części, przed wprowadzeniem głosów wokalnych). W dalszej części filmu prezentowany jest koncert Chicago Symphony Orchestra, Riccardo Muti (dyrygent). Koncert odbył się z okazji 191 rocznicy powstania IX Symfonii, odbył się 7 maja 2015 roku w Chicago Symphony Center w Stanach Zjednoczonych.

Film edukacyjny pt. „IX Symfonia Beethovena”. IX symfonia d‑moll. Kompozytor zerwał tu ze schematycznym następstwem części, wprowadzając na drugim miejscu Scherzo, a dopiero na trzecim Adagio. W czwartej zaś części do orkiestry dołączył głosy wokalne(czterogłosowy chór i czterech solistów. Głosy wokalne często charakteryzują się stosunkowo trudnymi partiami. Beethoven nie liczył się bowiem z możliwościami głosu ludzkiego, traktując go niekiedy w sposób instrumentalny. IV część IX Symfonii jest właściwie kantatą do tekstu Ody do radości F. Schillera. W symfonii tej mamy do czynienia z integralnością formy cyklicznej, o czym świadczy wprowadzenie syntetycznego finału (cytaty głównych tematów poprzedniej części pojawiają się w IV części, przed wprowadzeniem głosów wokalnych). W dalszej części filmu prezentowany jest koncert Chicago Symphony Orchestra, Riccardo Muti (dyrygent). Koncert odbył się z okazji 191 rocznicy powstania IX Symfonii, odbył się 7 maja 2015 roku w Chicago Symphony Center w Stanach Zjednoczonych.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1KjK1WENvC1a

Film edukacyjny pt. „IX Symfonia Beethovena”. IX symfonia d‑moll. Kompozytor zerwał tu ze schematycznym następstwem części, wprowadzając na drugim miejscu Scherzo, a dopiero na trzecim Adagio. W czwartej zaś części do orkiestry dołączył głosy wokalne(czterogłosowy chór i czterech solistów. Głosy wokalne często charakteryzują się stosunkowo trudnymi partiami. Beethoven nie liczył się bowiem z możliwościami głosu ludzkiego, traktując go niekiedy w sposób instrumentalny. IV część IX Symfonii jest właściwie kantatą do tekstu Ody do radości F. Schillera. W symfonii tej mamy do czynienia z integralnością formy cyklicznej, o czym świadczy wprowadzenie syntetycznego finału (cytaty głównych tematów poprzedniej części pojawiają się w IV części, przed wprowadzeniem głosów wokalnych). W dalszej części filmu prezentowany jest koncert Chicago Symphony Orchestra, Riccardo Muti (dyrygent). Koncert odbył się z okazji 191 rocznicy powstania IX Symfonii, odbył się 7 maja 2015 roku w Chicago Symphony Center w Stanach Zjednoczonych.

🎼Franz Schubert – symfonik pogranicza klasycyzmu i romantyzmu

Niewiele później, niż Beethoven- urodzony w Lichtenhalu, na przedmieściu Wiednia, Franz Schubert zwany klasykiem romantyzmu – przejawiał klasyczne bogactwo, które posłużyło mu do budowy nowego romantycznego świata muzyki. Twórczość Schuberta koncentruje się przede wszystkim wokół symfonii, utworów fortepianowych, kameralnych oraz wokół pieśni.

Schubertowska symfonia – nowa wrażliwość w tradycyjnej formie

Dla współczesnych Schubert był tylko genialnym twórcą pieśni oraz znakomitych miniatur fortepianowychminiatura fortepianowaminiatur fortepianowych i utworów kameralnych. Środowisko muzyczne spotykało się na tzw. Szubertiadach,szubertiadaSzubertiadach, gdzie kompozytor wykonywał swoje utwory – głównie pieśni i miniatury.

Początkowe symfonie powstawały na użytek szkolnej orkiestry. Są utrzymane w nurcie klasycznym. Niektóre tematy, zwroty melodyczne, inspirowane były muzyką Haydna, Mozarta. Jedynie czwarta wyrosła na gruncie muzyki Beethovena – zachowana jest w tonacji c‑moll, posiada rozbudowany wstęp, a częścią trzecią jest menuetMenuetmenuet z wyraźnymi wpływami scherzaScherzoscherza. Indywidualnymi rozwiązaniami Schuberta w pierwszych sześciu symfoniach są m.in.: nagromadzone stosunki mediantoweMediantamediantowe, czyli tercjowe, oraz urozmaicenie kolorystyczne materii dźwiękowej, wynikające z traktowania instrumentów dętych drewnianych na równi z instrumentami smyczkowymi.

Dzisiaj trwałe miejsce w repertuarze zajmują także pozycje symfoniczne, np. Symfonia nr 9 C‑dur Wielka czy Symfonia nr 8 h‑moll Niedokończona.
Ambicją i marzeniem Schuberta (podsycanym przez Antonio Salieriego w okresie pobierania u niego lekcji) była twórczość operowa. Jednakże wszystkie podjęte działania w tym kierunku nie zakończyły się jednak sukcesem - brak zmysłu dramatycznego nie pozwalał Schubertowi na stworzenie wybitnego dzieła w tym gatunku.

Muzyka Schuberta ma melancholijny i często tragiczny wyraz co jest efektem zastosowanej przez kompozytora harmonii. W utworach Schuberta uprzywilejowane są relacje tercjowe oraz częste nieprzygotowane przechodzenie z trybu molowegotryb dur- molltrybu molowego do durowegotryb dur- molldurowego bądź odwrotnie (wcześniej podobnie postępował Mozart). Schubert wprowadzał rozwiązania tonalne, które brzmiały zaskakująco dla słuchaczy przyzwyczajonych do tradycyjnych połączeń akordów.

Spore miejsce w twórczości Franza Schuberta zajmują symfonie. Pierwsze napisane są jeszcze pod wpływem klasyków wiedeńskich: Haydna - ludowość, taneczność (menuety), Mozarta - bogactwo śpiewnej melodyki, Beethovena - monumentalne założenia formalne, napięcia wyrazowe. Są one jednak bardzo rzadko wykonywane.

Największe znaczenie mają dwie ostatnie symfonie‑wspomniane już powyżej: Symfonia nr 9 C‑dur Wielka czy Symfonia nr 8 h‑moll Niedokończona D 759.  Napisane są już zdecydowanie w duchu romantycznym i są równocześnie najbardziej dojrzałymi dziełami symfonicznymi Schuberta. Dominuje w nich element liryczny, dramatyczny, romantyczna nastrojowość, bogactwo inwencji melodycznej o rysach bardzo indywidualnych, a forma podporządkowana jest treści.

Symfonia nr 8 h‑moll Niedokończona - jest jednym z największych osiągnięć w twórczości Schuberta. Posiada budowę dwuczęściową, gdyż powszechnie uważa się, że Schubert celowo zastosował tylko dwie części, by udowodnić, że niewielkimi rozmiarami kompozycji można wyrazić wszystko o apogeum melancholii. Symfonia ta uchodzi za pierwszą symfonię romantyczną.

Kolejna Symfonia nr 6 również C‑dur (zwana Małą C‑dur) prezentuje wpływy zarówno Rossiniego, jak i Mozarta, Haydna czy Beethovena.

W skrystalizowanym stylu symfonicznym Schuberta to instrumentacja często wpływała na kształt tematu. Wolumen brzmienia ulegał powiększeniu poprzez wprowadzanie dodatkowych instrumentów (rogi) i częste tuttituttitutti. Schubert nie był rewolucjonistą w muzyce, jego odkrycia są raczej przeczuciami liryka. Nie zrywał z przeszłością, nie odrzucał form klasycznych, lecz nadawał im indywidualne rysy, dzięki czemu jego twórczość jest obecna na scenach koncertowych do dziś.

🎼Symfonia fantastyczna – rewolucja dźwiękowa Hectora Berlioza

Czołowym kompozytorem francuskim XIX wieku, uznawanym jednocześnie za najbardziej rewolucyjnego spośród wszystkich romantyków, był Hector Berlioz. Pomimo braku tradycyjnego wykształcenia muzycznego (grał na przeciętnym poziomie na flecie i gitarze), Berlioz został przyjęty do paryskiego konserwatorium muzycznego. Jego pierwszym znaczącym sukcesem było zdobycie w 1830 roku Nagrody Rzymskiej, czyli stypendium na roczny pobyt w stolicy Włoch, za jedną ze swoich kantat. Z tego samego roku pochodzi też największe dzieło Berlioza, otwierające nowy rozdział w dziejach muzyki orkiestrowej – Symfonia Fantastyczna.  Sukcesom kompozytorskim Berlioza towarzyszyły ciężkie przeżycia osobiste – śmierć drugiej żony i jedynego syna.

RUm9c3WDfXesL1

Ilustracja przedstawia: Karykatura Hectora Berlioz dyrygującego orkiestrą. Wokół mężczyzny znajdują się muzycy oraz słuchacze, którzy pospadali z ławek i zatykają uszy. Patrzą ze zdziwieniem na mężczyznę. Berlioz dumnie dyryguje orkiestrą, ubrany w ciemny frak.

Hector Berlioz, jako człowiek szczególnie uwrażliwiony na barwę dźwięków i poszukujący nowych efektów brzmieniowych, przyczynił się do rozwoju techniki instrumentacyjnej. Warto wspomnieć tutaj o jego Traktacie o nowoczesnej instrumentacji i orkiestracji, wydanym w 1844 roku, który był podstawą wykształcenia wielu pokoleń kompozytorów.

RSH76K7O7522O

Okładka dzieła "Grand Traité d'Instrumentation et d'Orchestration modernes" (Traktat o nowoczesnej instrumentacji i orkiestracji) autorstwa Hectora Berlioza.

W jego twórczości dominują utwory programowe, inspirowane m.in literaturą: Johann Wolfgang von Goethe'go, George Gordon Byron'a, Williama Shakespeareʼa i Wergiliusza, a także kompozycje wokalno‑instrumentalne. Wzorcem muzycznym dla Berlioza był ostatni z klasyków wiedeńskich, Ludwik van Beethoven. Berlioz rozwinął jego koncepcję muzyki dopełnionej słowem oraz skłonność do kompilacji różnych gatunków muzycznych w jednym dziele.

Zapytany kiedyś o swoje kompozytorskie credo, miał nawet powiedzieć:

Muzykę Berlioza cechuje monumentalizm w obsadzie i rozmiarach utworów, wykorzystanie efektów operowych i chętne stosowanie kontrastów. Nowatorstwo kompozytora objawia się przede wszystkim w przełamaniu klasycznej koncepcji formy, mieszaniu gatunków muzycznych i oryginalnej instrumentacji. Najważniejszym dziełem Berlioza jest Symfonia Fantastyczna, o pełnym tytule: Symfonia fantastyczna: Epizod z życia artysty... w pięciu częściach, będąca pierwszą programową symfonią romantyczną. Poza wprowadzeniem słownego autorskiego komentarza wyróżnia ją niestandardowa budowa (pięć części), bogactwo kolorystyki (w obsadzie tuba, harfy, dzwony, kotły, wielki bęben, rożek angielski) oraz pojawienie się motywu ukochanej, przeobrażanego w każdej z części zgodnie z akcją utworu.

A oto francuski zapis poszczególnych części Symfonii Fantastycznej wraz z tłumaczeniem na język polski:

• Rêveries – Passions (Marzenia – namiętności)

• Un bal (Bal)

• Scène aux champs (Scena na wsi)

• Marche au supplice (Marsz na szafot)

• Songe d’une nuit de sabbat (Sen w noc sabatu)

Przełomowe dzieło, którym jest z pewnością Symfonia fantastyczna nie jest jedynym, które należy tutaj wymienić.

Berlioz przedstawiał pozamuzyczny program także w swoich późniejszych utworach symfonicznych. Symfonia koncertującasymfonia koncertującaSymfonia koncertująca na altówkę i orkiestrę Harold w Italii powstała według jednego z poematów Byrona. W czterech częściach opisuje ona historię bohatera, który wędruje po górach, przyłącza się do pielgrzymów, a następnie ginie z rąk rozbójników. Motywem przewodnim staje się temat Harolda, wyrażony w partii altówki. Utwór wyróżnia nowatorska instrumentacja, a zwłaszcza połączenie rogów i harf.

R1FfyViP7mOkI1

Ilustracja przedstawia: Karykatura Hectora Berlioz. Mężczyzna z dużą głową i bujną fryzurą. Ubrany elegancko we frak. W dłoni trzyma zwiniętą w rulon kartkę, na której napisane jest LES DYENS.

Na inspirację literaturą wskazuje też symfonia dramatycznasymfonia dramatycznasymfonia dramatyczna Romeo i Julia według Shakespeareʼa. Składa się ona z siedmiu części z introdukcjąintrodukcjaintrodukcją i prologiem i wykazuje cechy muzyki zarówno operowej (dramatyzm akcji, występowanie recytatywu i arii), jak i pieśniowej (początkowa pieśń z udziałem chóru).

Z kolei Symfonia żałobno‑triumfalna na wielką orkiestrę wojskową i chór napisana została z okazji dziesiątej rocznicy rewolucji lipcowej (Francja 1830) . Posiada trzy części: Pochód żałobny, Przemowa Pośmiertna Oratora i Apoteoza. Kompozycja przeciwstawia się tradycyjnej fakturze symfonicznej, wykorzystuje bowiem wielką obsadę instrumentów dętych i perkusyjnych, zaś liczbę instrumentów smyczkowych (stanowiących podstawę klasycznych symfonii) pozostawia nieokreśloną, dowolną (ad libitumad libitumad libitum).

🎼Obraz i emocja w symfoniach Felixa Mendelssohna

RT5yzTy8OSG9U1

Ilustracja przedstawia Felixa Mendelssohna – niemieckiego kompozytora i krytyka muzycznego. Mężczyzna z delikatnym uśmiechem. Twarz podłużna, szczupła. Włosy ciemne lekko kręcone. Ubrany jest w białą koszulę z wysoko postawionym kołnierzykiem, ciemną apaszką pod szyją i marynarkę.

Już w pierwszym okresie twórczości Felixa Mendelssohna‑Bartholdy'ego- nazywanym dziecięcym (1820–1824) kompozytor, który miał wówczas zaledwie 15 lat posiadał na swym koncie blisko 100 utworów, w tym: 13 sinfoniisinfoniasinfonii, koncerty instrumentalne, Symfonię nr 1 c‑moll op.11 oraz liczne kompozycje kameralne. Inspiracją dla jego twórczości były przede wszystkim style baroku i klasycyzmu.

Jego indywidualizm muzyczny przejawiał się m.in. w charakterystycznym typie instrumentacji określanym jako Elfenromantik (romantyzm elfów), który polega na eksponowaniu melodii, barwnego kolorytu orkiestrowego oraz dążeniu do jasności i przejrzystości formy. Typowym zabiegiem kompozytorskim Mendelssohna było zestawianie wysokobrzmiącego instrumentu solowego z nisko brzmiącym akompaniamentem, co tworzyło ciekawy kontrast brzmieniowy.

Wyraźnie widoczna zmiana, prawdziwy rozkwit jego stylu zaczął krystalizować się szczególnie w zakresie rozwiązań fakturalno‑brzmieniowych, których upust można zauważyć w kolejnych dziełach- w tym sławnej Symfonii nr 4  A‑dur Włoskiej op. 90 będącej muzycznym zapisem podróży do Włoch. Symfonia ta ma bardzo radosny charakter i jest jedną z bardziej znanych romantycznych symfonii. Istotną częścią jest jej finał, w którym kompozytor wykorzystał rzymskie tańce ludowe - rzymski saltarello oraz neapolitańską tarantellę.

W omawianej fazie wyraźny jest nurt stylizacyjny, będący wyrazem nieprzerwanego zainteresowania muzyką dawną. Na tej kanwie barokowych rozwiązań powstała również Symfonia nr 5 D‑dur Lobgesang (Hymn uwielbienia), op. 52 Reformacyjna, zawierająca elementy barokowe (np. przygrywka chorałowa w pierwszej części; forma kantatowo‑symfoniczna; ukazała się dopiero po śmierci kompozytora. Miała uświetnić rocznicę powstania doktryny luterańskiej.). Warto również pamiętać, że to Mendelssohn wskrzesił muzykę Jana Sebastiana Bacha, wykonując w 1829 r. Pasję wg św. Mateusza oraz przyczynił się do popularyzacji muzyki Haendla.

W ostatnim, mistrzowskim okresie twórczości (trwającym od 1842 r. do śmierci), Mendelssohn dokonał syntezy swoich osiągnięć. Powstała w nim m.in. Symfonia nr 3 a‑moll Szkocka op. 56, której forma jest nietypowa – rozpoczyna się rozbudowanym wstępem. Część wolna została przesunięta z drugiego miejsca na trzecie, a finał stał się muzycznym podsumowaniem wszystkich wątków. Wszystkie części następują po sobie (attaccaAttaccaattacca).

Podsumowanie

W muzyce XIX wieku szczególną rolę odegrały symfonie, które ewoluowały zarówno pod względem formy, jak i wyrazu artystycznego. Kompozytorzy coraz bardziej uszczegóławiali zapis przeznaczony dla wykonawcy, odchodząc od tradycyjnych włoskich określeń na rzecz oznaczeń w języku ojczystym, co pozwalało na precyzyjniejsze oddanie zamierzeń twórczych.

Ludwig van Beethoven był pionierem nowatorskich rozwiązań w symfonice, przełamując klasyczne schematy i wprowadzając większą ekspresję, dramaturgię oraz rozbudowaną formę. Jego symfonie, takie jak III Eroica czy IX z chórem, stały się kamieniami milowymi, które wyznaczyły kierunki romantyzmu.

Franz Schubert, z kolei, łączył klasyczną harmonię z liryzmem i rozbudowaną melodyką. Jego symfonie – szczególnie Niedokończona i  Wielka – charakteryzują się subtelną emocjonalnością i nowatorskim podejściem do orkiestracji, co wpłynęło na dalszy rozwój gatunku.

Hector Berlioz był jednym z prekursorów symfonii programowej, łącząc w swoich dziełach elementy narracji, dramatu i kolorytu orkiestrowego. Jego twórczość wywarła duży wpływ na późniejszych kompozytorów, takich jak Richard Wagner, Franz Liszt czy Gustav Mahler, którzy rozwijali idee łączenia muzyki z literaturą i teatrem.

W przeciwieństwie do innych romantyków, Felix Mendelssohn unikał bezpośrednich inspiracji muzyką ludową czy poezją, traktując je raczej jako punkt wyjścia do poszukiwań formalnych i brzmieniowych. Preferował powściągliwość emocjonalną oraz zainteresowanie tekstami biblijnymi, co uczyniło jego twórczość trwałym fundamentem muzycznych poglądów XIX wieku.

Danuta Gwizdalanka. Historia Muzyki 2. PWM Kraków 2006

Danuta Wójcik. ABC form muzycznych. MUSICA LAGELLONICA. Kraków 1997

Carl Dahlhaus. Idea muzyki absolutnej i inne studia. PWM Kraków 1998.

Andrzej Chodkowski (red.). Encyklopedia Muzyczna. PWM  Kraków.

Zofia Lissa. Szkice z estetyki muzyczna. 1969.

Lisa Gardner. Znajdź ją. Wydawnictwo Albatros. 2017.

Józef Chomiński, Krystyna Wilkowska‑Chomińska. Wielkie formy muzyczne. PWM Kraków 1987.

encyklopedia.pwn.pl

Polecane tematy na zpe.gov.pl to: Opera narodowa -

Inne materiały: