Nihil difficilenihil difficileNihil difficile: Czasy i formy tworzone od tematu praesens

Zacznijmy ab ovoab ovoab ovo.

O tym, że czasowniki tworzą czasy, tryby i strony, wiesz, znając język polski i języki obce nowożytne. A jak to się dzieje w łacinie przybliży ci załączona mapa myśli.

Fleksja czasownika w języku łacińskim:

Koniugacje w języku łacińskim

Czasowniki łacińskie dzielą się na cztery koniugacje. Aby odmienić czasownik  należy znać nie tylko jego przynależność do koniugacji, ale również posiąść umiejętność otrzymywania jego tematów.

W te tajniki gramatyki łacińskiej wprowadzi cię prezentacja multimedialna.

Oprócz wspomnianego tematu praesentis czasowniki łacińskie mają jeszcze dwa inne. Załączony schemat prezentuje wszystkie tematy czasownika oraz czasy, jakie można utworzyć od każdego z nich.

Odmiana czasownika - formy od tematu praesentis

Czas teraźniejszy - praesens

Odmiana czasownika polega na dołączeniu do jego tematu odpowiednich końcówek. Czasami w odmianie występuje samogłoska łącząca temat z końcówką, tzw. spójka. Tak dzieje się  w koniugacji III i przez analogię w 3. osobie pluralis w koniugacji IV. Pojawia się ona w miejscach, gdzie znajdują się obok siebie dwie spółgłoski lub więcej, w celu ułatwienia wymowy.

W tabeli przedstawiono odmianę czasowników w trybie oznajmującym czasu teraźniejszego strony czynnej wszystkich czterech koniugacji.

Indicativus praesentis activi - tryb oznajmujący czasu teraźniejszego strony czynnej koniugacji I - IV.

Zastosowane w tabeli skróty sing. i pl. oznaczają odpowiednio: singularis - liczba pojedyncza oraz pluralis - liczba mnoga; cyfry 1, 2, 3 oznaczają liczbę.

Zapewne zauważyliście, że w 1 osobie koniugacji I końcówka -o nie jest dodana do tematu. Taka sytuacja będzie pojawiać się w odmianie wszystkich czasowników tej koniugacji. Nie powinno to jednak stanowić dla was problemu, ponieważ każdy słownik podaje zawsze  jako pierwszą formę - pierwszą osobę czasownika, a jako drugą, jak pamiętacie z prezentacji - bezokolicznik. A zatem w koniugacji I, te czasowniki będą wyglądały np. amo, amare; no,nare, porto, portare itd.

Wspomniany bezokolicznik, po łacinie infinitivus, to bezosobowa forma czasownika. Jak sama nazwa wskazuje nie ma ona żadnej osoby, nie ma również liczby. Bezokolicznikiem w łacinie, jak już była mowa, jest druga forma czasownika, czyli ta, która kończy się na: -are, - ēre, - ěre, -ire.

Zatem infinitivus praesentis activi (bezokolicznik czasu teraźniejszego strony czynnej)  dla czasowników koniugacji I‑IV prezentuje się następująco:

Gdybyś chciał/chciała wydać rozkaz, musisz użyć właściwego trybu. Tak jest w języku polskim, ale również i w łacinie. Ten tryb, po polsku zwany rozkazującym, po łacinie nazywa się imperativus.

Oto imperativus praesentis activi czasowników koniugacji I‑IV.

Czy zauważyliście, jaką częścią czasownika jest tryb rozkazujący w liczbie pojedynczej?

Skoro już zapoznaliście się z czasem teraźniejszym strony czynnej, warto dowiedzieć się, jak tworzy się stronę bierną. W naszym języku jest ona mało używana, ale w łacinie dość często, dlatego powinniście ją poznać.

Będzie nam do tego potrzebny temat czasownika i stosowne końcówki. Są to tak zwane końcówki strony biernej.

A cała odmiana indicativus praesentis passivi (tryb oznajmujący czasu teraźniejszego strony biernej) prezentuje się tak:

Na pozór wydaje się, że odmiana w passivum polega tylko na zmianie końcówek. Ale czy na pewno? Po nieco dłuższej analizie można zauważyć różnice.

Drugim bezokolicznikiem tworzonym na bazie tematu praesentis jest infinitivus praesentis passivi (bezokolicznik czasu teraźniejszego strony biernej).  Jego sposób tworzenia oraz adekwatne przykłady prezentuje tabela.

W filmie w łatwy i przystępny sposób przedstawiono zamianę zdań ze strony biernej na czynną i na odwrót. Po zapoznaniu się z treścią filmu wykonaj zadania.

R5LM5QMOPJR5D

Film ukazuje sposób zamiany strony biernej na czynną w zdaniach łacińskich. Na pierwszym slajdzie ukazany jest tytuł filmu: pt. „Zamiana strony biernej na stronę czynną”. Pojawia się prostokątny biały ekran, a na nim czasowniki: być, stać się zostać. Lektor mówi: Przypomnijmy sobie podstawowe wiadomości o stronie biernej. W języku polskim stronę bierną tworzy się za pomocą czasowników posiłkowych „być”, „stać się”, zostać”. Na ekranie ukazują się zdania: Paweł kocha Julię. Julia jest kochana przez Pawła. Lektor mówi: Na przykład: Paweł kocha Julię, a zatem Julia jest kochana przez Pawła. Na następnym slajdzie przedstawione są czasowniki: „być”, „stać się”, zostać” przekreślone czerwoną kreską. Lektor mówi: W języku łacińskim nie potrzebujemy czasowników posiłkowych. Strona bierna od strony czynnej różni się tylko końcówkami osobowymi. Pojawiają się zdania: Paulus Iuliam amat. Iulia a Paulo amatur. Lektor: A więc: Paulus Iuliam amat, ergo Iulia a Paulo amatur. Na ekranie ukazuje się tabela, która w trakcie prelekcji lektora jest uzupełniana łacińskimi końcówkami strony biernej czasowników. Lektor mówi: Przypomnijmy sobie teraz jak wyglądają końcówki strony biernej w języku łacińskim. Singularis: -or np. amor – jestem kochany; -ris np. amārīs – jesteś kochany; -tur np. amatur – jest kochany. Pluralis: -mur np. amāmur – jesteśmy kochani; -mini np. amamini – jesteście kochani; -ntur np. amāntur – są kochani, są kochane. Infinitivus: - ri/i np. amārī – być kochanym. Kolejne zdanie na ekranie: Paweł kocha Julię. Lektor mówi: Zdanie „Paweł kocha Julię”, to zdanie wyrażone w stronie czynnej. W trakcie prelekcji lektora pojawiają się kolorowe strzałki wskazujące formy, o których jest mowa. Lektor: W zdaniu Paweł kocha Julię, słowo „Paweł” stanowi podmiot, słowo „kocha” - orzeczenie, a słowo „Julię” - dopełnienie bliższe. Następnie zdanie na ekranie, to: Paulus Iuliam amat. Lektor mówi: W zdaniu Paulus Iuliam amat, słowo „Paulus”stanowi podmiot, słowo „Iuliam” - dopełnienie bliższe, a słowo „amat” - orzeczenie. Kolorowe strzałki wskazują omawiane formy. Na następnym slajdzie ukazane jest zdanie: Julia jest kochana przez Pawła. Lektor dokonuje analizy: Zdanie „Julia jest kochana przez Pawła” to zdanie wyrażone w stronie biernej. Słowo „Julia” stanowi podmiot, słowa „jest kochana” - orzeczenie, a słowa „przez Pawła” - dopełnienie. Kolorowe strzałki wskazują kolejno omawiane słowa. Następnie na ekranie pojawia się zdanie łacińskie: Iūlia ā Paulō amātur. Lektor mówi: W zdaniu „Iūlia ā Paulō amātur” słowo „Julia” stanowi podmiot, słowa „a Paulo” - dopełnienie, słowo „amatur” - orzeczenie. Strzałki wskazują omawiane formy gramatyczne. Lektor mówi: Przy zamianie zdania ze strony czynnej na stronę bierną lub ze strony biernej na stronę czynną, bierzemy pod uwagę 3 omówione wyżej elementy zdania: podmiot, orzeczenie i dopełnienie. Na kolejnym ekranie ukazana jest następująca treść: W razie zamiany zdania ze strony biernej na stronę czynną: Podmiot zdania staje się dopełnieniem. Dopełnienie staje się podmiotem. Orzeczenie jest uzgadniane z nowym podmiotem. Zdania te pojawiają się w momencie ich czytania przez lektora. Lektor: Rozpatrzmy powyższe przesłanki na przykładach. Pojawiają się kolejne czytane przez lektora zdania: Podmiot zdania staje się dopełnieniem. Iūlia ā Paulō amātur. Paulus Iūliam amat. Słowa „Iulia” i „Iuliam” są zaznaczone na czerwono. Lektor: Dopełnienie staje się podmiotem. Ukazują się kolejne czytane zdania: Iūlia ā Paulō amātur. Paulus Iūliam amat. Słowa „Paulo” i „Paulus” są zaznaczone na czerwono. Na ostatnim slajdzie zamieszczone są następujące zdania: Orzeczenie jest uzgadniane z nowym podmiotem. Iūlia ā Paulō amātur. Paulus Iūliam amat. Czasowniki amatur i amat są zapisane czerwonym kolorem, natomiast rzeczowniki Iulia i Paulus podkreślone czerwoną kreską.

Film ukazuje sposób zamiany strony biernej na czynną w zdaniach łacińskich. Na pierwszym slajdzie ukazany jest tytuł filmu: pt. „Zamiana strony biernej na stronę czynną”. Pojawia się prostokątny biały ekran, a na nim czasowniki: być, stać się zostać. Lektor mówi: Przypomnijmy sobie podstawowe wiadomości o stronie biernej. W języku polskim stronę bierną tworzy się za pomocą czasowników posiłkowych „być”, „stać się”, zostać”. Na ekranie ukazują się zdania: Paweł kocha Julię. Julia jest kochana przez Pawła. Lektor mówi: Na przykład: Paweł kocha Julię, a zatem Julia jest kochana przez Pawła. Na następnym slajdzie przedstawione są czasowniki: „być”, „stać się”, zostać” przekreślone czerwoną kreską. Lektor mówi: W języku łacińskim nie potrzebujemy czasowników posiłkowych. Strona bierna od strony czynnej różni się tylko końcówkami osobowymi. Pojawiają się zdania: Paulus Iuliam amat. Iulia a Paulo amatur. Lektor: A więc: Paulus Iuliam amat, ergo Iulia a Paulo amatur. Na ekranie ukazuje się tabela, która w trakcie prelekcji lektora jest uzupełniana łacińskimi końcówkami strony biernej czasowników. Lektor mówi: Przypomnijmy sobie teraz jak wyglądają końcówki strony biernej w języku łacińskim. Singularis: -or np. amor – jestem kochany; -ris np. amārīs – jesteś kochany; -tur np. amatur – jest kochany. Pluralis: -mur np. amāmur – jesteśmy kochani; -mini np. amamini – jesteście kochani; -ntur np. amāntur – są kochani, są kochane. Infinitivus: - ri/i np. amārī – być kochanym. Kolejne zdanie na ekranie: Paweł kocha Julię. Lektor mówi: Zdanie „Paweł kocha Julię”, to zdanie wyrażone w stronie czynnej. W trakcie prelekcji lektora pojawiają się kolorowe strzałki wskazujące formy, o których jest mowa. Lektor: W zdaniu Paweł kocha Julię, słowo „Paweł” stanowi podmiot, słowo „kocha” - orzeczenie, a słowo „Julię” - dopełnienie bliższe. Następnie zdanie na ekranie, to: Paulus Iuliam amat. Lektor mówi: W zdaniu Paulus Iuliam amat, słowo „Paulus”stanowi podmiot, słowo „Iuliam” - dopełnienie bliższe, a słowo „amat” - orzeczenie. Kolorowe strzałki wskazują omawiane formy. Na następnym slajdzie ukazane jest zdanie: Julia jest kochana przez Pawła. Lektor dokonuje analizy: Zdanie „Julia jest kochana przez Pawła” to zdanie wyrażone w stronie biernej. Słowo „Julia” stanowi podmiot, słowa „jest kochana” - orzeczenie, a słowa „przez Pawła” - dopełnienie. Kolorowe strzałki wskazują kolejno omawiane słowa. Następnie na ekranie pojawia się zdanie łacińskie: Iūlia ā Paulō amātur. Lektor mówi: W zdaniu „Iūlia ā Paulō amātur” słowo „Julia” stanowi podmiot, słowa „a Paulo” - dopełnienie, słowo „amatur” - orzeczenie. Strzałki wskazują omawiane formy gramatyczne. Lektor mówi: Przy zamianie zdania ze strony czynnej na stronę bierną lub ze strony biernej na stronę czynną, bierzemy pod uwagę 3 omówione wyżej elementy zdania: podmiot, orzeczenie i dopełnienie. Na kolejnym ekranie ukazana jest następująca treść: W razie zamiany zdania ze strony biernej na stronę czynną: Podmiot zdania staje się dopełnieniem. Dopełnienie staje się podmiotem. Orzeczenie jest uzgadniane z nowym podmiotem. Zdania te pojawiają się w momencie ich czytania przez lektora. Lektor: Rozpatrzmy powyższe przesłanki na przykładach. Pojawiają się kolejne czytane przez lektora zdania: Podmiot zdania staje się dopełnieniem. Iūlia ā Paulō amātur. Paulus Iūliam amat. Słowa „Iulia” i „Iuliam” są zaznaczone na czerwono. Lektor: Dopełnienie staje się podmiotem. Ukazują się kolejne czytane zdania: Iūlia ā Paulō amātur. Paulus Iūliam amat. Słowa „Paulo” i „Paulus” są zaznaczone na czerwono. Na ostatnim slajdzie zamieszczone są następujące zdania: Orzeczenie jest uzgadniane z nowym podmiotem. Iūlia ā Paulō amātur. Paulus Iūliam amat. Czasowniki amatur i amat są zapisane czerwonym kolorem, natomiast rzeczowniki Iulia i Paulus podkreślone czerwoną kreską.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R5LM5QMOPJR5D

Film ukazuje sposób zamiany strony biernej na czynną w zdaniach łacińskich. Na pierwszym slajdzie ukazany jest tytuł filmu: pt. „Zamiana strony biernej na stronę czynną”. Pojawia się prostokątny biały ekran, a na nim czasowniki: być, stać się zostać. Lektor mówi: Przypomnijmy sobie podstawowe wiadomości o stronie biernej. W języku polskim stronę bierną tworzy się za pomocą czasowników posiłkowych „być”, „stać się”, zostać”. Na ekranie ukazują się zdania: Paweł kocha Julię. Julia jest kochana przez Pawła. Lektor mówi: Na przykład: Paweł kocha Julię, a zatem Julia jest kochana przez Pawła. Na następnym slajdzie przedstawione są czasowniki: „być”, „stać się”, zostać” przekreślone czerwoną kreską. Lektor mówi: W języku łacińskim nie potrzebujemy czasowników posiłkowych. Strona bierna od strony czynnej różni się tylko końcówkami osobowymi. Pojawiają się zdania: Paulus Iuliam amat. Iulia a Paulo amatur. Lektor: A więc: Paulus Iuliam amat, ergo Iulia a Paulo amatur. Na ekranie ukazuje się tabela, która w trakcie prelekcji lektora jest uzupełniana łacińskimi końcówkami strony biernej czasowników. Lektor mówi: Przypomnijmy sobie teraz jak wyglądają końcówki strony biernej w języku łacińskim. Singularis: -or np. amor – jestem kochany; -ris np. amārīs – jesteś kochany; -tur np. amatur – jest kochany. Pluralis: -mur np. amāmur – jesteśmy kochani; -mini np. amamini – jesteście kochani; -ntur np. amāntur – są kochani, są kochane. Infinitivus: - ri/i np. amārī – być kochanym. Kolejne zdanie na ekranie: Paweł kocha Julię. Lektor mówi: Zdanie „Paweł kocha Julię”, to zdanie wyrażone w stronie czynnej. W trakcie prelekcji lektora pojawiają się kolorowe strzałki wskazujące formy, o których jest mowa. Lektor: W zdaniu Paweł kocha Julię, słowo „Paweł” stanowi podmiot, słowo „kocha” - orzeczenie, a słowo „Julię” - dopełnienie bliższe. Następnie zdanie na ekranie, to: Paulus Iuliam amat. Lektor mówi: W zdaniu Paulus Iuliam amat, słowo „Paulus”stanowi podmiot, słowo „Iuliam” - dopełnienie bliższe, a słowo „amat” - orzeczenie. Kolorowe strzałki wskazują omawiane formy. Na następnym slajdzie ukazane jest zdanie: Julia jest kochana przez Pawła. Lektor dokonuje analizy: Zdanie „Julia jest kochana przez Pawła” to zdanie wyrażone w stronie biernej. Słowo „Julia” stanowi podmiot, słowa „jest kochana” - orzeczenie, a słowa „przez Pawła” - dopełnienie. Kolorowe strzałki wskazują kolejno omawiane słowa. Następnie na ekranie pojawia się zdanie łacińskie: Iūlia ā Paulō amātur. Lektor mówi: W zdaniu „Iūlia ā Paulō amātur” słowo „Julia” stanowi podmiot, słowa „a Paulo” - dopełnienie, słowo „amatur” - orzeczenie. Strzałki wskazują omawiane formy gramatyczne. Lektor mówi: Przy zamianie zdania ze strony czynnej na stronę bierną lub ze strony biernej na stronę czynną, bierzemy pod uwagę 3 omówione wyżej elementy zdania: podmiot, orzeczenie i dopełnienie. Na kolejnym ekranie ukazana jest następująca treść: W razie zamiany zdania ze strony biernej na stronę czynną: Podmiot zdania staje się dopełnieniem. Dopełnienie staje się podmiotem. Orzeczenie jest uzgadniane z nowym podmiotem. Zdania te pojawiają się w momencie ich czytania przez lektora. Lektor: Rozpatrzmy powyższe przesłanki na przykładach. Pojawiają się kolejne czytane przez lektora zdania: Podmiot zdania staje się dopełnieniem. Iūlia ā Paulō amātur. Paulus Iūliam amat. Słowa „Iulia” i „Iuliam” są zaznaczone na czerwono. Lektor: Dopełnienie staje się podmiotem. Ukazują się kolejne czytane zdania: Iūlia ā Paulō amātur. Paulus Iūliam amat. Słowa „Paulo” i „Paulus” są zaznaczone na czerwono. Na ostatnim slajdzie zamieszczone są następujące zdania: Orzeczenie jest uzgadniane z nowym podmiotem. Iūlia ā Paulō amātur. Paulus Iūliam amat. Czasowniki amatur i amat są zapisane czerwonym kolorem, natomiast rzeczowniki Iulia i Paulus podkreślone czerwoną kreską.

Czas przeszły niedokonany oraz czas przyszły - imperfectum et futurum

Tworzenie czasów imperfectum i futurum

Zanim zapoznasz się z tworzeniem form strony biernej poznanych czasów, wykonaj ćwiczenia utrwalające wiedzę i umiejętności.

Ponieważ znacie już końcówki strony biernej, zatem nie będzie dla was zaskoczeniem, że odmiana czasów imperfectum i futurum w passivum wygląda właśnie tak:

Indicativus imperfecti passivi (tryb oznajmujący czasu przeszłego niedokonanego strony biernej)

Indicativus futuri passivi (tryb oznajmujący czasu przyszłego strony biernej)

Participia (imiesłowy)

Od tematu praesentis można utworzyć również dwa imiesłowy:

• imiesłów czasu teraźniejszego strony czynnej - participium praesentis activi

• imiesłów czasu przyszłego strony biernej - participium futuri passivi, zwany również gerundivum

W tabeli przedstawiono schemat tworzenia imiesłowu czasu teraźniejszego strony czynnej.

Ponieważ w tabeli podano formę genetiwu, możesz śmiało zdecydować, według której deklinacji należy odmienić formę tego imiesłowu.

Oczywiście, według III! Ale już ustalenie typu w odmianie tej deklinacji nie bedzie wcale łatwe. Dzieje się tak dlatego, ponieważ participium praesentis activi może być używane zarówno w funkcji przymiotnika, jak i rzeczownika, np. Iulius vir sapiens est - Juliusz jest mądrym człowiekiem lub Iulius sapiens est. - Juliusz jest mędrcem.

Aby podumować wiedzę dotyczącą form i czasów tworzonych od tematu praesentis, przetłumacz dialog zawarty w ilustracji interaktywnej, a następnie wykonaj ćwiczenia.

Słownik łacińsko‑polski

Słownik pojęć

Pompeje

Pompeje

R1XC2856SM6LM

Fotografia przedstawia ruiny kamiennej budowli. Do budynku wiodą szerokie schody. Po obydwu stronach wejścia stoją fragmenty kolumn. Na drugim planie znajduje się fragment bramy wspartej na kolumnach. Tło stanowi wysoka góra o dwu wierzchołkach.

miasto w regionie dzisiejszej Kampanii we Włoszech, zniszczone w czasach cesarstwa rzymskiego przez erupcję wulkanu Wezuwiusz w 79 roku.